Ли́с шайқасы: Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Фландрия операциясы

Лисса шайқасы (1918) – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы фламандтық шабуылдың бөлігі. Ипрді басып алу мақсаты, операция «Жорж». Тарих, стратегия, соғыс тактикасы.

8 мин оқу

100%

Дереккөз: Battle of the Lys (1918) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1918 жылғы Фландриядағы неміс шабуылдарының бір бөлігі, Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы.

Лис шайқасы, сондай-ақ Төртінші Ипр шайқасы деп те аталады, 1918 жылдың 7 сәуірінен 29 сәуіріне дейін жүргізілді және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фландриядағы неміс көктемгі шабуылдарының бір бөлігі болды. Ол бастапқыда генерал Эрих Людендорфтың «Джордж» операциясы деп жоспарланған, бірақ мақсаты Ипрді басып алу, британдық күштерді Канал портына кері тарту және соғыстан шығару үшін «Джорджетт» операциясына дейін қысқартылды. Жоспарлау, орындау және салдары тұрғысынан «Джорджетт» көктемгі шабуылдың басындағы «Майкл» операциясына ұқсас болды (бірақ одан кіші).

Стратегиялық даму

Неміс шабуылдық аймағы Фландрияда, Бельгиядағы Ипрдің шығысынан басталып, Франциядағы Бетюннің шығысына дейін, шамамен оңтүстікке қарай созылды. Алдыңғы шеп солтүстік-солтүстік-шығыстан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай жүрді. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа ағатын Лиз өзені осы аймақтың ортасында, Арментьер маңындағы майданды кесіп өтті. Фронттың алыс солтүстігін Бельгия армиясы, солтүстік және орталық бөліктерін британдық екінші армия (Плюмер басшылығымен) және оңтүстік бөлігін британдық бірінші армия (Хорн басшылығымен) қорғады.

Тактикалық өзгерістер

Неміс шабуылдаушы күштері оңтүстікте Алтыншы армия (Фердинанд фон Кваст басқаруында) және солтүстікте Төртінші армия (Сист фон Армин басқаруында) болды. Екі армияның құрамында да жаңа штурмдық әскер тактикасымен шабуылдарға жетекшілік етуге дайындалған, көптеген stosstruppen болды. Британдық бірінші армия салыстырмалы түрде әлсіз күш еді; оның құрамында "тыныш фронтқа" жіберілген, шаршаған бірнеше бөлімшелер болды. Бұл Португалия экспедициялық корпусының екі дивизиясын қамтыды, олар жеткіліксіз жарақтандырылған, офицерлерінің шамамен жартысы жетіспейді, моральдық жағдайы өте төмен еді және неміс шабуылы күні ауыстырылуға тиіс болды.

Неміс шабуыл жоспары

Неміс жоспары Бірінші армияны жарып өту, Екінші армияны солтүстікке ығыстырып, батысқа қарай Англия арнасына қарай жылжу және Франциядағы британдық күштерді Кале, Дюнкерк және Булонь арналық порттары арқылы жүзеге асылатын жабдықтау желісінен бөліп тастау болды.

Эстериес шайқасы (9-11 сәуір)

Неміс бомбалауы 7 сәуір күні кешке Арментьер мен Фестубер арасындағы одақтастардың желісінің оңтүстік бөлігіне қарсы басталды. Баража 9 сәуірдің таңына дейін жалғасты. Содан кейін 6-армия сегіз дивизиямен шабуылға шықты. Неміс шабуылы Португалияның екінші дивизиясына бағытталды, ол шамамен фронттың бір бөлігін ұстап тұрған еді. Португалия дивизиясы бірнеше сағат бойы ауыр шайқастан кейін Естериске қарай шашырап кетті. Португалдықтардың оңтүстігінде, қорғанысқа қолайлырақ жағдайда орналасқан британдық 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясы солтүстік бригадасын кері тартты және екі неміс резервтік дивизиясының шабуылдарына қарамастан, шайқастың қалған бөлігінде өз позициясын сақтап тұрды. Британдық 40-дивизия (португалдықтардың солтүстігінде) неміс шабуылына төтеп бере алмай, солтүстікке қарай шегінді. Хорн өзінің резервтерін (Бірінші король Эдуардтың атты әскері және 11-ші велосипедші батальоны) неміс прорывын тоқтату үшін салса да, олар да жеңіліске ұшырады. Немістер фронттың бір бөлігін бұзып өтіп, Лиздегі Эстериске дейін жетті, ал ең алғашқы шабуыл Эстериске жетті. Соңында оларды британдық резервтік дивизиялар тоқтатты. 10 сәуірде 6-армия Эстеирден батысқа қарай жылжуға тырысты, бірақ бір күн бойы тоқтатылды; солтүстікке қарай 2-армияның қанатына шабуыл жасап, Арментьерді басып алды.

Мессин шайқасы (10-11 сәуір)

10 сәуірде неміс 4-армиясы төрт дивизиямен Арментьердің солтүстігінде британдық 19-дивизияға шабуыл жасады. Екінші армия резервтерін Бірінші армияға оңтүстікке жібергендіктен, немістер шабуылға өтіп, белгілі бір шекарада алға жылжып, Мессенді басып алды. Оңтүстіктегі 25-дивизия екі жағынан шабуылға ұшырап, кері шегінді. 11 сәуірге қарай британдықтардың жағдайы қиынға айналды; осы күні Хейг өзінің танымал "қабырғаға тірелу" бұйрығын берді.

Хазебрук шайқасы (12-15 сәуір)

12 сәуірде Алтыншы армия оңтүстікте, Хазебрукке – маңызды жабдықтау орталығына және батыста тағы бір маңызды орталыққа қарай шабуылын жаңартты. Немістер біраз алға жылжып, Мервиллді басып алды. 13 сәуірде оларды сол аймаққа ауыстырылған Австралияның бірінші дивизиясы тоқтатты. Британдық Төртінші дивизия Хинджс қырқасын қорғады, Бесінші дивизия Нипп орманын ұстады, ал 33-ші дивизия да қатысты.

Байльль шайқасы (13-15 сәуір)

13–15 сәуір аралығында немістер орталықта қарқынды ілгерілеп, Арментьердің батысындағы Бэйльді, британдықтардың қарсылығы күшейгеніне қарамастан, жаулап алды. Плюмер Екінші армияның ауыр шығындарын және оңтүстік жақ флангінің жеңілісін бағалап, солтүстік жақ флангіне Пашендальден Ипрге және Исер каналына қайта шегінуге бұйрық берді; бельгиялық армия да сол бағытта шегінді.

Пашендейл қырқасынан зейнеткерлікке шығу

23 наурызда Хейг Плюмерге Ипр тұсындағы шепті қысқарту және басқа әскерлерге күш беру үшін жоспар жасауды бұйырды. 11 сәуірде Плюмер Екінші армияның оңтүстік жағын кері шегіндіруге рұқсат берді және Пашендейл шығырындағы VIII және II корпустарға келесі күні британдық қорғаныс жүйесінің алдыңғы шебіндегі аванпосттардың артында, шайқас аймағына шегінуге бұйрық берді. Дивизия командирлеріне алдыңғы шепті міндетті түрде ұстап тұру және немістерге шегіну жүріп жатыр деген ой тудырмау туралы бұйрық берілді. 12 сәуірде түскі уақытта VIII корпус сол түні жаяу әскердің шегінуін бастауды бұйырды, ал 59-дивизия кері тартылып, 41-дивизияның бір бөлігімен алмастырылды. II корпус 11-12 сәуір түнінде VIII корпуспен бірге артиллериясын кері тартуды бастады және 36-шы және 30-шы дивизияларға 13 сәуірге дейін VIII корпустың шегінуімен үйлесімде болуды бұйырды, бұл неміс тарапынан кедергісіз аяқталды; VIII корпустың штабы резервке көшірілді. 13 сәуірде Бас штаб (GHQ) Лис аңғарындағы шегінулерді, ол британдық майдан шебін ұзартқан, талқылады және Плюмер Кемель тауына, Вурмезелеге (Ипрдің оңтүстігіне 4 км), Уайт-Шатоға (Ипрдің шығысына 2 км) Пилкем қырқасының қорғаныс шебіне дейін шегінуге келісті, бірақ тек артиллериялық оқ-дәрілерді артқа тасымалдауды бұйырды; 14-ші армия 14 сәуірде британдықтардың әлі де Пашендейл шығырын басып алып жатқанын хабарлады. Келесі күні тыныш болды және II корпус пен XXII корпус дивизияларының шегінуін бастапқы майдан шебіндегі аванпосттар мен артиллерия қамтамасыз етті, ол белсенді батареяларға бөлінді, олар от ашты, ал көптеген батареялар жасырынып, тек қана қажет жағдайда ғана от ашуға тыйым салынды. Плюмер 15-16 сәуір түнінде шепті басып алу арқылы шегінуді бастауды бұйырды, сонымен қатар аванпост шебінде гарнизонды сақтап, шайқас аймағын аралық шеп ретінде аз ғана әскермен ұстап тұруды бұйырды. 15-16 сәуір түнінде аванпост гарнизондары таңғы сағат 4:00-де жаңа майдан шебінің артына көшірілуі керек еді, ал шайқас аймағының алдындағы аралық шеп мүмкіндігінше ұзақ уақытқа дейін сақталуы керек еді, бұл жаңа шептегі әскерлерге дайындалуға көмектесу үшін. 16 сәуірде патрульдер таңертең алға жылжыды және ескі және жаңа майдан шебі арасындағы аумақты бос екенін анықтады, немістер әлі де шегіну туралы хабардар емес сияқты; бір патруль британдықтардың қайда екенін білмейтін бақылау бекеттерін іздеп жүрген неміс офицерін ұстады. Тек кешке қарай неміс әскерлері жаңа шепке жақындады және шайқас аймағындағы британдық әскерлер неміс жаяу әскерін оңай кері қайтарды, 4-ші армияның күнделігінде патрульдер сол күні сағат 16:40-та шегінуді анықтады деп жазылған.

On 23 March, Haig had ordered Plumer to make contingency plans to shorten the line along the Ypres Salient and release troops for the other armies. On 11 April, Plumer authorised a withdrawal of the southern flank of the Second Army and ordered the VIII and II corps in the Passchendaele Salient to retreat the next day into the Battle Zone, behind outposts left in the Forward Zone of the British defensive system. The divisional commanders were ordered that the Forward Zone must be held and that the Germans must not be given the impression that a withdrawal was in progress. At noon on 12 April, the VIII Corps ordered the infantry retirement to begin that night and the 59th Division was withdrawn and transferred south, to be replaced by part of the 41st Division. The II Corps had begun to withdraw its artillery at the same time as VIII Corps on the night of 11/12 April and ordered the 36th and 30th divisions to conform to the VIII Corps withdrawal which were complete by 13 April, without German interference; VIII Corps HQ was transferred to reserve. During 13 April, General Headquarters (GHQ) discussed the retirements in the Lys valley, which had lengthened the British front line and Plumer agreed to a retirement in the Ypres Salient to the Mt Kemmel, Voormezeele (2.5 mile (4 km) south of Ypres), White Château (1 mile (2 km) east of Ypres) to Pilckem Ridge defence line but ordered only that artillery ammunition be carried to the rear; the 4th Army reported on 14 April, that the British were still occupying the Passchendaele Salient. The next day was quiet in the salient and the withdrawal of the II Corps and XXII Corps divisions was covered by the outposts in the original front line and artillery, which was divided into some active batteries which fired and a greater number of batteries kept silent, camouflaged and not to fire except in an emergency. Plumer gave orders to begin the retirement by occupying the line before the night of 15/16 April, while maintaining the garrisons in the outpost line and holding the Battle Zone with a few troops as an intermediate line. During the night of 15/16 April, the outpost line garrisons were to be withdrawn behind the new front line at 4:00 a. m. and the intermediate line in front of the Battle Zone was to be held as long as possible, to help the troops in the new line to get ready. On 16 April, patrols went forward during the morning and found the area between the old and new front lines to be empty, the Germans still apparently in ignorance of the retirement; one patrol captured a German officer scouting for observation posts who did not know where the British were. Only in the late afternoon did German troops begin to close up to the new line and the British troops in the Battle Zone easily repulsed the German infantry, the 4th Army diary recorded that patrols discovered the withdrawal at 4:40 a. m. that afternoon.

Меркем шайқасы (17 сәуір)

17 сәуірде Бельгия армиясы Хутхулст орманынан (Меркем шайқасы) Лангемарктан Бланкарт көліне дейін Бельгияның 10-шы және 3-ші дивизияларына қарсы 58-ші, 2-ші теңіз және 6-шы бавариялық дивизияларының шабуылын жеңді, бұл шабуылға II корпус артиллериясы да көмектесті. Немістер Киппеді басып алды, бірақ қарсы шабуылдар нәтижесінде олардан шығарылды және түнгі уақытқа дейін шеп қайта жайылды. 27 сәуір күні түстен кейін немістер Вурмезелені басып алып, қайта басып алды, содан кейін оның бір бөлігін қайтадан басып алды, нәтижесінде форпост желісінің оңтүстік жағы ығыстырылды; ауылдың солтүстік-шығысында жаңа форпост желісі құрылды. Бельгиялықтардың жоғалғандары 619 адамды құрады – қаза тапқандар, жараланғандар және хабарсыз кеткендер. Немістер 1922 мен 2354 аралығында адамдарды жоғалтты, олардың 779-ы тұтқынға алынды.

Кемельдің бірінші шайқасы (17-19 сәуір)

Кеммельберг – Арментьер мен Ипр қалалары арасындағы аймаққа жолбасшылық ететін биік жер. 17-19 сәуірде неміс 4-армиясы шабуыл жасады, бірақ британдықтар тарапынан тойтарыс берілді.

Бетун шайқасы (18 сәуір)

18 сәуірде Германияның алтыншы армиясы өтімді аймақтан оңтүстікке қарай Бетюнге шабуыл жасады, бірақ тойтарыс берді.

Кемельдің екінші шайқасы (25-26 сәуір)

Француз генералы Фердинанд Фох жақында одақтас күштердің жоғарғы қолбасшылығына тағайындалды және 14 сәуірде француз резервтерін Лис секторына жіберуге келісті. Француз дивизиясы британдық қорғаушыларды Кемельбергтен алмастырды. 25-26 сәуірде неміс 4-армиясы үш дивизиямен Кеммельбергке күтпеген шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл сәттілік қандай да бір аумақты ұнатып берді, бірақ одақтастардың қорғаныс шебінде жаңа бұзушылыққа қол жеткізілмеді.

Шерпенберг шайқасы (29 сәуір)

29 сәуірде неміс әскерлерінің соңғы шабуылы Кемельбергтің солтүстік-батысында орналасқан Шерпенберг төбесін жаулап алды.

Талдау

Георгетта кезінде немістер одақтас әскерлерінің қатарын біршама тереңдікке дейін бұзып өтті. Бірақ, Хазебрукты жаулап алу және британдықтарды Ипр шығыңқысынан шығарып тастау деген басты мақсаттарына қол жеткізе алмады. Апрельдің соңында немістер көптеген шығынға ұшырады, әсіресе "Стоструппен" тобынан көптеген сарбаздары қаза тапты, содан кейін француздық қосымша күштер келді. 29 сәуірде неміс жоғары басшылығы мақсаттарына жете алмайтынын түсініп, шабуылды тоқтатты.

Шығындар

1937 жылы британдық ресми тарихшылар К. Б. Дэвис, Дж. Эдмондс және Р. Г. Б. Максвелл Гислоп 9–30 сәуірдегі қаза тапқандарды шамамен 82 000 британдық және шамамен осыған тең неміс әскерінің жоғалуы деп көрсетті. 21 наурыздан бергі британдықтардың жоғалуы шамамен 240 000, француздардың – 92 004, ал немістердің – 348 300 адамды құрады. 1978 жылы Миддлбрук британдықтардың 160 000 қаза тапқанын, оның ішінде 22 000 қаза болғанын, 75 000 тұтқынға алынғанын және 63 000 жараланғанын жазды. Миддлбрук француздардың жоғалуын 80 000 деп, ал немістерді шамамен 250 000 деп бағалады, оның ішінде 50–60 000 жеңіл жараланғандар болды. 2002 жылы Марикс Эванс 109 300 неміс әскерінің жоғалуын және сегіз ұшақтың қирағанын, британдықтардың 76 300 адамы, 106 қаруы және 60 ұшағының жоғалуын, сондай-ақ француздардың 35 000 адамы мен 12 қаруының жоғалуын тіркеді. 2006 жылы Забекки 86 000 неміс, 82 040 британдық және 30 000 француз әскерінің жоғалуын хабарлады. "Қызыл барон" атанған неміс әскери шебері Манфред фон Рихтхофен шайқаста қаза тапты.