Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таншанг халқы немесе Танса Нагалары, Аруначал Прадеш және Ассамның Тибет-Бирма тайпалық тобына жатады. Олар сондай-ақ Мьянманың Сагаинг аймағында және Качин штатының бір бөлігінде де қоныстанған. Мьянмада бұрын оларды Рангпанг, Пангми және Хайми деп атаған. Олар өздерінің Танса тілінде сөйлейді. Танса – халық саны шамамен 450 000 адамды құрайтын ең ірі Нага тайпасы. Олар Үндістан Конституциясы бойынша жоспарланған топқа жатады (мұнда олар "басқа Нага тайпалары" тізімінде көрсетілген) және шекараның екі жағында да Танса тайпасының көптеген кіші топтары бар.
The Tangshang people or Tangsa Naga, are of Tibeto Burmese ethnic group of the Arunachal Pradesh and Assam. They also reside in Sagaing Region and parts of Kachin State of Myanmar. In Myanmar they were formerly known as Rangpang, Pangmi, and Haimi. They speak their own language Tangsa. Tangsa is the largest Naga ethnic group having an approximate population of 450,000. They are a scheduled group under the Indian Constitution (where they are listed under 'other Naga tribes') and there are many sub groups within Tangsa on both sides of the border.
Өмірбаян
Мьянмадағы Таншангтар, сондай-ақ Үндістандағы Танса өзіндік Нага этностық тобының мүшелері деп санайды. Олар жақсы дене бітімімен және орташа бойлы болып келеді. Бүгінде Танса халқы Үндістан мен Бирма шекарасындағы Паткай тауларында қоныстанса, ал кейбіреулері шекараның Үндістан жағындағы жазық жерлерде тұрады. Көптеген Тансалар қазіргі Монголиядан бастап, Қытайдың оңтүстік-батысындағы Юньнань провинциясы арқылы Бирмаға көшіп келгендерін айтады. Танса дәстүрлері олардың 13 ғасырдың басынан бері осы аймақта қоныстанғанын көрсетеді. Олардың Қытай мен Бирмадағы туған жерлерінде Мува және Хава деп аталған деген сенім бар. Хава (кейде Хеве немесе Хиви деп те айтылады) терминін көптеген Тансалар бүкіл Танса тобын атау үшін қолданады. Танса атауы "тан" ("биік жер") және "са" ("ұл") сөздерінен туындаған және "биік жердің халқы" деген мағынаны білдіреді.
The Tangshang in Myanmar as well as the Tangsa in India regard themselves as a Naga ethnic group. They are well built and of medium stature. Today Tangsa people live in the Patkai mountains, on the border of India and Burma, and some live in the plains areas on the Indian side of the border. Many Tangsa tell of migrations from what is now Mongolia, through the South West China Province of Yunan into Burma. Tangsa traditions suggest that they settled in the existing region from the beginning of the 13th century. It is believed that in their native place in China and Burma they were known as Muwa and Hawa respectively. The term Hawa (also pronounced Hewe or Hiwi) is used by many Tangsa to refer to the whole group of Tangsa. The term Tangsa is derived from tang ('high land') and sa ('son') and means 'people of the high land'.
Мәдениет
Тансаның Мьянма шекарасында қоныстануы көршілес халықтардың мәдени ықпалына және көптеген тайпа мүшелерінің бірма киімдерін қабылдауына себеп болды. Дәстүр бойынша, Танса ерлері мен әйелдері шаштарын ұзын өсіреді, көбінесе оны түйіп, Khu pak/Khu phop деп аталатын матамен жабады. Танса еркектері бұрын жамбас және шатыр аймағын жабатын ламсам/ленгти деп аталатын ұзын, тар мата киетін. Бірақ қазіргі кезде олар жасыл түсті, сары, қызыл және ақ жіптермен жиектелген, жеңсіз жейдемен толықтырылатын, лунги деп аталатын кең, цилиндр тәрізді мата киеді. Ал әйелдердің дәстүрлі киімі кеудеге оралған матадан және тізеге дейін жететін белге оралған матадан тұратын. Бүгінде жіп қолжетімді болғандықтан, олардың киімдеріне төменгі киім ретінде көркем тоқылған көйлек және зығырдан жасалған блузка кіреді.
The Tangsa's habitation along the Myanmar border resulted in cultural influence from neighbouring groups across the border and the adoption of Burmese dress among many tribal members. Traditionally, Tangsa men and women keep their hair long, often tying it into a bun and covering it with a piece of cloth, known in some Tangsa varieties as the Khu pak/Khu phop. Tangsa men traditionally used to wear a long and narrow piece of cloth called lamsam/lengti that covers the hip and pelvis region. However, nowadays they wear a broad cylindrical piece of cloth called lungi that is green in colour and is lined with yellow, red and white yarns, and accompanied with a sleeveless shirt. On the other hand, the costume of the womenfolk traditionally used to be a piece of cloth wrapped around the chest and a similar piece of cloth wrapped around the waist extending just below the knees. Nowadays, with the availability of yarn, their costume include an artistically woven petticoat, which acts as the lower garment, and a linen blouse.
Өмір салты
Дәстүрлі түрде Танса халқы ауыспалы егістікпен (ассам тілінде Jhwum деп аталады) айналысқан. Бүгінде Үндістанның жазық аймағындағы Танса халқы ылғалды күріш өсіруді пайдаланады. Дәстүрлі ауыл шаруашылығында Танса қарапайым қол құралдарын қолданып, күріш, қарақұмық, жүгері, арум және көкөністер өсіреді. Танса халқы сүт пен сүт өнімдерін сирек қолданады, бірақ қазір көптеген Танса үйлерінде сүт шайы беріледі. Дәстүрлі тағамдар әртүрлі рецепттерден тұрады. Алайда, негізгі тағамдар – қайнатылған немесе буға пісірілген күріш, шөптер мен дәмдеуіштер қосылған қайнатылған көкөністер (қамыр) және қайнатылған немесе қуырылған балық немесе ет. Шақыртуға қайнатылған немесе қуырылған арум немесе топиака кіреді. Дәстүрлі сусындарға темекіленген шай (фалап) және күріш сырасы (жу, кхам немесе че деп аталады) жатады. Климаттық және жергілікті жағдайларға байланысты Танса халқы көп бөлмелі үйлерде (қадаларда) тұрады. Нокте тайпасы сияқты, Танса халқы да дәстүрлі түрде ерлерге арналған жеке жатақханаларды ұстаған, Лонгчан Тансасында олар Луппонг (ерлерге) және Ликпья (әйелдерге) деп аталған. Дәстүр бойынша, Танса бірлескен отбасы жүйесіне сенеді және мүлік барлық отбасы мүшелері арасында тең бөлінеді. Хафуа (Лонгчан), Хафонг (Муклом) деп аталатын тайпалық кеңесті Лунгванг (бастық) басқарды, ол Танса тобының күнделікті істерін қадағалайды.
Traditionally Tangsa people practiced shifting cultivation (known as Jhwum in Assamese). Nowadays those Tangsa in the plains area of India practice wet rice cultivation. In the traditional agriculture, using simple manual tools, the Tangsa raise crops that include paddy, millet, maize and arum, and vegetables. Tangsa people make scanty use of milk and milk products, although milk tea is now served in many Tangsa houses. Traditional meals consist of a wide variety of recipes. But, staple foods are boiled or steamed rice, vegetables boiled with herbs and spices (stew) and boiled or roasted fish or meat. Snacks include boiled or roasted arum or topiaca. Traditional drinks include smoked tea (phalap) and rice beer (called ju, kham or che). Owing to the climate and terrain, the Tangsa live in stilt houses, which are divided into many rooms. Like the Nocte, the Tangsa traditionally had separate dormitories for men, known in Longchang Tangsa as Looppong for the males and Likpya for the female. Traditionally, the Tangsa believed in a joint family system, and property is equally divided between all family members. A tribal council, known as Khaphua (Longchang), Khaphong (Muklom) was administered by a Lungwang (chief), who sees to the daily affairs of the Tangsa group.
Дін
Қазіргі таңда тангсалар түрлі діндерді ұстанады. Дәстүрлі түрде олардың нанымдары анимистік болған. Анимистік нанымдардың әлі де сақталған мысалы – Ассамның кейбір аймақтарында жыл сайын 5 қаңтарда өткізілетін Виху Кух фестивалі. Онда тауық, шошқа немесе бұқа шалынып, әйел-жер рухы Вихуға дұғалар мен әндер арналады. Бұл топ барлық жаратылысты жаратқан жоғары күшке сенеді, ол жергілікті жерлерде Рангхотак/Рангва/Рангфрах деп аталады, сонымен қатар басқа да құдайлар мен рухтарға сенім сақталады. Рангфрахты ұстанатындардың көпшілігі сәуір/мамыр айларында өтетін және мол өнім тілейтін Мол немесе Кух а Мол фестивалін тойлайды. Жануарларды, әсіресе вак (шошқа) мен маан (сиыр) құрбан ету практикасы бар. Қорымда осыған ұқсас рәсімдер орындалады, ал қайтыс болғанның отбасы ауыл тұрғындарымен бірге той ұйымдастырады. Күн батқаннан кейін ерлер мен әйелдер барабан мен гонгтың ырғағымен бірге билей бастайды. Үндістандағы Тихак және Йонгкук тайпалары, сондай-ақ Мьянмадағы көптеген Донгилер теравада буддизмінің ықпалына ілігіп, оған көшкен. Тихак және Йонгкук ауылдарында будда ғибадатханалары бар. Тангсалардың көпшілігі, оның ішінде Пангва тангсаларының көп бөлігі және Мьянмадағы Тангшангтардың көбі христиан дінін қабылдаған. Мьянма мен Үндістанда ең көп таралған христиан діні – баптизм. Танса баптистік шіркеулер қауымдастығы, штаб-пәтері Харсанг кіші бөлімінің Нонгтам ауылында орналасқан, 100-ден астам шіркеуі бар Тангсалар арасында жұмыс істейтін ең ірі баптистік қауымдастық болып табылады[5]. Бірақ Үндістанда көптеген пресвитериандар, ал католиктер, Мәсіх шіркеуі және конгрегационалистердің саны салыстырмалы түрде аз. Аруначал Прадеш штатында тұратын 20 962 тангсаның (негізгі) 6 228-і анимист (29,71%), 5 030-ы индуист (24,00%). Қалғандарының көпшілігі христиан (44%), ал буддистердің үлесі шамамен 3% құрайды. Аруначалда тағы 8 576 тангса тұрады, олар Мосанг, Тихак және Лонгчанг сияқты шеткі тангса топтарына жатады. Мосанг, Ронгранг, Моранг, Югли, Санке, Лонгфи, Хайса және Чамчанг (Кимсинг) этностарының көпшілігі христиан. Лонгчан мен Ланкайдың көпшілігі Рангфрахты ұстанады, ал Тихак тайпасы христиандар мен буддистерге тең бөлінген. Тайсеннің көпшілігі буддист. Моғлум тангсалары Рангфрах, анимистер және христиандар арасында теңдей бөлінген. Намсанг тангсаларының үштен екі бөлігі анимист, ал қалған үштен бірі индуист.
Nowadays Tangsa follow a variety of religions. Traditionally their beliefs were animistic. One example of the animistic beliefs still practised is the Wihu Kuh festival held in some parts of Assam on 5 January each year. This involves sacrifice of chickens, pigs or buffaloes and prayers and songs to the female earth spirit, Wihu. This group believe in a supreme being that created all existence, locally known as Rangkhothak/Rangwa/Rangfrah, although belief in other deities and spirits is maintained as well. Many followers of Rangfrah celebrate an annual festival called Mol or Kuh a Mol (around April/May), which asks for a bumper crop. Animal sacrifice, in particular the sacrifice of wak ('pigs') and maan ('cows'), is practised. At funerals a similar ceremony is undertaken and a feast between villagers is held by the bereaved family. After dusk, man and women start dancing together rhythmically with the accompanying drums and gongs. Some Tangsas, particularly the Tikhak and Yongkuk in India and many Donghi in Myanmar, have come under the influence of Theravada Buddhism, and have converted. There are Buddhist temples in many Tikhak and Yongkuk villages. Most of the Tangsas, including most of the Pangwa Tangsas, and nearly all of the Tangshang in Myanmar, have accepted Christianity. Probably the most widespread Christian denomination in both Myanmar and India is Baptist. Tangsa Baptist Churches' Association with its headquarters at Nongtham under Kharsang sub division is the largest Baptist Association working among the Tangsas with more than 100 churches affiliated to it[5], but there are also large numbers of Presbyterians in India, and perhaps smaller numbers of Catholics, Church of Christ and Congregationalists. Out of a total of 20,962 Tangsa (proper) living in Arunachal Pradesh, 6,228 are Animist (29.71%) and 5,030 are Hindu (24.00%). Most of the remaining are Christian (44%), with a Buddhist minority of close to 3%. There are another 8,576 Tangsa residing in Arunachal, belonging to fringe Tangsa groups such as Mossang, Tikhak and Longchang. The Mossang, Rongrang, Morang, Yougli, Sanke, Longphi, Haisa, and Chamchang (Kimsing) ethnic groups are mostly Christian. Most of the Longchang and Langkai are Rangfrahites, while the Tikhaks are evenly divided into Christians and Buddhists. Taisen is majority Buddhist. The Moglum Tangsa are evenly divided between Rangfrah, Animists and Christians. The Namsang Tangsa are two thirds Animist, with the remaining one third Hindu.
Жазу жүйесі
1990 жылы Лакхум Мосанг (өл. 2020 жылдың 11 шілдесі) Танса тілі үшін әліпбилік жазу жүйесін ойлап тапты. Бұл жазу жүйесі Мосанг қауымдастығының мүшелері арасында шектеулі қолданысқа ие болды және Аруначал Прадеш штатының үкіметінен қолдау алды. Бұл шрифт 2021 жылы Юникод стандартының 14.0 нұсқасына қосылды.
An alphabetic writing system was invented for Tangsa in 1990 by Lakhum Mossang (d. 11 July 2020). It has seen limited use among members of the Mossang community and received support from the government of Arunachal Pradesh. This script was added to the Unicode standard with the release of version 14.0 in 2021.
Онлайн-архивтеу
Танса мәтіндерінің онлайн мұрағаты DoBeS сайтында қолжетімді, ал Танса мәтіндерін Ассамның Тай және Тибето-Бирман тілдері сайтында оқуға және іздеуге болады.
An on line archive of Tangsa texts is available at the DoBeS website and Tangsa texts can be read and searched at the Tai and Tibeto Burman Languages of Assam website.