Кіріспе

Таншанг халқы немесе Танса Нагалары, Аруначал Прадеш және Ассамның Тибет-Бирма тайпалық тобына жатады. Олар сондай-ақ Мьянманың Сагаинг аймағында және Качин штатының бір бөлігінде де қоныстанған. Мьянмада бұрын оларды Рангпанг, Пангми және Хайми деп атаған. Олар өздерінің Танса тілінде сөйлейді. Танса – халық саны шамамен 450 000 адамды құрайтын ең ірі Нага тайпасы. Олар Үндістан Конституциясы бойынша жоспарланған топқа жатады (мұнда олар "басқа Нага тайпалары" тізімінде көрсетілген) және шекараның екі жағында да Танса тайпасының көптеген кіші топтары бар.

Өмірбаян

Мьянмадағы Таншангтар, сондай-ақ Үндістандағы Танса өзіндік Нага этностық тобының мүшелері деп санайды. Олар жақсы дене бітімімен және орташа бойлы болып келеді. Бүгінде Танса халқы Үндістан мен Бирма шекарасындағы Паткай тауларында қоныстанса, ал кейбіреулері шекараның Үндістан жағындағы жазық жерлерде тұрады. Көптеген Тансалар қазіргі Монголиядан бастап, Қытайдың оңтүстік-батысындағы Юньнань провинциясы арқылы Бирмаға көшіп келгендерін айтады. Танса дәстүрлері олардың 13 ғасырдың басынан бері осы аймақта қоныстанғанын көрсетеді. Олардың Қытай мен Бирмадағы туған жерлерінде Мува және Хава деп аталған деген сенім бар. Хава (кейде Хеве немесе Хиви деп те айтылады) терминін көптеген Тансалар бүкіл Танса тобын атау үшін қолданады. Танса атауы "тан" ("биік жер") және "са" ("ұл") сөздерінен туындаған және "биік жердің халқы" деген мағынаны білдіреді.

Мәдениет

Тансаның Мьянма шекарасында қоныстануы көршілес халықтардың мәдени ықпалына және көптеген тайпа мүшелерінің бірма киімдерін қабылдауына себеп болды. Дәстүр бойынша, Танса ерлері мен әйелдері шаштарын ұзын өсіреді, көбінесе оны түйіп, Khu pak/Khu phop деп аталатын матамен жабады. Танса еркектері бұрын жамбас және шатыр аймағын жабатын ламсам/ленгти деп аталатын ұзын, тар мата киетін. Бірақ қазіргі кезде олар жасыл түсті, сары, қызыл және ақ жіптермен жиектелген, жеңсіз жейдемен толықтырылатын, лунги деп аталатын кең, цилиндр тәрізді мата киеді. Ал әйелдердің дәстүрлі киімі кеудеге оралған матадан және тізеге дейін жететін белге оралған матадан тұратын. Бүгінде жіп қолжетімді болғандықтан, олардың киімдеріне төменгі киім ретінде көркем тоқылған көйлек және зығырдан жасалған блузка кіреді.

Өмір салты

Дәстүрлі түрде Танса халқы ауыспалы егістікпен (ассам тілінде Jhwum деп аталады) айналысқан. Бүгінде Үндістанның жазық аймағындағы Танса халқы ылғалды күріш өсіруді пайдаланады. Дәстүрлі ауыл шаруашылығында Танса қарапайым қол құралдарын қолданып, күріш, қарақұмық, жүгері, арум және көкөністер өсіреді. Танса халқы сүт пен сүт өнімдерін сирек қолданады, бірақ қазір көптеген Танса үйлерінде сүт шайы беріледі. Дәстүрлі тағамдар әртүрлі рецепттерден тұрады. Алайда, негізгі тағамдар – қайнатылған немесе буға пісірілген күріш, шөптер мен дәмдеуіштер қосылған қайнатылған көкөністер (қамыр) және қайнатылған немесе қуырылған балық немесе ет. Шақыртуға қайнатылған немесе қуырылған арум немесе топиака кіреді. Дәстүрлі сусындарға темекіленген шай (фалап) және күріш сырасы (жу, кхам немесе че деп аталады) жатады. Климаттық және жергілікті жағдайларға байланысты Танса халқы көп бөлмелі үйлерде (қадаларда) тұрады. Нокте тайпасы сияқты, Танса халқы да дәстүрлі түрде ерлерге арналған жеке жатақханаларды ұстаған, Лонгчан Тансасында олар Луппонг (ерлерге) және Ликпья (әйелдерге) деп аталған. Дәстүр бойынша, Танса бірлескен отбасы жүйесіне сенеді және мүлік барлық отбасы мүшелері арасында тең бөлінеді. Хафуа (Лонгчан), Хафонг (Муклом) деп аталатын тайпалық кеңесті Лунгванг (бастық) басқарды, ол Танса тобының күнделікті істерін қадағалайды.

Дін

Қазіргі таңда тангсалар түрлі діндерді ұстанады. Дәстүрлі түрде олардың нанымдары анимистік болған. Анимистік нанымдардың әлі де сақталған мысалы – Ассамның кейбір аймақтарында жыл сайын 5 қаңтарда өткізілетін Виху Кух фестивалі. Онда тауық, шошқа немесе бұқа шалынып, әйел-жер рухы Вихуға дұғалар мен әндер арналады. Бұл топ барлық жаратылысты жаратқан жоғары күшке сенеді, ол жергілікті жерлерде Рангхотак/Рангва/Рангфрах деп аталады, сонымен қатар басқа да құдайлар мен рухтарға сенім сақталады. Рангфрахты ұстанатындардың көпшілігі сәуір/мамыр айларында өтетін және мол өнім тілейтін Мол немесе Кух а Мол фестивалін тойлайды. Жануарларды, әсіресе вак (шошқа) мен маан (сиыр) құрбан ету практикасы бар. Қорымда осыған ұқсас рәсімдер орындалады, ал қайтыс болғанның отбасы ауыл тұрғындарымен бірге той ұйымдастырады. Күн батқаннан кейін ерлер мен әйелдер барабан мен гонгтың ырғағымен бірге билей бастайды. Үндістандағы Тихак және Йонгкук тайпалары, сондай-ақ Мьянмадағы көптеген Донгилер теравада буддизмінің ықпалына ілігіп, оған көшкен. Тихак және Йонгкук ауылдарында будда ғибадатханалары бар. Тангсалардың көпшілігі, оның ішінде Пангва тангсаларының көп бөлігі және Мьянмадағы Тангшангтардың көбі христиан дінін қабылдаған. Мьянма мен Үндістанда ең көп таралған христиан діні – баптизм. Танса баптистік шіркеулер қауымдастығы, штаб-пәтері Харсанг кіші бөлімінің Нонгтам ауылында орналасқан, 100-ден астам шіркеуі бар Тангсалар арасында жұмыс істейтін ең ірі баптистік қауымдастық болып табылады[5]. Бірақ Үндістанда көптеген пресвитериандар, ал католиктер, Мәсіх шіркеуі және конгрегационалистердің саны салыстырмалы түрде аз. Аруначал Прадеш штатында тұратын 20 962 тангсаның (негізгі) 6 228-і анимист (29,71%), 5 030-ы индуист (24,00%). Қалғандарының көпшілігі христиан (44%), ал буддистердің үлесі шамамен 3% құрайды. Аруначалда тағы 8 576 тангса тұрады, олар Мосанг, Тихак және Лонгчанг сияқты шеткі тангса топтарына жатады. Мосанг, Ронгранг, Моранг, Югли, Санке, Лонгфи, Хайса және Чамчанг (Кимсинг) этностарының көпшілігі христиан. Лонгчан мен Ланкайдың көпшілігі Рангфрахты ұстанады, ал Тихак тайпасы христиандар мен буддистерге тең бөлінген. Тайсеннің көпшілігі буддист. Моғлум тангсалары Рангфрах, анимистер және христиандар арасында теңдей бөлінген. Намсанг тангсаларының үштен екі бөлігі анимист, ал қалған үштен бірі индуист.

Жазу жүйесі

1990 жылы Лакхум Мосанг (өл. 2020 жылдың 11 шілдесі) Танса тілі үшін әліпбилік жазу жүйесін ойлап тапты. Бұл жазу жүйесі Мосанг қауымдастығының мүшелері арасында шектеулі қолданысқа ие болды және Аруначал Прадеш штатының үкіметінен қолдау алды. Бұл шрифт 2021 жылы Юникод стандартының 14.0 нұсқасына қосылды.

Онлайн-архивтеу

Танса мәтіндерінің онлайн мұрағаты DoBeS сайтында қолжетімді, ал Танса мәтіндерін Ассамның Тай және Тибето-Бирман тілдері сайтында оқуға және іздеуге болады.