Номан Челебиджан: Қырым Татарларының Саяси Лидері мен Ақыны

Кіріспе

Қырым татарларының саясаткері және муфтиі (1885–1918) Номан Челебичихан (Номан Челебичихан; 1885 – 23 ақпан 1918) – қырым татарларының саясаткері, заңгер, қырым мұсылмандарының муфтиі және жазушы. Ол 1917 жылғы 26 қарашада (Грегориан күнтізбесі бойынша 9 желтоқсан) құрылған, қысқа ғана өмір сүрген тәуелсіз Қырым Халық Республикасының президенті болды. Ол "Ant etkenmen" ("Мен ант бердім") атты өлеңін жазғанымен белгілі, ол қырым татарларының ұлттық әнұранына айналды. Оның Ресей азамат соғысы кезінде большевиктердің қолынан ерте қаза болуы әлі күнге дейін қырым татарлары тарапынан еске алынуда.

Өмірбаян

Номан Челебичихан 1885 жылы қазіргі Жанкой қаласының маңында, Қырымның Чонгар аймағындағы Біюк Сонак ауылында дүниеге келген. Бүгінде ауыл жоқ, 1948–68 жылдары Завет Ленин ауылдық кеңесіне қарасты Чирик ауылы деп аталды. Оның әкесі – Ыбырай Челеби, әулетті қырым татарларынан шыққан. Анасы да жақсы отбасынан, Шыханшах Челебидің қызы. Алғашқы білімін өз ауылында алған. Кейін, мүмкіндік болмағандықтан, Челебичихан туыстарының көмегімен сол кездегі танымал медреселердің бірі – Гүлүмбей медресесіне жіберілді. Соңынан білімін жетілдіру үшін Константинопольге жол тартты. Номан Челебичихан 1908 жылы Осман империясының Стамбул қаласына келді. Vefa Lisesi (Жоғары мектеп) мен кейін Заң мектебінде оқыды. Константинопольдің Карагумрук ауданында тұрды, онда қырым татарларының шағын тобы өмір сүрді. Константинопольде студент кезінде құрған алғашқы ұйымдарының бірі – «Жас татар жазушылары қауымдастығы» («Yaş Tatar Yazıcılar Cıyını»). Бұл қауымдастықты 1910 жылы досы Әбибулла Теміржанмен бірге құрып, «Қарылғаштар дұғасы» («Qarılğaçlar Duası»), «Алтын жарық» («Altın Yarıq») және «Шиырлер жинағы» («Şiirler Cönkü») сияқты алғашқы әдеби туындыларын жариялады. «Қырым татарлары студенттер қауымдастығының» және «Отан» («Vatan») саяси ұйымының негізін қалаушылардың бірі болды. «Отан» ұйымы Миллий Фырқа (Ұлттық партия) саяси ұйымының бастауына айналып, Қырымдағы тәуелсіздік қозғалысын тарихының ең ауыр кезеңінде жалғастырды. Заң факультетін бітірген соң Челебичихан тәуелсіздік қозғалысына қатысу үшін Қырымға оралды және Қырым татарларының Құрултайында Қырымның Ор аймағын өкілдік етуге сайланды. Ол жас жағынан және Стамбулда алған білімімен көзге түскен делегаттардың бірі болды. 1917 жылы Миллий Фырқаны құрды, ал сол жылы 26 қарашада Құрултай ашылғанда Номан Челебичихан жас Қырым Республикасының бірінші президенті болып сайланды. Челебичихан – тәуелсіз Қырым Халық Республикасының президенті және Қырым, Литва және Польшаның муфтиі ғана емес, сонымен қатар ақын және жазушы болды. Жоғарыда аталған туындыларынан өзге, «Ант еткенмен» («Ant Etkenmen»), «Түрме» («Bastırıq»), «Ай гүді» («Ay gidi»), «Қош бол, татарлық!» («Savlıqman Qal Tatarlıq!»), «Кедей саяхатшы» («Yolcu Ğarip») және «Түкіден сәлем» («Tilkiden Selâm») сияқты өлеңдері де кең танылды. «Ант еткенмен» өлеңі қырым татарларының ұлттық әнұранына айналды, ал Шевқий Бекторе (басқа бір қырым татар ақыны) айтуынша, «бұл өлең тарихи Құрултайда (1917) алғаш рет орындалды». Дегенмен, оның ең есте қаларлық өлеңі – «Савлықман Қал Таталық!» («Savlıqman Qal Tatarlıq!»), оны Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметке бару үшін Севастополь вокзалының қабырғасына сырып жазған. 1918 жылдың қаңтарында, Қырым татарларының Құрултайында ұлттық басшылыққа сайланғанынан екі ай өткен соң, большевиктер Қырымға басып кірді. Ол тұтқындалып, Севастополь түрмесіне қамалды. 23 ақпанда Қара теңіз флотының атқыштар отряды оны атып тастады және исламдық дәстүрге сай жерлеу рәсімін өткізбей, денесін теңізге лақтырып жіберді. Қырым татарлары оны бүгінге дейін қаһарман ретінде еске алады. Номан Челебичихан атындағы батальон оның құрметіне аталды.

Noman Çelebicihan was born in 1885, in the village of Біюк Сонак, in Chonhar region of Crimea near the present day city of Dzhankoy. Today the village does not exist and in 1948–68 was known as Chirik village within the Zavet Lenin rural council. His father's name was İbraim Çelebi, a member of a well to do Crimean Tatar family. His mother also was from a well to do family, daughter of Cihanşah Çelebi. He received his early education in his village. Afterwards, due to lack of opportunity, Çelebicihan was sent to Gülümbey Medrese, one of the well known madrassas of that time, with the help of his uncles. Later on he was sent to Constantinople to further his education. Noman Çelebicihan arrived in Istanbul, Ottoman Empire in 1908. He attended Vefa Lisesi (High School) and later Law School. He resided in Karagümrük section of Constantinople where a small group of Crimean Tatar students lived. One of the first organizations he founded, while a student in Constantinople, was "Yaş Tatar Yazıcılar Cıyını" (Young Tatar Writers' Association). He founded this association with his friend Abibulla Temircan in 1910 and published his first literary works such as Qarılğaçlar Duası (Swallows' Prayer), Altın Yarıq (Golden Light) and Şiirler Cönkü (Collection of Poems). He was one of the original founders of "Crimean Tatar Student Association" and also "Vatan" (Homeland), which became the seed for the political organization Milliy Fırqa (National Party) to carry on the independent movement in Crimea during the most turbulent period in its history. After graduating from Law School, Çelebicihan returned to Crimea to get involved in the independence movement, and was elected to represent the Or region of Crimea in the Crimean Tatar Qurultay. He was one of the most popular delegates because of his young age and education he received in Istanbul. In 1917 he founded the Milliy Fırqa and later that year, during the opening of the Qurultay on 26 November 1917, Noman Çelebicihan was elected the first president of the young Crimean Republic. Çelebicihan was not only the president of the independent Crimean People's Republic and Mufti of Crimea, Lithuania and Poland. He was also a poet and writer. In addition to his aforementioned works, his poems such as Ant Etkenmen (I've Pledged), Bastırıq (Prison), Ay gidi (Oh for ), Savlıqman Qal Tatarlıq! (Farewell Tatarness! ), Yolcu Ğarip (Poor Traveler), and Tilkiden Selâm (Greetings from the Fox) are his most popular poems. Ant Etkenmen became the lyrics of the Crimean Tatar national anthem, and according to Şevqiy Bektöre (another Crimean Tatar poet), " was sung for the first time during the historic Qurultay (1917) " His most memorable poem, however, is Savlıqman Qal Tatarlıq!, which he scribbled on the walls of Simferopol train station on his way to report to military service during World War I. In January 1918, barely two months after he was elected to lead his nation at the Qurultay of the Crimean Tatar people, the Bolshevik forces invaded Crimea. He was arrested and imprisoned in Sevastopol. On 23 February, a firing squad of the Black Sea Fleet executed him and unceremoniously threw his body into the sea without affording him a proper Islamic burial. He is still remembered today as a hero among Crimean Tatars. The Noman Çelebicihan Battalion is named after him.