Кіріспе
Латвиялық саясаткер Татьяна Жданока (Татьяна Аркадьевна Ждано́к, Татьяна Аркадьевна Ждано́к; 1950 жылдың 8 мамырында туған) – Латвия саясаткері және Еуропалық парламент мүшесі. 1993 жылдан бері Латвия-Ресей одағының және оның алдыңғы партияларының (Тең құқықтар және Біріккен Латвияда адам құқықтары үшін) тең төрағасы. 2024 жылы ол Ресейдің барлау қызметіне байланысты агент деп айыпталды. 1988 жылдан 1989 жылға дейін ол Интерфронттың, Латвияның Кеңес Одағынан тәуелсіздігіне және жылдам нарық реформаларына қарсы болған саяси ұйымның жетекшілерінің бірі болды. 1991 жылдың қаңтарынан кейін Латвия Коммунистік партиясында белсенді болып, партия басшылығы Латвия КСР үкіметіне қарсы төңкеріс жасауға шақырған кезде (тәуелсіздікті қайта орнатуға қарсылық білдірген) партияда қалды. 1997 жылы Жданока Рига қалалық кеңесіне сайланды, бірақ 1999 жылы кеңестегі өкілеттігінен айырылды және Латвия заңнамасына сәйкес, 1991 жылдың қаңтарынан кейін Коммунистік партияға адалдығы болғандықтан Латвия Парламентіне немесе жергілікті кеңестерге сайлауға түсуіне тыйым салынды. Алфред Рубикспен бірге ол Еуропалық парламент сайлауларына ғана қатысуға шектелген ерекше жағдайда тұр.
Tatjana Ždanoka (Татья́на Арка́дьевна Ждано́к, Tatyana Arkadyevna Zhdanok; born 8 May 1950) is a Latvian politician and a Member of the European Parliament. She is co chairwoman of the Latvian Russian Union and its predecessor parties (Equal Rights and For Human Rights in a United Latvia) since 1993. In 2024 she was accused of being a Russian intelligence agent. From 1988 to 1989 she was one of the leaders of the Interfront, a political front organization opposing Latvia's independence from the Soviet Union and rapid market reforms. She remained active in the Communist Party of Latvia after January 1991, when the party leadership called for a coup against the government of the Latvian SSR (in opposition to a restoration of independence). In 1997, Ždanoka was elected to Riga municipal council, but was deprived of the mandate in the Council in 1999 and is prohibited from further nomination for election to the Latvian Parliament or local councils under Latvian law due to her former allegiance with the Communist Party after January 1991. Together with Alfrēds Rubiks, she is in the peculiar position of being restricted to European Parliament elections only.
Өмірбаян
Татьяна Хесин 1950 жылы Рига қаласында кеңес әскери-теңіз офицері Аркадий Хесин мен математика пәнінің мұғалімі Тамара Ивановнаның отбасында дүниеге келді. Ол латыш, еврей және орыс тегінің қосындысынан тұрады. Жданоканың әкесінің отбасының көп бөлігі 1941 жылы Холокост кезінде Латвияның қосымша полициясы тарапынан өлтірілді. 1975 жылы ол Александр Жданокқа үйленді, 1980-жылдардың соңында ажырасты. 1972 жылы Жданока Латвия мемлекеттік университетін математика мамандығы бойынша бітіріп, 1990 жылға дейін университетте математика пәнінен сабақ берді. 1980 жылы физика-математика ғылымдарының кандидаты, ал 1992 жылы математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды, екеуі де Латвия мемлекеттік университетінен. Латвия тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін Жданока натурализация арқылы латыш азаматтығына өтініш берді, бірақ оның әкесінің әжесі Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Санкт-Петербургке көшіп кеткендіктен және 1940 жылға дейін Латвияға оралмағандықтан, өтініші қабылданбады. 1996 жылы ұзақ сот дауынан кейін Жданока, соңғы ақырда латыш азаматтығын алды, және өз қиындықтарының себебін антисемитизмге байланыстырды.
Латвия саясаты (1988-2004)
Жданока 1980-шы жылдардың соңында перестройка кезінде саяси белсенділікке түсті, алдымен Халық фронтының мүшесі, содан кейін Латвияның Кеңес Одағынан тәуелсіздігіне қарсы шыққан Interfront саяси ұйымының көшбасшыларының бірі болды. 1989 жылы Рига қалалық кеңесіне, ал 1990 жылы Латвия КСР Жоғарғы Кеңесіне сайланды. 1971 жылдан 1991 жылға дейін Жданока Латвия Коммунистік партиясының мүшесі болды. Ол 1993 жылы құрылғаннан бері тең құқықты және Біріккен Латвиядағы адам құқықтары үшін альянстың жетекшілерінің бірі болды. 1999 жылы Жданокаға Латвия парламенті Саймасына қатысуға тыйым салынды және Рига қалалық кеңесіндегі орыннан айырылды, өйткені ол 1991 жылдың қаңтар айында Латвия КСР-інің сайланған үкіметін төңкеруге шақырғаннан кейін Коммунистік партияның Аудит комитетінің екі орындығына қатысты. Латвия Латвияның тоталитарлық биліктен азатуы, оның басылып алу нәтижесінде болғанын ескермегендігін айтып, шешімді Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың Үлкен палатасына шағымдады. 2004 жылы Латвиядағы ең ірі орыс саяси блогының кандидаты ретінде Еуропарламентке сайланды. 2005 жылы Жданока Еуроодақтағы орыс тілінде сөйлейтіндер альянсын құрушылардың бірі болды. Ол 2009 жылы да сайлауға қатысып, жеңіске жетті. 2014 жылдың 11 наурызында Жданока және оның партиясы Ригадағы Еуропалық комиссияның өкілдігінде Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауын қолдаған митинг ұйымдастырды, оған 200-ге жуық адам қатысты. Мамыр айында Жданока Еуропалық кеңеске Украинаның "Оң сектор" саяси блогын террористік ұйым ретінде тануды ұсынды. Оған жауап ретінде Латвияның Украиналық Конгресі Латвияның Әділет министрлігіне Жданока мен оның партиясының саяси қызметін конституцияға қайшы деп жариялауды өтінді. Латвияның тағы бір еуропарламент депутаты Карлис Шадурскис Латвияның мемлекеттік прокурорына Жданоканың Ресейді қолдауы үшін Латвия мемлекетін әлсіретуіне қатысты қылмыстық іс қозғауды сұрады. Шадурскис өзінің өтінішінде Жданоканың КСРО-ны қайта жандандыруды жақтаған "Уақыт мәні" ұйымы ұйымдастырған шараларға қатысқанын атап өтті. Шадурскистің өтініші Жданоканың әрекеттерінде қылмыс таппаған Қауіпсіздік полициясы тарапынан қабылданбады. 2016 жылы Жданока Ресей мен ислами террористік ұйымдардың дезинформация мен насихаттауын айыптаған және Еуроодақтың "стратегиялық коммуникация" жұмыс тобын күшейтуді, сондай-ақ хабардарлықты арттыру, білім беру, онлайн және жергілікті БАҚ, зерттеу журналистикасы және ақпараттық сауаттылыққа көбірек инвестиция салуды талап еткен 23 қарашадағы Еуропарламент резолюциясына қарсы дауыс берді. Дауыс беруге дейін ол басқа еуропарламент депутаттарына хат таратты, онда резолюция "барлық шекараны" кесіп өтеді және Ресейдің мемлекеттік қолдауымен шығарылатын жаңалықтар мен ақпарат арналары "екі стандартты" көрсететін батыстың БАҚ-тан ешқандай айырмасы жоқ екенін айтты, оларға Russia Today-ді көруді және өз пікірлерін қалыптастыруды ұсынды.
Латвия саясатына оралу (20182019)
2018 жылдың қаңтар айында Жданока Еуропалық парламенттен шығып, қазан айында өтетін 2018 жылғы латвиялық парламент сайлауына қатысу ниетімен латвиялық саясатқа оралды. Ол Латвияның Ресей одағының Видземе аймағы бойынша бірінші нөмірлі үміткері аталды, бірақ Латвияның Орталық сайлау комиссиясы оны 1999 жылы үміткерлікке жібермеуге негіз болған себептермен үміткерлер тізімінен шығарды. Жданока бұл шешімге әкімшілік округтік сотта шағымданып, бірақ сот Орталық сайлау комиссиясының қаулысын күшінде қалдырды. Жданока Еуропалық адам құқықтары сотына жүгінді, және 2021 жылы сот оның өтінішін Латвия үкіметіне жіберді.
Еуропалық парламент мүшесі (2019 жылдан бастап)
2019 жылғы Еуропалық парламент сайлауында оның партиясы дауыстардың 6,24%-ын алды, бұл оған Еуропалық парламентте бір орын берді, оны қайтадан Жданока иеленді. Ол жеке өзі 18 098 дауыс жинап, 739 рет жойылды. Ол Петициялар комитеті төрағасының орынбасары және Жұмыс және әлеуметтік мәселелер комитетінің мүшесі ретінде қызмет ете бастады. Оның басымдықтары – жастар мен зейнетке дейінгі жастағы адамдарды жұмыспен қамту, жас отбасыларға жәрдемақы беру және Еуропалық Одақтағы әлеуметтік құқықтарды теңестіру болды. 2022 жылдың 2 наурызында ол Ресейдің Украинаға басып кіруін айыптауға қарсы дауыс берген 13 Еуропалық парламент депутатының бірі болды. Осыдан кейін ол «Еуропалық жасылдар – Еуропалық еркін альянс» тобынан шығарылды. 13 мамырда Жданока және тағы алты адам Рига қаласының Ратуша алаңында Совет Латвиясын және Риганы неміс фашист басқыншыларынан азат етушілерге арналған ескерткіштің бұзылуына қарсы рұқсатсыз наразылық акциясы кезінде ұсталды. 2022 жылдың 15 қыркүйегінде ол Никарагуа президенті Даниэль Ортеганың адам құқықтарын бұзуына, әсіресе епископ Роландо Альварестің қамауға алынуына қарсы дауыс берген 16 Еуропалық парламент депутатының бірі болды.
Көзқарастар
Жданока өзін "социализм мен капитализмнің ең жақсы тұстарын үйлестіретін" социал-демократ деп сипаттады. Перестройка кезінде ол Кеңес Одағы ішінде экономикалық реформаны жақтады және Латвияның тәуелсіздік үшін күрескен Халық фронтын "қауіпті ұлтшыл" деп атады.
Сын
2020 жылы Жданока, оның партияластары Мирослав Митрофанов пен Андрейс Мамикинспен бірге, Ресейдегі даулы сайлауларды және Украинадағы сепаратистік аймақтарды қолдағандығы үшін «әділетсіз бақылаушылар» тізіміне енгізіліп, Демократиялық сайлаулар жөніндегі Еуропалық платформаның дерекқорына қосылды. 2019 жылдың 5 наурызында Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі (МҚҚ) Жданоканың Еуропалық Парламентте ұйымдастырған пікірсайысындағы ұлттық жеккөрушілікке немесе араздыққа итермелеген сөздері үшін қылмыстық іс бастады. Ол, Жданоканың сөздерінде қылмыс жоқ деп танылғандықтан, 2020 жылы МҚҚ тарапынан тоқтатылды. Жданоканың 2014 жылғы Қырымдағы референдумға «халықаралық бақылаушы» ретінде қатысуы және оны қолдаған пікірлері Еуропалық Парламент төрағасы Мартин Шульцтің «Еуропалық Парламент пен ЕО-ның позициясына толыққанды қайшы» деп сынға түсті. Жданока бұған жауап ретінде Шульцтің өзі де Еуропарламент депутаты екенін, және оған не істеу керектігін тек сайлаушылары ғана айта алатынын мәлімдеді. «Жасылдар»/Еуропалық еркін альянс» партиясының тең төрағасы Ребекка Хармс Жданоканың әрекеттері мен мәлімдемелерін «мүлдем қабылдауға болмайтын» деп бағалап, «Жасылдар»/Еуропалық еркін альянстың» Жданоканы қатарынан шығаруын сұрады. Жданоканың әрекеттерін Латвияның Сыртқы істер министрі Эдгарс Ринкевичс та айыптады, ал Министрліктің баспасөз хатшысы Карлис Эйхенбаумс Жданоканың Латвияны немесе ЕО-ны ресми түрде өкілдік етпегенін, себебі оның ешқандай ресми өкілеттігі болмағанын атап өтті. 2024 жылы «The Insider» деп аталатын жедел журналистикалық веб-сайтындағы хабарламада Жданоканың 2004 жылдан бері Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) тыңшысы болғаны айтылды.