Кіріспе
Латвияның саяси жүйесі парламенттік өкілді демократиялық республика негізінде құрылған, онда премьер-министр үкімет басшысы болып табылады және көп партиялық жүйе бар. Президент мемлекет басшысы ретінде көбінесе рәсімдік рөл атқарады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, парламентке – Саеймаға да берілген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз.
The politics of Latvia takes place in a framework of a parliamentary representative democratic republic, whereby the Prime Minister is the head of government, and of a multi party system. The President holds a primarily ceremonial role as Head of State. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and parliament, the Saeima. The Judiciary is independent of the executive and the legislature.
Тәуелсіздік алғаннан бергі саяси өзгерістер
1991 жылғы 19 наурызда Жоғарғы Кеңес «барлық ұлттар мен этникалық топтарға тең құқықтарды» және «Республиканың барлық тұрақты тұрғындарына, олардың ұлтына қарамастан, жұмыс істеуге және еңбекақы алуға тең құқықтарды» нақты кепілдіретін заң қабылдады. Заң сондай-ақ «ұлттық дискриминацияға немесе ұлттық басымдық немесе жек көруді насихаттауға бағытталған кез келген әрекетті» тыйымдайды. 1992 жылдың күзінде Латвия 1922 жылғы Конституциясының маңызды бөліктерін қайта енгізді, ал 1993 жылдың көктемінде үкімет азаматтыққа үміткерлерді анықтау үшін халық санағын өткізді. Шамамен үш жылдық талқылардан кейін Латвия 1994 жылдың жазында азаматтық және натурализация заңын қабылдады. 1993 жылғы 5-6 маусымда өткен сайлауда Латвияның 23 тіркелген саяси партиясының сегізі 90%-дан астам қатысумен парламентке өту үшін 4%-дық шектің үстінен өтті. Екі жыл бұрын тәуелсіздікке ұмтылуды бастаған және 1990 жылғы соңғы парламенттік сайлауда 75% көпшілік дауыс алған Халық майданы партиясы өкілдікке ие бола алмады. Орталықшыл «Латвия жолы» партиясы 33% дауыс жинап, оңшыл орталық коалициялық үкімет құру үшін Шаруалар одағымен бірікті. Оппозициялық Ұлттық консервативтік партияның басшылығымен оңшыл ұлтшылдар ел бойынша көптеген орындарды жеңіп алды және 1994 жылғы 29 мамырдағы қалалық сайлауда Рига мэрінің лауазымын иеленді. ЕҚЫҰ және Еуропа Кеңесінің бақылаушылары сайлауды еркін және әділ деп таныды, ал қатысу деңгейі шамамен 60% құрады. 1995 жылдың ақпанында Еуропа Кеңесі Латвияға мүшелік берді. Президент Билл Клинтонның көмегімен 1994 жылғы 30 сәуірде Латвия мен Ресей әскерлерді шығару туралы келісімге қол қойды. Ресей 1994 жылғы 31 тамызға дейін әскерлерін шығарып тастады, бірақ 1998 жылғы 31 тамызға дейін Скрундадағы ЕҚЫҰ бақылайтын фазалық матрицалық АБМ радар станциясын қамтамасыз ету үшін бірнеше жүз техникалық маманды қалдырды. 1995 жылғы 30 қыркүйек – 1 қазан күндері өткен сайлауда парламентте күшті фрагментация байқалды, тоғыз партия өкілдік алды, ал ең ірі партия – жаңадан құрылған орталықшыл «Саймникс» демократиялық партиясы 100 орынның тек 18-ін ғана иеленді. Орталық және солшыл үкіметтер құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды; сайлаудан 7 апта өткен соң, тоғыз партияның алтауынан тұратын кең, бірақ келіспеушілікке толы коалициялық үкімет премьер-министр Андрис Шкеле басшылығымен сайланды. Президент Гунтис Ульманис, сондай-ақ халық арасында танымал болған, конституциялық өкілеттігі шектеулі болғанымен, әртүрлі саяси күштерді осы кең коалицияға келісуге жетелеуде маңызды рөл атқарды. 1996 жылғы маусымда Сейм Ульманисті тағы үш жылға сайлады. 1997 жылғы жазда «Диена» газеті министрлер кабинетінің жартысы мен парламент депутаттарының үштен екісі 1996 жылғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңды бұзғандай көрінетінін жариялады, бұл заң жоғары лауазымды адамдардың жеке бизнесте лауазымдарды атқаруына тыйым салады. Шкеленің қысымымен бірнеше министр қызметінен кетті немесе жұмыстан босатылды. Алайда, Шкеле мен жетекші коалициялық саясаткерлер арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін, коалициялық партиялар 28 шілдеде премьер-министрдің отставкасын талап етті және алды. Жаңа үкіметті экономика министрі Гунтарс Краст құрды. Оның құрамына Шкеле үкіметіндегідей партиялар мен министрлер кірді. Ол реформаны бұрынғыдай жалғастырды, бірақ бұрынғыдай қарқынмен емес. 1998 жылғы сайлауда Латвияның партиялық құрылымы нығая бастады, Сеймде тек алты партия орын алды. Андрис Шкеленің жаңадан құрылған Халық партиясы 24 орынға ие болды. Сайлау оң орталықтың жеңісі болғанымен, екі үлкен оң орталық партия – «Латвия жолы» және Халық партиясы арасындағы жеке даулар мен жанжалдар тұрақты коалиция құруға кедергі келтірді. Вилис Криштопанс пен Андрис Шкеле басшылығымен құрылған екі нашар үкімет бір жыл ішінде құлады. 2000 жылғы мамыр айында Риганың «Латвия жолы» партиясының мэрі Андрис Берзиньш компромистік кандидат ретінде таңдалды. Оның төрт партиялық коалициялық үкіметі 2002 жылғы сайлауға дейін сақталды. 1999 жылы Сейм партиялық байланысы жоқ компромистік кандидат Вайра Вике-Фрейберганы президенттікке сайлады. 1937 жылы Ригада туылғанына қарамастан, ол Кеңес одағының тұсында Канадаға көшіп, латыш мәдениеті саласындағы беделді ғалым атанды. Сайланғаннан бері ол Латвиядағы ең танымал саяси тұлғалардың біріне айналды. 2001 жылғы жергілікті сайлауда бірнеше муниципалитеттерде, соның ішінде Ригада солшыл партиялар жеңіске жетті. Рига қалалық кеңесіндегі солшыл коалиция социал-демократ Гундар Боярсты мэрлік лауазымға сайлады. 2001 жылғы жергілікті сайлаулар мен 2002 жылғы Сейм сайлаулары арасында екі жаңа партия құрылды: консервативтік «Жаңа дәуір» партиясы, оның төрағасы Эйнарс Репше және христиандық демократиялық «Латвияның бірінші партиясы». Екеуі де сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресуге уәде берді және осыны 2002 жылғы сайлаудың басты мәселесі етіп қойды. 2002 жылғы сайлауда Сеймге алты партия сайланды. 100 орынның 26-сын алған «Жаңа дәуір» партиясы парламенттегі ең ірі партия атанды. «Латвия жолы» және социал-демократтар сияқты бұрынғы табысты партиялар парламентке өту үшін қажетті 5% дауыс жинамады. Бұл көбінесе осы партияларды жемқор деп санаған сайлаушылардың салдарынан болды. Сайлаудан кейін Эйнарс Репше «Жаңа дәуір» партиясы мен үш басқа партиядан тұратын үкімет құрды. 2003 жылы Вайра Вике-Фрейберга президенттікке екінші мерзімге сайланды, ол 2007 жылға дейін жалғасты. 2003 жылғы 20 қыркүйекте Латвия Еуропалық Одаққа қосылу үшін референдумда дауыс берді. Барлық ірі саяси партиялар мен латыш тіліндегі ірі БАҚ «ИӘ» деп дауыс беруді қолдады. Латвия үкіметі де «ИӘ» науқанына көп ақша жұмсады. «ЖОҚ» науқаны қаржыландырудан және БАҚ қолдауынан мүресіз қалды. Референдумға қатысқан сайлаушылардың 66,9% Еуропалық Одаққа қосылуға қолдау көрсетті. Дауыс беру көбінесе этникалық сызықтар бойынша бөлінді. Шамамен 84% латыштар «ИӘ» деп дауыс берді, ал 91% орыстар «ЖОҚ» деп дауыс берді. Референдумнан кейін Репшенің үкіметі ыдырап, ол 2004 жылдың қаңтарында отставкаға кетті. 2004 жылдың наурыз айында парламент консервативтік «Жасылдар мен шаруалар одағының» (ZZS) басшысы Индулис Эмсис басшылығындағы жаңа үкіметті мақұлдады. Үкімет ZZS, Халық партиясы (TP) және «Латвияның бірінші партиясы» (LPP) коалициясынан тұрды; коалиция Латвия парламентінің 100 орынының 46-сын ғана иеленді, бірақ солшыл «Ұлттық келісім» партиясының (TSP) қолдауын да алды. Парламент Индулис Эмсис үкіметі ұсынған 2005 жылғы бюджетті қабылдамағаннан кейін үкімет отставкаға кетті. 2004 жылғы 2 желтоқсанда Айгар Калвитис жаңа премьер-министр болып, үкімет басшысы атанды. Калвитис кеңестік тәуелсіз Латвия тарихындағы сайлау арқылы қайта сайланған тұңғыш премьер-министр болды. Алайда, «Жаңа дәуір» партиясы әлсірегендіктен, коалиция қайта құрылды және оң орталықтан тұратын төрт партиялық коалиция құрылды. Үкімет 2007 жылғы 5 желтоқсанға дейін ғана сақталды, ол кезде Калвитис премьер-министрдің партиясының көлеңкелі мәселелерін терген KNAB мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттігінің басшысы Алексей Лоскутовты қызметтен босатуға жасаған жалпылама және сәтсіз әрекеттерінен кейін отставкаға кетті. Келіссөздерден кейін бұрынғы премьер-министр Иварс Годманис басшылығымен «дағдарысты басқару» үкіметі құрылды, ол беделді қоғамдық тұлға және «Латвия жолы» партиясының мүшесі болды. Үкімет умеренді табыспен үнемдеу шараларын енгізуге тырысты. Бұл, алайда, кеңінен тараған халықтың наразылығына ұшырады, нәтижесінде екі референдум өтті, біреу зейнетақыға, екіншісі парламентті таратуға мүмкіндік беретін конституциялық түзетулерге қатысты. Екеуі де сәтсіз аяқталды, бірақ ел Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы ең ауыр саяси дағдарысқа ұшырады, экономикалық жағдаймен бірге...
Азаматтық және тіл мәселесі
Азаматтық туралы заңның қазіргі нұсқасы 1998 жылы Ресей мен Еуропалық Одақтың қысымы мен ұзақ талқылардан кейін қабылданды, бұл 1994 жылы қабылданған, шектеулі шаралар көзделген заңға түзету енгізді. Заңға сәйкес, латвиялық азаматтар – 1940 жылдың 17 маусымына дейін латвиялық азаматтығы болған және олардың ұрпақтары. Совет оккупациясы кезінде Латвияға қоныстанғандар, егер олар Совет Армиясынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін келмесе, немесе КГБ-ның, басқа мемлекеттердің қауіпсіздік, барлау немесе арнайы қызметтерінің қызметкерлері, хабаршылары, агенттері немесе жасырын тұрақты мекенжайларын ұстаушылары болмаса, натурализация арқылы Латвия азаматтығын алуға құқылы. Азаматтық алуға құқығы жоқ адамдардың қатарында сотталған қылмыскерлер, мемлекеттік қызметкерлер, шетел мемлекеттерінің қарулы күштерінің әскери қызметшілері, Коммунистік партияның және оған байланысты ұйымдардың мүшелері бар, егер олар 1991 жылдың 13 қаңтарынан кейін Латвия мемлекетіне қарсы әрекет еткен болса. Азаматтық алу шарттарына латыш тілін меңгеру, адалдыққа серт беру, бұрынғы азаматтығынан бас тарту, 5 жыл бойы елде тұру және Латвия Конституциясын білу кіреді. 2005 жылдың қараша айына дейін 109 000 адам натурализацияға өтініш берген, олардың 103 000-ына Латвия азаматтығы берілді. 2006 жылы жалпы халықтың шамамен 18 пайызы (Латвияның 420 000 тұрғыны, латыш емес халықтың жартысынан кемі) Латвия азаматтығына ие болған жоқ. Олардың көпшілігі Латвияның азаматтығы жоқ паспорттарын иеленеді, бұл оларға басқа елдердегі тұрақты тұру құқығына ұқсас мәртебе береді. Олар Латвияда шексіз мерзімге тұра алады және Латвия азаматтарымен бірдей шарттарда мемлекеттік қызметтердің көп бөлігін (мысалы, білім беру және денсаулық сақтау) пайдалана алады. Латвия азаматтығы жоқ адамдар қалалық және мемлекеттік сайлауларда дауыс бере алмайды және үкіметте, полицияда және мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге құқығы жоқ. Бірнеше шетел мемлекеттері Латвия азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарға әртүрлі қарады, Латвия азаматтарын визасыз қабылдап, ал азаматтығы жоқ адамдардан виза талап етті. Ресей бұрын кері тәртіпті қолданды, Латвия азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардан виза талап етті, бірақ азаматтығы жоқ адамдарға Ресейге арзан визамен саяхаттауға мүмкіндік берді. Өтпелі шара ретінде Латвия заңы Совет немесе нацистік оккупация кезінде Латвиядан күштеп шығарылған және Латвиядан кеткен кезде басқа азаматтықты қабылдаған адамдарға екі азаматтыққа ие болуға рұқсат береді. Екі азаматтық алу үшін олар 1995 жылдың 1 шілдесіне дейін өтініш беруі керек еді. Осы мерзімнен кейін Латвия азаматтығын қабылдағанда басқа азаматтығынан бас тарту қажет. Латвиядағы жалғыз мемлекеттік тіл – латыш тілі, ал ливон тілі, құрып бара жатқан тіл ретінде, "түпкілікті (автохтондық) халықтың тілі" ретінде танылған. Латыш тілінің латгалиялық жазбаша түрі "латвия тілінің тарихи нұсқасы" ретінде қорғалады. Мемлекеттік тілдер туралы заңға сәйкес, басқа барлық тілдер шетел тілдері деп есептеледі. Парламенттегі екі партия, "Гармония орталығы" және "ForHRUL" орыс тіліне (2011 жылғы халық санауы бойынша тұрғындардың 26,9 пайызы – орыстар) ресми мәртебе беруді сұрады. 1999 жылдан бері білім беру заңдары мемлекеттік университеттерге студенттерді латыш тілінен басқа тілдерде оқытуға тыйым салады (лингвистика, кейбір халықаралық жобалар және бюджеттен тыс топтар үшін ерекшеліктер бар). Заңда 2004 жылдан бастап мемлекеттік орта мектептерде оқытуды тек латыш тілінде жүргізуге рұқсат берілді. 2003-2004 жылдары Ресей мектептерін қорғау штабы ұйымдастырған үлкен қарсылық акцияларынан кейін заңға түзету енгізілді, онда оқу бағдарламасының кемінде 60 пайызы латыш тілінде оқытылуы тиіс.
Заң шығарушы билік
Бір палаталы Парламент (Сейма) 100 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық сайлау жүйесімен, 5% шегімен төрт жылға сайланады. Парламент сайлауы қазан айының бірінші сенбісінде өткізіледі. Жергілікті деңгейде Латвия муниципалитеттер кеңестерін сайлайды, олардың мүше саны муниципалитеттің мөлшеріне қарай 7-ден 60-қа дейін құралады, сондай-ақ пропорционалдық өкілдік принципі бойынша төрт жылдық мерзімге сайланады.
Сот тармағы
Сот төрешілерінің тағайындалуы Парламенттің бекітуімен күшіне енеді және сот тәртіптік кеңесінің шешімі немесе қылмыстық соттың үкімі болмаса, қайтарылмайды. Заңдардың Конституцияға сәйкестігін қарауға өкілетті, Конституциялық сот жеке құрылған, оның мүшелері Парламент депутаттарының абсолютті көпшілігімен, жасырын дауыс беру арқылы бекітілуі керек.