Кіріспе
Литваның саясаты унитарлық, жартылай президенттік өкілді демократиялық республика шеңберінде қалыптасады, онда Литва Президенті – мемлекет басшысы, ал Литва Премьер-министрі – үкімет басшысы және көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі Президент және Премьер-министр басқаратын Үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Үкіметке де, бірпалаталы Сеймаға (Литва Парламенті) да жүктелген. Сот билігі Литва Президенті тағайындаған судьяларға берілген және атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Сот жүйесі Конституциялық соттан, Жоғарғы соттан, апелляциялық соттан, сондай-ақ жеке әкімшілік соттардан тұрады. Литва Республикасының Конституциясы 1992 жылғы 25 қазанда бекітілген кезде осы биліктерді орнатып берді. Көп партиялық жүйе болғандықтан, Литва үкіметінде ең басты саяси партия жоқ, керісінше, ол коалициялық үкімет құру үшін бір-бірімен жұмыс істеуге тиіс көптеген партиялардан тұрады.
Politics of Lithuania takes place in a framework of a unitary semi presidential representative democratic republic, whereby the president of Lithuania is the head of state and the prime minister of Lithuania is the head of government, and of a multi party system. Executive power is exercised by the president and the Government, which is headed by the prime minister. Legislative power is vested in both the Government and the unicameral Seimas (Lithuanian Parliament). Judicial power is vested in judges appointed by the president of Lithuania and is independent of executive and legislature power. The judiciary consists of the Constitutional Court, the Supreme Court, and the Court of Appeal as well as the separate administrative courts. The Constitution of the Republic of Lithuania established these powers upon its approval on 25 October 1992. Being a multi party system, the government of Lithuania is not dominated by any single political party, rather it consists of numerous parties that must work with each other to form coalition governments.
Тарих
1990 жылғы 11 наурызда Литва тәуелсіздігін алғаннан бері демократиялық дәстүрді сақтап келеді. Соғыс аралық кезеңдегі тәжірибеден пайдаланып, саясаткерлер көптеген ұсыныстар жасады, олар күшті парламентаризмнен бастап, АҚШ-қа ұқсас тепе-теңдік пен өкілеттіктермен президенттік республикаға дейін болды. Ұсыныстарды талқылау арқылы жартылай президенттік жүйе қалыптасты. Барлық ірі саяси партиялар Литваның НАТО мен Еуропалық Одаққа (ЕО) мүшелігін қолдайтындарын мәлімдеді. Литва 2004 жылғы 29 наурызда НАТО-ға қосылды. Литва 2004 жылғы 1 мамырда ЕО-ға, 2007 жылғы 21 желтоқсанда Шенген аймағына және 2015 жылғы 1 қаңтарда Еуроаймаққа қосылды. 1991 жылдан бері литвалық сайлаушылар оңнан солға және кері қайта ауысып отырады, Витаутас Ландсбергис басқаратын консерваторлар мен президент Алгирдас Бразаускас басқаратын (бұрынғы коммунистік) Литваның Демократиялық Еңбек партиясы арасында таңдау жасады. Осы кезеңде премьер-министрлік қызметін Гедиминас Вагнориус атқарды. 1998 жылдан бастап президенттік лауазымда Вальдас Адамкус болды. Ол Роландас Паксасты премьер-министрлік лауазымға ұсынды, бірақ оның үкіметі қиындықтарға толы болды және жеті айдың ішінде құлап кетті. 2000 жылғы қазан айындағы сайлауда Либералдық одақ пен Жаңа одақ партиялары ең көп дауыс жинап, кіші серіктестермен бірге орталықшыл үкіметтік коалиция құруға мүмкіндік алды. Президент Адамкус жаңа орталық партияларды біріктіруде маңызды рөл атқарды. Артурас Паулаускас, солшыл орталық Жаңа одақтың (социал-либералдық партия деп те аталады) төрағасы Сейм төрағасы болды. 2001 жылғы шілдеде солшыл Жаңа одақ партиясы Литваның Социал-демократиялық партиясымен одақ құрып, бұрынғы президент Алгирдас Бразаускас басқаратын жаңа кабинет құрды. 2006 жылғы 11 сәуірде Артурас Паулаускас лауазымынан босатылып, Виктор Мунтианас Сейм төрағасы болып сайланды. Алгирдас Бразаускас басқаратын кабинет 2006 жылғы 31 мамырда отставкаға кетті, себебі президент Вальдас Адамкус Бразаускастың бұрынғы партиялық әріптестері болған екі министрге қатысты этикалық принциптерге сене алмады. Бразаускас премьер-министр міндетін атқарушы ретінде қалудан бас тартып, саясаттан кеткенін мәлімдеді. Дегенмен, ол биліктегі Литваның Социал-демократиялық партиясын тағы бір жыл, 2007 жылғы 19 мамырға дейін, Гедиминас Киркиластың билікті қабылдағанға дейін басқарды. 2008 жылғы 27 қарашада консервативті Отандық одақтың Андриус Кубилиус премьер-министр болып тағайындалды. 2012 жылғы желтоқсанда Андриус Кубилиустың орнына Алгирдас Буткевичус келді, өйткені оның Социал-демократиялық партиясы парламенттік сайлауда ең көп дауыс жинады. 2016 жылы Шаруалар мен жасылдар одағы (ЛГПУ) парламенттік сайлауда жеңіске жетті. Ол 141 мүшелі парламентте (Сейм) 54 орынға ие болды, бұл бұрынғы шағын орталық аграрлық партияны парламенттегі ең ірі партияға айналдырды. Консервативті Отандық одақ 30 орын жеңіп алды. Литваның премьер-министрі Алгирдас Буткевичус басқаратын биліктегі социал-демократтар ауыр жеңіліске ұшырап, бар болғаны 17 орынға ие болды. 2016 жылғы 22 қарашада Литва шаруалары мен жасылдар одағының Саулюс Сквернелис жаңа премьер-министр болды. 2020 жылғы қазан айында консервативті оппозициялық Отандық Литвалық Христиан Демократтар Одағы (TS LKD) 50 орын алып, парламент сайлауында жеңіске жетті. Премьер-министр Саулюс Сквернелистің Шаруалар мен жасылдар одағы бар болғаны 32 орынға ие болып, екінші орынға түсті. 2020 жылғы қарашада Ингрида Шимоните өзінің TS LKD және екі либералдық партиясынан құралған оң орталық коалициялық үкіметін құрғаннан кейін жаңа премьер-министр болды.
Үкімет
Литвадағы үкімет, ағартушылық философ Барон де Монтескье ұсынған бастапқы идея бойынша үш тармақтан құралған: атқарушы, заң шығарушы және сот. Әрбір тармақ дербес болып, бір-бірін тексеру және тепе-теңдік сақтау үшін құрылған.
Атқарушы билік
Литва үкіметінің атқару билігі президенттен, премьер-министрден және президенттің Министрлер кабинетінен құралады. Ол үкіметті басқарумен айналысады.
Төраға
Литва президенті – елдің мемлекет басшысы, бес жылға тікелей сайланады және қатарынан екі мерзімге дейін қызмет ете алады. Президенттік сайлау екі турлы жүйенің өзгелген түрінде өтеді. Егер сайлаушылардың жартысы қатысса, кандидат бірінші турда сайлауда жеңіске жету үшін жарамды дауыстардың көпшілігін алуы керек. Егер сайлаушылардың жартысынан азы қатысса, кандидат көпшілік дауыспен және жалпы дауыс санының кем дегенде үштен бір бөлігімен бірден жеңіске жете алады. Егер бірінші турда президент сайланбаса, бірінші турда ең көп дауыс алған екі кандидат арасында екінші тур өткізіледі, онда көпшілік дауыс жеңіске жеткілікті. Президент, Сеймнің келісімімен, ең алдымен премьер-министрді тағайындайды. Премьер-министрдің ұсынысы бойынша президент Министрлер кабинетін (13 министрлік), сондай-ақ басқа да жоғары мемлекеттік қызметкерлерді және барлық соттардың судьяларын тағайындайды. Президент сонымен қатар бас қолбасшы болып табылады, сыртқы және қауіпсіздік саясатын бақылайды, сыртқы және ішкі істердегі саяси мәселелерді шешеді, төтенше жағдай жариялайды, Сейм қабылдаған заңдарды қарастырады және Конституцияда белгіленген басқа да міндеттерді орындайды. Литва президенттері Эстония мен Латвия президенттерінен күштірек өкілеттіктерге ие, бірақ ішкі саясатқа қарағанда сыртқы саясатта көбірек ықпалға ие. 2003 жылы Адамкусты жеңген бұрынғы президент Роландас Паксас құпия ақпаратты жариялағаны үшін 2004 жылдың сәуір айында қызметтен алынды. Далия Грибаускайте, Литваның алғашқы әйел президенті, 2009 жылдың шілдесінен 2019 жылға дейін Литва президенті болды және 2014 жылы қайта сайланды. Грибаускайте қатарынан екі мерзім емес, жалпы екі мерзім қызмет еткен Валдас Адамкустың орнын басты. 2019 жылы Гитанас Науседа Литва президенттік сайлауының екінші турында жеңіске жетті, оның қарсыласы Ингрида Шимоните жеңілісті мойындады.
Премьер-министр
Литваның премьер-министрі – елдің үкімет басшысы болып табылады, оны президент тағайындайды және Сейм бекітеді. Премьер-министр тағайындалғаннан кейін 15 күн ішінде президент мақұлдауына 13 министрлікке министрлерді таңдауға жауапты. Жалпы алғанда, премьер-министр елдің істерін басқарады, отан қорғауды қамтамасыз етеді, Сеймнің заңдары мен қаулыларын, президенттің жарлықтарын орындайды, шетелдермен және халықаралық ұйымдармен дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізеді және Конституцияда белгіленген басқа да міндеттерді атқарады. Премьер-министр отставкаға кеткен жағдайда немесе қайтыс болғанда, лауазымға мүмкіндігінше жылдам жаңа адам тағайындалады және жаңа басшы жаңа үкімет құрады.
Заң шығарушы билік
Парламент (Сейм) 141 мүшеден тұрады, олар 4 жылдық мерзімге сайланады. Мүшелердің шамамен жартысы бір мандатты округтерде (71) сайланады, ал қалған жартысы (70) жалпыұлттық дауыс беру арқылы, партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік жүйесімен сайланады. Партия Сеймде өкілдік құру үшін жалпыұлттық дауыс беруде кемінде 5% дауыс жинауы керек.
2019 жылғы президенттік сайлау
ҮміткерАттарыБірінші турЕкінші турДауыстар%Дауыстар%Ингрида ШимонитеТәуелсіз442,35331.43437,39933.28Гитанас НауседаТәуелсіз438,46931.16876,74966.72Саулиус СквернелисТәуелсіз278,68019.80Витень АндрюкайтисЛитваның әлеуметтік-демократиялық партиясы67,8024.82Арвидас ЮозайтисТәуелсіз66,5354.73Вальдемар ТомашевскийЛитвадағы поляктардың сайлау әрекеті56,4114.01Миндаугас ПуйдокасТәуелсіз36,6452.60Наглис ПутейкисЛитваның орталық партиясы11,2140.80Валентинас МазуронисТәуелсіз9,1690.65Жарамсыз/бос дауыстар9,905–17,097–Барлығы1,417,1831001,314,148100Тіркелген дауыс берушілер/қатысу2,486,91556.992,491,02153.44Көзі: VRK, VRK
2019 жылғы Еуропалық сайлау
ПартияДауыс саны%Орын саныОтан одағы245,91818.603Литваның Социал-демократиялық партиясы199,21717.262Литва шаруалар мен жасылдар одағы157,60411.922Еңбек партиясы112,9648.541Либералдық қозғалыс81,9166.201"Аушра Малдейкиененің пойызы" қоғамдық сайлау комитеті80,7036.101"Вальдемар Томазевский блогы" – Христиандық отбасылар альянсы мен Литваның Ресейлік одағының коалициясы69,2635.241Литва орталық партиясы64,0914.850"Президент Роландас Паксастың қозғалысы" қоғамдық сайлау комитеті50,1303.790"Витаутас Раджвилас: Мемлекетті қайтару!" қоғамдық сайлау комитеті41,8603.170Тәртіп және әділдік34,2982.590Литваның Социал-демократиялық Еңбек партиясы29,5922.240Литваның Жасыл партиясы28,1262.130Литваның Бостандық одағы (Либералдар)23,8291.800"Бірлескен Еуропадағы күшті Литва" қоғамдық сайлау комитеті16,6711.260"Шешуші секіріс" қоғамдық сайлау комитеті16,6711.070Барлығы1,250,377100.0011
Сот тармағы
Литва Республикасы Конституциялық Сотының (Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas) судьялары Сейм тарапынан, Президент ұсынған үш кандидаттан, Сейм төрағасы ұсынған үш кандидаттан және Жоғарғы Сот төрағасы ұсынған үш кандидаттан бір реттік тоғыз жылдық мерзімге тағайындалады.
Әкімшілік бөлімшелер
Литвада үш деңгейлі әкімшілік бөлініс бар: ел 10 округке (литвалық: жекеше – apskritis, көпше – apskritys) бөлінеді, олар 60 муниципалитетке (литвалық: жекеше – savivaldybė, көпше – savivaldybės) бөлінеді, олар 500-ден астам ақсақалдық округтен (литвалық: жекеше – seniūnija, көпше – seniūnijos) тұрады. 2010 жылы округ әкімдері (литвалық: apskrities viršininkas) институты және округтік әкімшіліктер таратылды. Муниципалитеттер – ең маңызды әкімшілік бірлік. Кейбір муниципалитеттер тарихи түрде «аудандық муниципалитеттер» деп аталады, сондықтан олар көбінесе «аудан» деп қысқартылады; ал басқалары «қалалық муниципалитеттер» деп аталады, кейде «қала» деп қысқартылады. Әр муниципалитеттің өз сайланған өкіметі бар. Бұрын муниципалитет кеңестерін сайлау үш жылда бір рет өткізілетін болса, қазір төрт жылда бір рет өткізіледі. Кеңес ақсақалдық округтерді басқару үшін ақсақалдарды тағайындайды. Қала әкімдері 2015 жылдан бастап тікелей сайланады, ал бұрын кеңес тағайындаған.