Эйнарс Репше: Латыш саяхатшысы және экономистің өмірі мен саяси жолы

Кіріспе

Латвиялық саясаткер Эйнарс Репше (9 желтоқсан 1961 жылы туған) – латыш физигі, қаржы сарашысы және саясаткер, Латвия даму қауымдастығының төрағасы.

Өмірбаян

Эйнарс Репше 1986 жылы Латвия мемлекеттік университетінің (қазіргі Латвия университеті) физика мамандығы бойынша (мамандығы – радиоэлектроника) бітірген. Ол алғаш рет 1988 жылы Латвия Ұлттық Тәуелсіздік қозғалысының (ЛННК) негізін қалаушылардың бірі ретінде саясатқа қадам басқан. 1990 жылы Латвия парламентіне сайланды. 1991 жылдан 2001 жылға дейін Репше Латвия Банкінің (Латвияның орталық банкі) президенті болды. Осы кезеңде ол Латвия рублінің – Латвияның уақытша ауысу валютасы, және тәуелсіз Латвияның жаңа валютасы – латтың енгізілуін қадағалады. Репше басшылығымен Латвия Банкі лат үшін де-факто валюталық кеңес жүйесін енгізе отырып, қатаң монетарлық саясатты ұстанды. Нәтижесінде латтың бағамы 1990 жылдардың басынан бері тұрақты сақталды. Инфляция бастапқыда 1000% болғаннан бірнеше жыл ішінде бір таңбалы санға дейін төмендеді. Латтың жетістігі Репшені Латвияда өте танымал етті. 2001 жылы Репше Латвия Банкінен саясатқа оралу үшін отставкаға кетті. Ол «Жаңа дәуір» партиясын құрды – популистік, жемқорлыққа қарсы партия. 2002 жылғы сайлаулардан кейін Репше 2002 жылдың қараша айында Латвияның премьер-министрі болды. Ол өзінің «Жаңа дәуір» партиясы, «Латвияның бірінші партиясы», Жасылдар мен шаруалар одағы және «Отан және бостандық үшін/ЛННК» коалициясын басқарды. Репше үкіметі жемқорлық пен салықтан қашуға қарсы белсенді күресімен танылды. Латвияның мемлекеттік кіріс қызметінің басшысы сияқты бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктер жұмыстан босатылды немесе отставкаға кетті. Жемқорлыққа қарсы шаралар белгілі бір нәтижелерге жеткізді, мысалы, бұрын салықтан қашумен танымал болған бензин салығынан түсетін түсімдер бір жылда 30% артты. Алайда, басқа салықтардан түсетін түсімдер бұрынғы үкіметтермен салыстырғанда айтарлықтай өзгеше болған жоқ, ал жемқорлыққа қарсы кейбір шаралар кері нәтиже берді (мысалы, жұмыстан босатылған кейбір шенеуніктер Латвия үкіметін заңсыз жұмыстан босату үшін сотқа жүгінді). Репше үкіметі бюджеттік шығыстарды қатаң бақылауға алып, 2002 жылы ЖІӨ-нің 3% болған бюджет тапшылығын 2003 жылы 1,8%-ға дейін төмендетті. 2003 жылдың қыркүйегінен бастап Репше мен оның коалициялық серіктесі «Латвияның бірінші партиясы» арасында қақтығыс туды. Репше қақтығыстың себебін оның жемқорлыққа қарсы жоспарларына қарсылық білдірген мүдделі топтардың әрекеттерімен байланыстырды. Коалициялық серіктестер Репшенің авторитарлық басқару стилін және премьер-министр ретіндегі өкілеттіктерінің көп бөлігін бас штаб жетекшісі Данс Титавқа бейресми түрде жүктеуін қақтығыстың басты себебі деп атады. 2004 жылдың қаңтарында «Латвияның бірінші партиясы» үкіметтен кеткеннен кейін Репше үкіметі азшылық үкіметіне айналды. Ол және оның кабинеті 2004 жылдың ақпанында отставкаға кетті. Индулис Эмсис үкіметі кезінде оппозицияда болғаннан кейін «Жаңа дәуір» партиясы 2004 жылдың желтоқсанында Айгарс Калвитис үкіметіне қосылды, Репше қорғаныс министрі болды. Алайда, қызмет кезінде ол кейде баспасөз беттерінде үкіметтік істерге қарағанда хоббиімен және бизнесімен көбірек айналысқандығы туралы жарияланды, сайлаушылар арасында танымалдылығы төмендеді. 2003 жылы Репше Латвияның ауылдық аймақтарындағы әртүрлі жерлерде жалпы құны 323 718 лат (шамамен 500 000 евро) болатын жылжымайтын мүлікті сатып алды. Оның жылжымайтын мүлікті сатып алуына «Hansabanka» және «Nord/LB Latvia» екі латвиялық банкі берген несиелер қаржыландырды. Репшенің оппозициясы оның жылжымайтын мүлікпен жасаған мәмілелеріне күмән келтіріп, Репшенің жалпы жұртшылыққа қарағанда жақсы шарттарда несие алу үшін өзінің лауазымын пайдаланғанын мәлімдеді. Оның мәмілелерін Латвия парламентінің арнайы комиссиясы тексерді. 2005 жылдың желтоқсанында Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бюросы (KNAB) қылмыстық тергеу бастады. Осы тергеу салдарынан Репше қорғаныс министрі лауазымынан кетті, бірақ ол іс бойынша ресми түрде күдікті деп жарияланбады. 2007 жылдың 12 қазанында KNAB қылмыстық тергеуді жапты – ешқандай құқық бұзушылық анықталған жоқ. Репшенің жылжымайтын мүлікпен жасаған мәмілелері, авторитарлық басқару стилі және сәнді өмір салты оның танымалдылығының күрт төмендеуіне әкелді. 1999 және 2000 жылдары Репше Латвиядағы ең сенімді саясаткерлердің бірі болды, латыштардың 75%–80% оған оң пікір білдірді. 2005 жылы отставкаға кеткен кезде ол Латвия үкіметіндегі ең танымал емес министр болды. Репше 2009 жылдың 12 наурызынан 2010 жылдың 3 қарашасына дейін Латвияның қаржы министрі болды, ол әлемдік кредиттік дағдарыстан кейінгі ең қиын кезеңде болды. Ол тапшылықты қатаң түрде төмендетіп, мемлекеттік қаржыны ретке келтірді және Латвияның келесі үкімет кезінде орындалған евро аймағына қосылуының жолын ашты. 2013 жылы Репше саяси аренаға оралып, «Латвияның дамуы үшін» қоғамын құрды, кейіннен ол саяси партияға айналдырды. 2014 жылдың қазан айында өткен парламенттік сайлауда сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Репше толығымен саясаттан кетті. Бос уақытында ол авиациямен, ұшақ құрастырумен, сурет салумен және тау шаруашылығымен айналысады.

Einars Repše graduated from Latvia State University (now known as University of Latvia) in 1986 with a degree in physics (specialisation – radio electronics). He first entered politics in 1988 as one of the founders of the Latvian National Independence Movement (LNNK), a political organization promoting Latvia's independence from the Soviet Union. He was elected to the parliament of Latvia in 1990. From 1991 to 2001, Repše was the president of the Bank of Latvia (Latvia's central bank). During this period, he oversaw the introduction of the Latvian rouble, Latvia's temporary transition currency and the Lats, independent Latvia's new currency. Under Repše, the Bank of Latvia pursued a tight monetary policy, implementing a de facto currency board for the Lats. As a result, the exchange rate of the lat has been stable since the early 1990s till now. Inflation was brought down from almost 1000% initially to low single digits within a few years. The success of the Lats made Repše very popular in Latvia. In 2001, Repše resigned from the Bank of Latvia to return to politics. He founded the New Era Party, a Populist anti corruption party. After the 2002 elections, Repše became the Prime Minister of Latvia in November 2002. He led a coalition of his own New Era Party, the Latvia's First Party, the Union of Greens and Farmers and For Fatherland and Freedom/LNNK. Repše's government became known for an outspoken fight against corruption and tax evasion. Several high ranked government officials, including the head of Latvia's state revenue service, were fired or resigned. The anti corruption measures resulted in some success, as the revenues from the gasoline tax, previously notorious for tax evasion, increased by 30% in one year. The revenues from other taxes, however, were not significantly different, compared to the previous governments, and some of the anti corruption measures backfired (for example, some of the fired officials successfully sued the Latvian government for wrongful dismissal). Repše's government also implemented a tight control on budget expenses, reducing the budget deficit from 3% of GDP in 2002 to 1.8% in 2003. Starting in September 2003, a conflict between Repše and the Latvia First Party, one of his coalition partners, became apparent. Repše blamed the conflict on vested interests resisting his anti corruption plans. The coalition partners mentioned Repše's authoritarian management style and unofficially delegating many of his powers as prime minister to his chief of staff Dans Titavs as the main reason for the conflict. Repše's government became a minority administration in January 2004 after the Latvia First Party left the government. He and his cabinet resigned in February 2004. After being in opposition during Indulis Emsis government, the New Era Party joined the Aigars Kalvītis coalition government in December 2004, with Repše becoming the minister of defence. During his service, however, he at times was portrayed by the press as more involved in his hobbies and business, than in governmental activities, losing popularity among the electorate. In 2003, Repše bought real estate at various locations in rural Latvia for a total of 323 718 lats (approx. 500 000 euros). His real estate purchases were funded by loans from two Latvian banks, Hansabanka and Nord/LB Latvia. Repše's opponents immediately questioned his real estate deals, claiming that Repše has used his position to obtain loans on conditions better than those available to the general public. His deals were investigated by a special committee of the Latvian parliament. In December 2005, a criminal probe was started by the Corruption Prevention and Combating Bureau (KNAB). Due to this investigation, Repše resigned from his position as the minister of defence, even though he was never officially declared a suspect under the case. On 12 October 2007 KNAB closed the criminal probe – no wrongdoing was discovered. Repše's real estate deals, confrontational management style and somewhat flamboyant lifestyle led to a major decline in his popularity. In 1999 and 2000, Repše was one of the most trusted politicians in Latvia, with 75%–80% Latvians having a positive opinion of him. By the time of his resignation in 2005, he was the least popular minister in the Latvian government. Repše was Minister of Finance of Latvia from 12 March 2009 to 3 November 2010, during the toughest time right after the world credit crisis. He brought down the deficits ruthlessly, put the state finances in order, and paved the way for Latvia to join the euro which was accomplished during the next government. In 2013 Repše returned to active politics and founded society, later transformed into political party "For Latvia's Development". After unsuccessful parliamentary elections in October 2014, Repše completely retired from politics. As to his hobbies, he is known to be interested in flying, aircraft building, painting and mountaineering.