Кіріспе

Америкада буддизмнің рөліне шолу

"Америка буддизмі" термині АҚШ-тағы барлық буддистік ағымдарды қамтиды, соның ішінде елдегі буддистердің басым бөлігін құрайтын, осы дінге туған Азиялық американдық буддистерді де атайды. Америка буддистері әртүрлі ұлттық және этникалық топтардан шыққан. 2012 жылы U T San Diego АҚШ-та буддизмді ұстанатындардың саны 1,2 миллионға жетеді деп бағалаған, олардың 40 пайызы Оңтүстік Калифорнияда тұрады. Пайыздық көрсеткіш бойынша Гавайиде халықтың 8 пайызы буддистерді құрайды, бұл оның ірі Шығыс Азиялық халқымен байланысты.

Буддистер саны бойынша АҚШ штаттары

Гавайи штатының халқының арасында буддистердің үлесі ең жоғары, ол штаттың 8% құрайды. Калифорния штаты 2% көрсеткішпен Гавайиден кейін келеді. Аляска, Аризона, Колорадо, Коннектикут, Иллинойс, Канзас, Луизиана, Мэн, Мэриленд, Массачусетс, Мичиган, Миссури, Монтана, Нью-Мексико, Нью-Йорк, Огайо, Оңтүстік Дакота, Теннесси, Техас, Юта, Вермонт, Виргиния, Вашингтон және Вайоминг штаттарында буддистердің саны халықтың 1% құрайды.

Американың теңізден тыс аумақтарындағы буддизм

2010 жылғы мәліметтер бойынша АҚШ аумақтарында буддистердің үлесі:
Аумақ Пайыз 0,3% 10,6% 1,1% 1%-дан аз Белгісіз

Иммигрант буддизм

Буддизм 19 ғасырда Азиядан келген иммигранттар арқылы АҚШ-қа әкелінді, сол кезде Шығыс Азиядан көптеген иммигранттар Жаңа дүниеге келе бастады. Америка Құрама Штаттарына Қытайдан келген иммигранттар 1820 жылдары келе бастады, бірақ 1849 жылғы Калифорния алтын асығушылығынан кейін олардың саны арта түсті. Солтүстік Америкадағы иммигрант буддистік қауымдастар Азиялық буддистік тамырлары бар түрлі халықтар сияқты әртүрлі. АҚШ-та Шри-Ланкалық буддистер, қытайлық буддистер, жапондық буддистер, корейлік буддистер, тайлық буддистер, камбоджалық буддистер, вьетнамдық буддистер және буддистік елдер мен аймақтарда туған-өскен отбасылары бар буддистер қоныстанған. 1965 жылғы Иммиграциялық заң Қытайдан, Вьетнамнан және Оңтүстік-Шығыс Азияның Тхеравада дәстүрін ұстанатын елдерден келген иммигранттардың санын көбейтті.

Қытай иммиграциясы

Америкадағы алғашқы будда ғибадатханасы 1853 жылы Сан-Францискода қытайлық-америкалық бауырлас қоғам "Sze Yap Company" компаниясымен салынды. 1854 жылы "Нинг Ён" компаниясы екінші ғибадатхананы салды. 1875 жылға қарай сегіз ғибадатхана болды, ал 1900 жылға қарай АҚШ-тың батыс жағалауында шамамен 400 қытай ғибадатханасы болды, олардың көпшілігінде буддалық элементтер кездеседі. Апатты жағдайға түскен және расизмнің құрбаны болған бұл ғибадатханалар көбінесе халықтың қалған бөлігі тарапынан күдікпен қаралып, білімсіздікпен қабылданатын және оларды "жосық үйлер" деп кемсітетін.

Жапондықтар мен корейлердің көші-қоны

1882 жылғы қытайлықтарды шеттету туралы заң қытайлық америкалықтардың санын өсіруді шектеді, бірақ 1880-жылдардың соңында Жапониядан, ал 1903 жыл шамасында Кореядан кең ауқымды көші-қон басталды. Екі жағдайда да көші-қон бастапқыда негізінен Гавайиге бағытталды. Содан кейін Азияның басқа буддалық елдерінен де адамдар келе бастады, және әрбір жағдайда жаңа қауымдастықтар буддалық ғибадатханалар мен ұйымдар құрды. Мысалы, Гавайидегі алғашқы ресми жапон ғибадатханасы – Хамакуа Буккё Кайдо (кейін Хамакуа Жодо Миссиясы деп аталды) 1896 жылы Жодо шу мектебінің басшылығымен және пастор Гакуо Окабе жетекшілігімен салынды. 1898 жылы жапон миссионерлері мен көшіп келгендер Буддалық жастар қауымдастығын құрды, ал пастор Сору Кагахи Гавайиге алғашқы будда миссионері ретінде Жапониядан жіберілді. АҚШ-тың құрлық бөлігіндегі алғашқы жапон будда ғибадатханасы 1899 жылы Сан-Францискода, ал Канададағы алғашқы ғибадатхана 1905 жылы Ванкувердегі Ишикава қонақ үйінде салынды. АҚШ құрлық бөлігінде тұрақты қоныстанған алғашқы будда дін қызметкерлері – 1899 жылы Жапониядан келген Шуе Сонода және Какурио Нишимжима болды.

Американың будда шіркеулері

Американың будда шіркеулері және Гавайидегі Хонпа Хонванджи миссиясы – АҚШ-тағы иммигрант будда ұйымдары. БҚА – Жапонияның Ниши Хонванжи секторының филиалы, ол өз кезегінде Жодо Шиншу секторы, ал ол Таза жер буддизмінің бір түрі. Оның тамыры 19 ғасырдың соңында Сан-Францискода құрылған «Жас ерлердің буддалық қауымдастығына» және 1899 жылы құрылған «Солтүстік Америка буддалық миссиясына» жетеледі, ол 1944 жылы қазіргі түрін алды. Буддалық миссияның барлық басшылығы, сондай-ақ жапон-американдықтардың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде интернировкаға алынды. «Американың будда шіркеулері» деген атау Юта штатындағы Топаз соғыс көшіру орталығында қабылданды; «шіркеу» сөзі христиандық құдайға табыну үйі сияқты қолданылды. Интернировка аяқталғаннан кейін, кейбір мүшелер Батыс жағалауға оралып, ондағы шіркеулерді қайта жандандырды, ал басқалары Орта Батысқа көшіп, жаңа шіркеулер салды. 1960-1970 жылдары БҚА өсу кезеңінде болды және қаржы жинауда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ол сондай-ақ екі мерзімді басылым шығарды, біреуі жапон тілінде, екіншісі – ағылшын тілінде. Дегенмен, 1980 жылдан бері БҚА мүшелігі азайды. Хонпа Хонванжи миссиясының Гавайи штатындағы 36 ғибадатханасының тарихы да осыған ұқсас. Американың будда шіркеулерінің көп бөлігі этникалық жапондықтардан тұрады, бірақ кейбір мүшелері азиялық емес. Осылайша, ол буддизмнің экспорттық аспектілерін шектейді. Этникалық қауымдастықтың қатысуы төмендегендіктен, ішкі талқылаулар кеңінен жұртшылықты тартуды қолдады.

Ничирен: "Сока Гаккай Интернешнл"

Сока Гаккай Интернешнл (SGI) – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін әлем бойынша кеңіген Жапонияның жаңа діни қозғалыстарының ең табыстысы болып табылады. Сока Гаккай, яғни "Құндылықты жарату қоғамы" – 20 ғасырда АҚШ-қа келген Ничирен буддизмінің үш сектасының бірі. SGI АҚШ-та жылдам дамып, азиялық емес азшылықтар, әсіресе афроамерикандықтар мен латиноамерикандықтар, сондай-ақ Тина Тернер, Херби Хэнкок және Орландо Блум сияқты танымал адамдардың қолдауын алды. 1991 жылы Ничирен Шōшумен туындаған келіспеушілік салдарынан SGI-дің өз дін қызметкерлері жоқ. Оның негізгі діни практикасы – Nam Myōhō Renge Kyō мантрасын жаттап айту және Лотос Сутрасының бөлімдерін оқу. Дзен, Випассана және Тибет буддизмі мектептерінен өзгеше, Сока Гаккай буддистері жаттап айтудан басқа медитациялық тәсілдерді қолданбайды. SGI-дің YouTube-тағы "Америкадағы буддист" деп аталатын сериясы 2015 жылға қарай барлығы 250 мыңнан астам қаралымға ие болды.

Тайвань буддизмі

АҚШ-тың тағы бір буддистік мекемесі – Калифорния штатының Хасиенда Хайтс қаласындағы Хси Лай ғибадатханасы. Хси Лай – Тайваньдағы заманауи буддалық топтың Fo Guang Shan американдық штаб-пәтері. Хси Лай 1988 жылы 10 миллион долларға салынды және көбінесе Батыс жарты шардың ең ірі будда ғибадатханасы деп сипатталады. Ол негізінен қытай-американдықтарға қызмет көрсетсе де, ағылшын тілінде де тұрақты қызметтер мен насихаттау бағдарламаларын ұсынады.

Импортты буддизм

Азиялық иммигранттар келген кезде, кейбір американдық зиялылар буддизмді, негізінен Үндістан мен Шығыс Азиядағы британдық колониялардан алынған мәліметтерге сүйене отырып, зерттеді. Соңғы ғасырда көптеген азиялық буддалық ұстаздар мен тәлімгерлер өз сенімдері мен тәжірибелерін тарату мақсатымен АҚШ-қа көшіп келді. Олардың көпшілігі үш негізгі буддалық дәстүрге немесе мәдениетке жатты: Дзен, Тибет және Тхеравада.

Алғашқы аудармалар

Уильям Джонс пен Чарльз Уилкинс ағылшын ғалымдары санскрит мәтіндерін ағылшын тіліне аударды. Америка трансценденталистері және олармен байланысты адамдар, әсіресе Генри Дэвид Торо индуизм және будда философиясына қызығушылық танытты. 1844 жылы Торо мен Ральф Уолдо Эмерсон басқарған шағын әдеби журнал «The Dial» Лотос сутрасының бір бөлігінің ағылшын тіліндегі нұсқасын жариялады; оны «Dial» журналының басқарушысы Элизабет Палмер Пибоди, Эжен Бернуфтың жақында аяқтаған француз тіліндегі нұсқасынан аударған. Оның үнділік оқулары кейінірек қарапайым өмір салтына қатысты тәжірибелеріне әсер еткен болуы мүмкін: «Уолден» еңбегінде Торо бір кезде былай деп жазды: «Мен шығыс халықтарының медитация және істен бас тартуды қалай түсінгенін түсіндім». Ақын Уолт Уитмен де өзінің шығармаларына үнді дінінің әсерін мойындады.

Теософиялық қоғам

Буддизмге бірінші болып ашық түрде өткен американдық Генри Стил Олкотт болды. Олкотт, АҚШ армиясының Азамат соғысы кезіндегі полковнигі, 19 ғасырдың соңында кең таралған табиғаттан тыс құбылыстар туралы хабарларға қызығушылық танытқан. 1875 жылы ол, Хелена Блаватская және Уильям Куан Джадж оккультизмді зерттеуге арналған және индуизм мен буддалық кітаптардың ықпалында болған Теософиялық қоғамды құрды. Көшбасшылар көріністер мен хабарлар арқылы "Гималайлық бауырластық" немесе "Ұстаздар" деп аталатын құпия білімділер тобымен байланыста екендерін мәлімдеді. 1879 жылы Олкотт пен Блаватская Үндістанға, ал 1880 жылы Шри-Ланкаға сапар жасады, онда жергілікті буддистер оларды агрессивті христиан миссионерлік қозғалысына қарсы одақтас ретінде құшақтап алды. 25 мамырда Олкотт пен Блаватская монахтың және көпшіліктің алдында үй буддисінің панкасила антын қабылдады. Теософтардың көпшілігі өздерін буддистер санайтын болғанымен, олар белгілі буддалық дәстүрлерден ерекшеленетін ерекше сенімдерді ұстанды; тек Олкотт ғана негізгі буддизмді ынтамен ұстанды. Ол екі рет Шри-Ланкаға оралып, буддалық білім беруді насихаттады, сондай-ақ Жапония мен Бирманы аралады. Олкотт діннің негізгі қағидаларын түсіндіретін буддалық катехизистің авторы болды.

Пауль Карус

XIX ғасырдағы Америкада буддизм туралы білімді бірнеше жарияланым арттырды. 1879 жылы ағылшын аристократы Эдвин Арнольд Будданың өмірі мен үйретіктері туралы жазған "Азияның жарығы" атты эпикалық өлеңін жариялады, ол жергілікті колоритке толы және өте көркем өлеңмен жазылған. Бұл кітап АҚШ-та зор танымаллыққа ие болды, сексен рет қайта басылып, 500 000-нан астам данасы сатылды. Неміс-американдық философ және теолог Пауль Карус осы тақырыпты ғылыми тұрғыдан терең зерттеумен айналысты. Карус философия, ғылым және дін салаларындағы академиялық басылымдарға маманданған "Open Court Publishing Company" баспасының директоры және осы бағыттағы "The Monist" журналының редакторы болды, екеуі де Иллинойс штатының Ла Саль қаласында орналасқан. 1894 жылы Карус түрлі азиялық мәтіндерден жинақталған "Будданың Ізгі хабары" кітабын жариялады, ол аты айтқандай, Будданың өмірін христиан Евангелияларының форматында ұсынады.

Ерте таралу

1887 жылы Санта-Круз, Калифорнияда орналасқан «Буддалық сәуле» журналы жарық көрді. Оның редакторы және баспагері – Филанги Даса, шын аты Герман Карл (немесе Карл Герман) Ветеринг (немесе Веттеринг) болды. Ол көп беймәлім усақ-түйектерге бой алған, жалғыз өмір сүрген адам еді. Журналдың стилі – «ирониялық, жеңіл, көңілді, өзіне сенімді, жүз пайыз америкалық буддист». 1894 жылы журнал жабылды. 1893 жылы Дүниежүзілік діндер парламентіне Дзен шебері Сойен Шаку және Шри-Ланкалық буддалық қайта жаңғырушы Анагарика Дхармапала сияқты буддалық делегаттар қатысты. Шаку карма идеясын себеп-салдар қағидасы ретінде христиан құдайының «алғашқы қозғаушы» табиғатымен салыстырды, ал Дхармапала Будданың көне және «әлемдік» үйретілімдерімен салыстыра отырып, христиан дінін «әлемдік дін» деп атауға қарсы шықты. 1900 жылы алты ақ Сан-Францисколық жапондық Жодо Шиншу миссионерлерімен бірлесіп Будданың Дхарма Сангхасын құрды және екі айда бір рет шығатын «Дхарманың жарығы» журналын жариялады. Иллинойста Пол Карус буддизм туралы көптеген кітаптар жазып, буддалық кітаптардың бөліктерін Батыс классикалық музыкасына бейімдеді.

Дуайт Годдард

Америкалық буддистік қозғалысын құруға тырысқан америкалықтардың бірі – Дуайт Годдард (1861–1939) болды. Годдард буддизммен алғаш рет Қытайда христиан миссионері болып жұмыс істеген кезде танысты. 1928 жылы ол Жапониядағы дзен монастырында бір жыл өмір өтті. 1934 жылы ол "Будданың ізбасарлары, американдық бауырластық" ұйымын құрды, мақсаты – Сензаки мен Сокейден гөрі буддизмнің дәстүрлі монастырь құрылымын қатаңрақ қолдану еді. Бұл ұйым көбінесе сәтті болмады: американдықтарды монах ретінде қабылдауға ешкім тілек білдірмеді және қытайлық Чан (Дзен) шеберін АҚШ-қа шақыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Годдардтың жазушы және баспагер ретіндегі еңбегі үлкен нәтиже берді. 1930 жылы ол "ZEN: A Buddhist Magazine" журналын шығара бастады. 1932 жылы ол Д. Т. Судзукимен бірлесіп Ланкаватара сутрасын аударды. Сол жылы ол қытай және жапон дзенінде қолданылатын буддалық кітаптардың антологиясы – "Буддалық Киелі кітаптың" алғашқы басылымын жариялады.

Жапондық Ринзай

Дзенді АҚШ-қа жапон дін қызметкерлері әкелді, олар жергілікті иммигранттар тобына қызмет ету үшін жіберілген еді. Америка мәдениеті мен өмір салтын оқып үйрену үшін шағын топ та келді.

Ринзайдың алғашқы ұстаздары

1893 жылы Сойен Шаку Чикагода өткен Дүниежүзілік діндер парламентіне сөз сөйлеуге шақырылды. Сөздері барысында Шаку, көбінесе христиан дінін ұстанатын тыңдаушыларының дін туралы түсініктеріне күдік келтіріп, Дзен буддизмін рационалды, құдайға сенбеуші және қазіргі ғылыммен үйлесімді деп таныстырды. Шакудың үлкен шәкірттерінің бірі Сокацу Шаку 1906 жылдың соңында келіп, Рёмокё Кай деп аталатын Дзен медитация орталығын құрды. Оның шәкірттерінің бірі Шигетсу Сасаки, монахтық есімі Сокеянмен көбірек танымал, Нью-Йоркке дәріс оқуға келді. 1931 жылы оның шағын тобы Американың Буддист қоғамы болып тіркелді, кейін Американың Бірінші Дзен институты деп аталды. 1930 жылдардың соңында оның ең белсенді қолдаушыларының бірі – американдық қоғамдық қайраткер және Алан Уоттстың енесі Рут Фуллер Эверетт болды. Сокеян 1945 жылы қайтыс болғанға дейін Эвереттке үйленді, сол кезде ол Рут Фуллер Сасаки деген есімді қабылдады.

Д.Т. Сузуки

Д. Т. Судзукидің әдебиетке зор ықпалы болды. "Дзен-буддизмдегі эсселер" (1927) сияқты ағылшын тіліндегі мақалалары мен кітаптары арқылы ол дзен-буддизмді кеңінен таныстырды және Батыс оқырмандарына оның ресми емес елшісі болды. 1951 жылы Дайсец Тейтаро Судзуки Колумбия университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеу үшін АҚШ-қа қайта оралды, онда оның ашық лекцияларына әдебиет, өнер және мәдениет қайраткерлері көптеп қатысты.

Бет Зен

1950 жылдардың ортасында Бит буынымен байланысты жазушылар – Гари Снайдер, Джек Керуак, Аллен Гинзберг және Кеннет Рексрот сияқтылар Зенге қызығушылық танытып, оның танымалдылығын арттырды. Осыған дейін Филип Уэлен 1946 жылдан бастап қызығушылық көрсеткен, ал Д.Т. Сузуки 1950 жылы Колумбия университетінде буддизм туралы лекциялар оқыды. 1958 жылы, Керуактың «Дхарма бамдары» атты кітабы жарыққа шығуға үш ай қалғанда, «Time» журналы: «Дзен буддизмі көбірек сәнге еніп келеді» деп мәлімдеді.

Қазіргі Ринзай

Қазіргі уақытта АҚШ-тағы Ринзай Дзен мұғалімдерінің қатарында Киозан Джошу Сасаки Роши, Эйдо Тай Шимано Роши және Омори Соген Роши (1994 жылы қайтыс болды) бар. Сасаки 1962 жылы Жапониядан Лос-Анджелеске келгеннен кейін Маунт Балди Дзен орталығын және оның филиалдарын құрды. Оның шәкірттерінің бірі – канадалық ақын және музыкант Леонард Коэн. Эйдо Роши Нью-Йорк штатындағы Дай Босацу Зендо Конго-дзи оқу орталығын құрды. Омори Роши Гонолулуде Дайхонзан Чозен-дзиді, Жапониядан тыс жерде құрылған алғашқы Ринзай штаб-пәтері ғибадатханасын құрды; оның шәкірттері Теншин Таноуэ Роши және Доген Хосокава Роши мен олардың дхарма мұрагерлерінің арқасында Чикагодағы Дайюзен-дзи және Висконсиндегі Корин-дзи сияқты бірнеше оқу орталықтары ашылды. 1998 жылы Бруклинде туған Шерри Чайат Буддизмнің Ринзай мектебінде дхарманы жеткізген алғашқы американдық әйел атанды.

Сою Мацуока

1930 жылдары Сою Мацуока роши Сотошу тарапынан Америкаға, АҚШ-та Сото Дзен дәстүрін орнату үшін жіберілді. 1949 жылы Чикаго буддалық ғибадатханасын құрды. Мацуока роши сонымен қатар Лонг-Бич Дзен буддистік ғибадатханасы мен Дзен орталығының басшысы және аббаты болды. 1971 жылы Чикагодағы Дзен буддистік ғибадатханасын дхарма мұрагері Конго Ричард Ланглои Рошиге тапсырғаннан кейін Лонг-Бичте ғибадатхана құру үшін Чикагодан көшіп келді. 1995 жылы Чикагоға қайтып келді, ол 1998 жылы қайтыс болды.

Шунрю Сузуки

Сото дзен діни қызметкері Шундрю Сузуки (Д.Т. Сузукимен туыстығы жоқ), Сото діни қызметкерінің ұлы, 1950-ші жылдардың соңында Сан-Францискоға Сото ғибадатханасындағы жапон қауымын күту үшін үш жылға уақытша жіберілді. Сузуки сонымен қатар зазен, яғни отырып медитация жасауды үйретті, бұл көп ұзамай американдық студенттер мен «битниктерді» қызықтырды. Олар 1962 жылы Сан-Франциско Дзен орталығын құрды, ол кейіннен ел бойынша өте ықпалды Дзен орталықтарының желісіне айналды, соның ішінде Батыс әлеміндегі алғашқы буддалық монастырь – Тассаджара Дзен Тау орталығы да бар. Ол 1960-шы жылдардағы Сан-Францисконың контрмәдениет қозғалысы кезінде жаңашылдық пен шығармашылықты дамытты, бірақ 1971 жылы қайтыс болды. Оның қарапайым оқыту стилі оның сөздерінен құралған танымал «Зен санасы, жаңадан бастаған санасы» кітабында сипатталған.

Тозен Акияма

1974 жылы Жапонияда Тосуи Отамен қасиетті санға ие болды, 1983 жылы АҚШ-қа келді, алғашқыда Лос-Анджелестегі Зеншужиға жіберілді. 1985 жылы ол Милуоки Дзен орталығының абысы болды және 2000 жылға дейін оны басқарып, дамытты. Оның үш дхарма ізбасары бар: Калифорниядағы Дзишо Уорнер, Стоун Крик Дзен орталығының тұрақты ұстазы; Висконсиндегі Тонен Сара О'Коннор, Милуоки Дзен орталығының бұрынғы бас діни қызметкері; және Айдаходағы Тошу Неатюр.

Ақ құрма қауымы

Тайзан Маэдзуми 1956 жылы Лос-Анджелестегі Солтүстік Америкалық Сото сектасының бас штабында қызмет ету үшін жас монах ретінде келді. Маэдзуми 1955 жылы әкесі, жоғары дәрежелі Сото монахы Баян Хакуджун Куродадан дхарма таратуды (шихо) алды. 1960 жылдардың ортасына қарай ол тұрақты зазен тобын құрды. 1967 жылы ол және оның жақтастары Лос-Анджелестегі Дзен орталығын құрды. Сонымен қатар, ол Ринзай мектебінің ұстазы Осака Корюден және Санбо Кёданның Ясутани Хакунынан оқытуға рұқсат (инка) алды. Маэдзуми өз кезегінде Берни Глассман, Джон Дайдо Луори, Шарлотта Джоко Бек, Уильям Нёген Йо және Дэннис Генпо Мерзель сияқты бірнеше американдық дхарма мұрагерлерін тәрбиеледі. Оның ізбасарлары мен олардың орталықтар желісі Ақ өрік Сангасы (White Plum Sangha) атанды. 2006 жылы Техас штатында туған Мерл Кодо Бойд Дзен буддизмінде дхарма таратуды алған алғашқы афроамерикандық әйел атанды.

Санбо Кёдан

Санбо Кёдан – Жапониядағы көлеміне қарағанда Батыста күшті әсер еткен заманауи жапондық Дзен ұрпағы. Ол Харада Дайун Согаку (1871–1961) және оның шәкірті Ясутани Хакуун (1885–1971) жақтаған реформалық ілімдерге негізделген. Олар Жапонияның қолданыстағы Дзен институттарының (Сото және Ринзай секталары) жайбасарлыққа берілгенін және шынайы Дхарманы жеткізе алмайтынын айтқан.

Филип Капло

Санбо Кёданның алғашқы американдық мүшесі Филип Капло болды, ол алғаш рет 1945 жылы соғыс қылмыстарының сот процесінде сот тілшісі ретінде Жапонияға сапар шекті. 1953 жылы ол Жапонияға қайта оралып, Нёген Сензакидің шәкірті Накагава Соэнмен кездесті. 1965 жылы ол "Зеннің үш тірегі" атты кітап жариялады, онда Ясутанидің тәжірибеге қатысты көзқарасын баяндайтын лекциялары, сондай-ақ докусан сұхбаттарының стенограммалары мен қосымша мәтіндер жазылған. 1965 жылы Капло Америкаға оралып, 1966 жылы Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында Рочестер Дзен орталығын құрды. 1967 жылы Каплоның ғибадатханасын америкалық үлгіде өзгертуге жасаған әрекеттерінен кейін Ясутанимен арасы суытылып, ол Санбо Кёданнан тәуелсіз болды. Каплоның ерте шәкірттерінің бірі Тони Пэкер болды, ол 1981 жылы Рочестерден кетіп, буддистік немесе дзендік емес, діни ағымға жатпайтын медитация орталығын құрды.

Роберт Айткен

Роберт Айткен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияда тұтқын болғанда Дзенмен танысты. АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол 1950-ші жылдардың басында Лос-Анджелесте Нёген Сензакиден дәріс алды. 1959 жылы, әлі де Дзенді оқып жүргенде, ол Гавайидің Гонолулу қаласында «Даймонд Сангха» зендосын құрды. Айткен Ямаданың дхарма мұрагері атанды, оннан астам кітап жазды және «Даймонд Сангханы» АҚШ, Аргентина, Германия және Австралиядағы храмдары бар халықаралық желіге айналдырды. 1995 жылы ол және оның ұйымы Ямаданың қайтысынан кейін Санбо Кёданның қайта ұйымдастырылуына жауап ретінде одан бөлінді. Айткеннің алғашқы Дхарма мұрагері Джон Таррант басқаратын Тынық мұхиты Дзен институты тәуелсіз Дзен саласы ретінде өз қызметін жалғастыруда.

Қытай шаңы

Сондай-ақ, қытайлық Чань, корейлік Сон және вьетнамдық Тхьеннің Дзен ұстаздары бар.

Хсуан Хуа

1962 жылы Хсуан Хуа Сан-Францисконың Қытай ауданына көшіп келді, онда Дзеннен өзге, Қытай таза жері, Тяньтай, Виная және Ваджраяна буддизмін де үйретті. Алғашқыда оның шәкірттерінің көп бөлігі батыстықтар болды, бірақ ол әртүрлі ізбасарларды тарта алды.

Шенг-ен

Шэнь-йен алғаш рет 1978 жылы Америка Буддистік қауымдастығының, қытайлық американдық буддистердің ұйымының демеушілігімен Америка Құрама Штаттарына келді. 1980 жылы Нью-Йорк штатының Куинс қаласында Чан медитация қоғамын құрды. 1985 жылы Тайваньда Буддистік зерттеулер институтын құрды, ол Америка Құрама Штаттарындағы қытай Дзен іс-шараларын қолдайды.

Кореялық Seon

Сеунг-Сан Сеулдегі ғибадатхананың абысы болды. Гонконг пен Жапонияда тұрғаннан кейін, ол 1972 жылы АҚШ-қа көшіп келді (ағылшын тілін білмей) Куан-Ум дзен мектебін құру үшін. Провиденске келгеннен кейін көп ұзамай ол шәкірттерді өзіне тартты және Провиденс дзен орталығын құрды. Куан-Ум мектебі алты континентте 100-ден астам дзен орталығына ие. Тағы бір корей дзен ұстазы Саму Суним 1971 жылы Торонтодағы дзен буддалық ғибадатханасын құрды. Ол Энн-Арбор, Чикаго, Мексика қаласы және Нью-Йорк қалаларында ғибадатханалары бар, Мейірімді Даналық Буддалық Қоғамының басшысы. Хё Ам (1884–1985) Дхарманың тізбегін АҚШ-қа әкелді. Хё Амның Дхарма мұрагері Мё Вонг 1976 жылы Батыс Сон академиясын құрды, ал оның корей шәкірті Похва Суним 1994 жылы Дүниежүзілік Дзен Қауымдастығын құрды, оған АҚШ-тағы Потомак дзен сангасы, Патриархалды Дзен Қоғамы және Балтимор дзен орталығы сияқты түрлі дзен орталықтары кіреді. Соңғы кезде көптеген корей будда монахтары Дхарманы тарату үшін АҚШ-қа келді. Олар АҚШ-тың барлық аймақтарында дзен (корейше "сеон") ғибадатханалары мен орталықтарын ашып жатыр. Мысалы, Хёнхо 1979 жылы Лос-Анджелесте Гориоса ғибадатханасын құрды, ал Муил Вухак Нью-Йоркте Будзен орталығын құрды.

Вьетнамдық Тьен

Америкадағы вьетнамдық Дзен (Тхиền) ұстаздарының қатарында Тих Тхен Ан мен Тих Нхт Хань бар. Тих Тхен Ан 1966 жылы UCLA университетінде қонақ профессор болып Америкаға келді және дәстүрлі Тхиền медитациясын үйретті.

Тих Ньт Хан

Тих Нхт Хань Вьетнам соғысы кезінде Вьетнамда монах болған. 1966 жылы ол Вьетнамнан эмиграцияға кетіп, Францияда «Плюм ауылы» монастырын құрды. Өзінің кітаптарында және сөздерінде Тих Нхт Хань күнделікті өмірдегі ең маңызды практика ретінде ес житуді (сати) баса көрсетеді. Оның монастырлық шәкірттері АҚШ-тағы үш орталықта өмір сүріп, тәжірибе жинайды: Калифорния штатының Эскондидо қаласындағы Дир Парк монастыры, Нью-Йорк штатының Пайн Буш қаласындағы Блю Клиф монастыры және Миссисипи штатының Бейтсвилл қаласындағы Магнолия Гроув монастыры.

Тибет буддизмі

Әлемдегі ең танымал буддалық көшбасшы – Тензин Гьяцо, қазіргі Далай-лама, ол 1979 жылы АҚШ-қа алғаш рет келді. Тибеттің қуғын-сүргіндегі саяси көшбасшысы ретінде ол Ричард Гир және Адам Яуч сияқты әйгілі діни жақтастардың ықыласына бөленіп, танымал болды. Оның ерте өмірі «Кундун» және «Тибеттегі жеті жыл» сияқты Голливуд фильмдерінде бейнеленген. Батыста туған алғашқы тибет буддистік монахы – Роберт А. Ф. Турман, қазір Далай-ламаның академиялық қолдаушысы. Далай-ламаның Солтүстік Америкадағы штаб-пәтері Нью-Йорктің Итака қаласында орналасқан. Далай-ламаның отбасы Америкамен тығыз байланыста. Оның інісі Тхубтен Норбу ағасын өлтіруді сұрағаннан кейін Қытайдан қашып кетті. Ол өзі лама, Такстер Ринпоче және Тибеттің Амдо аймағындағы Кумбум монастырының иесі болды. Ол Блумингтонға (Индиана штаты) қоныс аударды, сонда кейіннен Тибет-моңғол буддалық мәдени орталығы мен Кумбум Чамце Лин ғибадатханасын құрды. Такстер Ринпоче қайтыс болғаннан кейін ол Батыс Кумбумы ретінде танылды, қазіргі Ариджа Ринпоче оның басшысы. Дилова Гэгген (Diluu Khudagt) 1949 жылы саяси босқын ретінде АҚШ-қа көшіп келген және Оуэн Латтимордың Моңғолия жобасына қосылған алғашқы лама болды. Ол Моңғолияның Завхан аймағындағы Тудевтей қаласында дүниеге келген. Ол Моңғолиядан қуылды, себебі әлі күнге дейін белгісіз. АҚШ-қа келгеннен кейін Джонс Хопкинс университетіне түсіп, Нью-Джерсиде монастырь құрды. Америка студенттерін алған алғашқы тибет буддистік ламасы – Геше Нгаванг Вангьял, ол 1955 жылы АҚШ-қа келген және 1958 жылы Нью-Джерсиде «Американың лама буддистік монастырын» құрған. Оның студенттері арасында болашақ батыс ғалымдары Роберт Турман, Джеффри Хопкинс, Александр Берзин және Энн Клейн болды. Басқа ерте келгендерге 1960 жылы Сиэтлге қоныс аударған Сакия ламасы Дежунг Ринпоче және Америкадағы алғашқы Ньингма мұғалімі Тартанг Тулку Ринпоче кірді, ол 1968 жылы АҚШ-қа келіп, 1969 жылы Калифорния штатының Беркли қаласында «Тибет Ньингма медитация орталығын» құрды. Америка Құрама Штаттарында өмір сүрген белгілі тибет буддистік ламасы – Чёгям Трунгпа. Тхрунгпа, Тибет буддизмінің Кагью мектебінің өкілі, 1963 жылы Англияға көшіп барды, Шотландияда ғибадатхана құрды, содан кейін Барнетке, Вермонтқа, содан кейін 1970 жылы Боулдерге, Колорадоға көшіп барды. Ол Дхармадхату медитация орталықтарын құрды, олар ақырында Ваджрадхату деп аталатын ұлттық ұйымның аясында біріктірілді (2000 жылдың ақпан айында Шамбала Интернешнл деп қайта аталды). Ол Шамбала жаттығулары деп аталатын секулярлық әдістерді жасады. Тхрунгпа қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарлары Рокки Маунтин Шамбала орталығында 2001 жылы бағышталған Колорадо штатының Қызыл қауырсын көлдерінің маңында Дхармакаяның Ұлы ступасын, дәстүрлі реликвиялық монументін салды. Тибет буддизміне төрт негізгі мектеп жатады: Гелуг, Кагью, Ньингма және Сакья. Батыста ең үлкен әсерді Далай-ламаның басшылығымен Гелуг және Кагью, әсіресе оның Карма Кагью тармағы, Кармапаның басшылығымен жасады. 1974 жылы Тхрунгпа Ринпоче мен Калу Ринпоче 16-шы Кармапаны АҚШ-қа шақырды. 1990 жылдардың басында АҚШ-та Кагью практикасының бірнеше маңызды бағыттары болды: Чёгям Трунгпаның Шамбала қозғалысы; Карма Трияна Дхармачакра, Нью-Йорк штатының Вудсток қаласында Кармапаның Солтүстік Америкадағы орнына тікелей байланысты орталықтар желісі; Калу Ринпоче құрған орталықтар желісі; Трангу Ринпоче құрған махамудраны зерттеуге және практикаға арналған бірқатар орталықтар. Дрикунг Кагью тайпасының АҚШ-та да орныққан өкілдері бар. Кенчен Кончхог Гьяльцен 1982 жылы АҚШ-қа келіп, елдегі көптеген Дрикунг орталықтарына тұқым септі. Сонымен қатар ол Аризона штатының Чино аңғарында Гарчен Буддистік институтын құрған Гарчен Ринпочеге жол ашты. 1990 жылы Махамудра медитация орталығын Петр Ф. Барт Трангу Ринпоче мен Кхенчен Кончхог Гьяльценнің басшылығымен құрды. Лама Оле Нидаль мен Ханна Нидаль құрған Алмаз жолы буддизмі, Тае Дорджедің рухани басшылығымен, АҚШ-та да белсенді. Басты назар Карма Кагью ілімі мен әдістерін Батыстағы заманауи және тәуелсіз ойшылдарға қолжетімді етуге бағытталған. 1972 жылы 16-шы Кармапа Рангжунг Ригпе Дордже Лама Оле Нидхал мен Ханна Нидхалдан батыс әлемінде Карма Кагью тегінің буддалық орталықтарын құруды өтінді. Лама Оле Нидаль ондаған мың адамға буддалық баспана ұсынды және әлем бойынша 640 буддалық орталыққа негіз салды. XXI ғасырда Нингма ұрпағы Батыста тибеттік және батыстық мұғалімдердің есебінен көбірек өкілдік танытады. Лама Сурья Дас – Батыста туған мұғалім, «үлкен риме» дәстүрін жалғастыруда, бұл тибет буддизмінің секталық емес түрі. Кейінгі Чagdud Тулку Ринпоче Сиэтлде және Бразилияда орталықтар құрды. Гочен Тулку Сангак (кейде «Санг Наг» деп жазылады) Ринпоче – АҚШ-та орналасқан алғашқы Эвам Халықаралық орталығының негізқалаушысы және рухани жетекшісі. Ол Монтана штатындағы Намчак қорының рухани жетекшісі және Намчак тегінің негізгі ұстаушысы. Кхандро Ринпоче – Америкада өкілдігі бар тибеттік әйел мұғалімі. Джетсунма Акон Ламо – Тулку ретінде таққа отырған алғашқы батыс әйелі, ол Аризона штатының Седона және Мэриленд штатының Пулсвилл қалаларында Ньингма Кунзанг Палюл Чолинг орталықтарын құрды. Гелуг дәстүбі Америкада Лама Тубтен Йеше мен Лама Зопа құрған Махаяна дәстүрін сақтау қоры (FPMT) арқылы өкілдік етіледі. Гелугпа мұғалімі Геше Майкл Роуч, Геше дәрежесін алған алғашқы американдық, Нью-Йоркте және Аризона штатындағы Даймонд Маунтин университетінде орталықтар құрды. Sravasti Abbey – Вашингтон штатында Бхикшуни Тубтен Чодрон құрған АҚШ-тағы батыс монахтары мен монахыларға арналған алғашқы тибет буддистік монастыры, ол 2003 жылы құрылды. Ол 300 акр орман мен шабындықта, Ньюпорт қаласынан 18 шақырым қашықтықта, Айдахо штатының шекарасына жақын орналасқан. Ол тибет буддистік монахтық ортадағы қауымдық өмір туралы білуге ниеттенген келушілерге ашық. Sravasti Abbey атауын Далай-лама таңдады. Бхикшуни Тубтен Чодрон бұл атауды ұсынған, өйткені Sravasti – Будда 25 жаңбыр ретретін өткізген (санскритте варса, тибетше ярне) және монахтар мен монахылар қауымдары тұрған Үндістандағы орын болған. Бұл монастырдағы әйелдер мен еркек монахтарға Будданың ілімі мол болуын қамтамасыз ету үшін жақсы болар деп ойлады. Sravasti Abbey ерекшелігі – толыққанды ордендеген бхикшунилердің (буддалық монахылар) өсіп келе жатқан тобы Тибет дәстүрінде практика жасайды. Бұл ерекше, өйткені Үндістаннан Тибетке әйелдердің толық орденделу дәстүрі жеткен жоқ. Тибет дәстүрінде ордендеген әйелдер әдетте жаңа монахтар орденіне ие. Құрметті Тубтен Чодрон, өзінің тибеттік мұғалімдерінің іліміне адал болумен қатар, өзінің студенттеріне Тайваньда толық бхикшуни орденін алуға мүмкіндік жасады. 2014 жылдың қаңтарында, он жеті бхикшуни және үш жаңа монахы болған Abbey, үш айлық монахтық ретрет – қысқы варсаны ресми түрде бастады, ол 2014 жылдың 13 сәуір айына дейін жалғасты. Abbey-дің білуінше, бұл Тибет дәстүрінде практика жасайтын батыстық бхикшуни сангхасының АҚШ-та және ағылшын тілінде бұл ритуалды алғаш рет орындауы болды. 2014 жылдың 19 сәуірінде Abbey варсаның аяқталуын белгілеу үшін алғашқы катона церемониясын өткізді. Сондай-ақ 2014 жылы Abbey варсаның соңында алғашқы Паварана ритуалын өткізді. 2006 жылы Дрепунг Лоселинг монастырында білім алған Геше Туптен Дордже және ақын Сидни Беррис Арканзас штатындағы Тибет мәдени институтын құрды, ол екі апталық медитация курстарын ұсынып, қауымға лекция оқуға монахтар мен ғалымдарды шақырды.

Тхеравада

Тхеравада ең танымал Випасана, шамамен "ішкі түйсік медитациясы" деп аударылады, бұл буддизмнің Тхеравада мектебінің Пали канонында және осыған ұқсас кітаптарда сипатталған ежелгі медитациялық тәжірибе. Випасана сонымен қатар 20-шы ғасырда Махаси Саядав сияқты реформаторлар бастаған жекелеген қозғалысты да білдіреді. Махаси Саядав – Тхеравадалық бхикху, ал Випасана Тхеравада ілімдеріне негізделген, бірақ оның мақсаты – медитациялық тәжірибені тиімді ету және монахтар мен үй иелері үшін қолжетімді ету үшін рәсімдерді және басқа да қосымша іс-шараларды жеңілдету.

Америкалық теравада буддистері

1965 жылы Шри-Ланкадан келген монахтар Вашингтонда Буддалық Вихараны құрды, ол АҚШ-тағы алғашқы Тхеравада монахтар қауымы болды. Вихара ағылшын тілін білетіндерге қолжетімді болды, өйткені оның қызметтерінің бірі – випасана медитациясы. Дегенмен, Випасана қозғалысының тікелей әсері АҚШ-қа 1970 жылдардың басында Азиядағы Випасана шеберлерінен оқып оралған американдықтар тобы жеткенше жетпеді. Джозеф Голдштейн Бейбітшілік корпусымен Оңтүстік-Шығыс Азияға саяхаттағаннан кейін Бодхгаяда Махабодхи ғибадатханасының бас монахы Анагарика Муниндраның шәкірті ретінде тұрды. Джек Корнфилд те Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Бейбітшілік корпусында жұмыс істеді, содан кейін тайлық орман дәстүрінде Аджхан Чахтың басшылығымен оқыды және даярланды, ол 20 ғасырдың тайлық буддизмінің маңызды тұлғасы болды. Шарон Зальцберг 1971 жылы Үндістанға барып, Махаси Саядавтан випасананы үйренген Дипа Мамен, бұрынғы Калькутта үй шаруасымен бірге оқыды. Тайлық орман дәстүрінің АҚШ-та бірнеше тармақты монастырлары бар, оның ішінде Абхагири буддалық монастыры (Аджахан Пасанно, игумен), Метта орман монастыры (Таниссаро Бхиккху игумен) және Джетавана ғибадатханасы орман монастыры. Голдштейн мен Корнфилд 1974 жылы Колорадодағы Наропа институтында сабақ берген кезде танысты. Келесі жылы Голдштейн, Корнфилд және Зальцберг, жақында ғана Калькуттадан оралған, сондай-ақ Жаклин Шварц Массачусетс штатының Барре қаласына жақын жерде 80 акр (324 000 м²) жерде Insight Meditation Society-ті құрды. IMS-ге Махаси Саядав, Муниндра, Аджхан Чах және Дипа Ма келіп қонақтады. 1981 жылы Корнфилд Калифорнияға көшіп, Марин округінде тағы бір Випасана орталығын – Spirit Rock медитация орталығын құрды. 1985 жылы Ларри Розенберг Массачусетс штатының Кембридж қаласында Кембридж Insight медитация орталығын құрды. Тағы бір Випасана орталығы – Мауиде орналасқан Випасана Метта қоры. "Ретрит орталығының курсы өтіп жатса, ретритке қатыспағандар кешкі сабақтарға, яғни дхармалық сөздерге қатысуға шақырылады. Ой-жүгірту тәжірибесі барлар топтық отырыстарға да қатыса алады". Дхармалық сөздерді Dharma Seed қызметі арқылы тегін жүктеуге болады. 1989 жылы Insight Meditation Center Буддизмді ғылыми тұрғыдан зерттеуді дамыту үшін IMS штаб-пәтерінің жанында Барре Буддизмді зерттеу орталығын құрды. Оның директоры – Му Сонг, бұрынғы корейлік Дзен монахы. 1990 жылдардың басында Аджхан Амаро Солтүстік Калифорнияға бірнеше рет оқыту сапарымен келді. Оның медитациялық демалыс орындарына келген көптеген адамдар аймақта тұрақты монастырь құруға ынта танытты. Осы уақытта Англиядағы Амаравати монастырына Чан шебері Хсуан Хуадан Мендосино округінде үлкен жер берілді. Жер орман монастырын құру үшін бөлінді. Абаягири монастыры құрылып, Сангапала қоры деп аталатын жаттықтар тобына тапсырылды. Аджхан Пасанно 1997 жылдың Жаңа жыл қарсаңында Калифорнияға көшіп келді. 1997 жылы Бостонда Дхамма Цетия Вихараның негізін Тайландтан келген Вен. Готами қалады, ол бұрын 10 ережені сақтаған монах болған. Вен. Готами 2000 жылы толықтай діни қызметке қабылданды, сол кезде оның үйі Американың алғашқы Тхеравада буддалық бхикхуни вихарасы болды. "Вихара" сөзі монастырь немесе монахтар үйін білдіреді және ол бір немесе бірнеше бхикхулердің немесе бхикхунилердің буддалық жазбаларды оқып, дәстүрлі рәсімдер өткізіп, медитацияны үйретіп, кеңес беріп, басқа да қоғамдық қызметтер көрсетіп, қайыр-садақа алып, тұратын орын және қоғамдық орталық болуы мүмкін. Жақында құрылған Тхеравада бхикхуни вихараларына мыналар жатады: Махападжапати монастыры, онда бірнеше монахтар (бхикхунилер мен жаңа монахтар) Оңтүстік Калифорнияның Джошуа ағашына жақын жерде, Вен. Гунасари Бхикхуни 2008 жылы құрған; Аранья Бодхи Эрмитажы, Вен. Таталока Бхикхуни Дженнерге жақын орман ішінде құрған, онда Вен. Собхана Бхикхуни басшылық етеді, ол 2010 жылдың шілдесінде ресми түрде ашылды, онда бірнеше бхикхунилер, оқушылар мен демеушілер бірге тұрады; және Онтариодағы Сати Сарания, Вен. Медхананди 2009 шамасында құрған, онда екі монах қонақтайды. 2009 жылы Калифорнияның Сьерра тауларының етегінде Алока Вихара орман монастырын Ая Анандабоди мен Ая Сантацитта құрды. (Жеке бхикхунилердің де қонақтарды қабылдап, ілімдер беретін тыныш үйлері бар, мысалы Вен. Амма Танасанти Бхикхунидің 2009-2010 жылдары Колорадо-Спрингстегі үйі; Вен. Сусила Бхикхунидің Лос-Анджелестегі үйі; және Вен. Вимала Бхикхунидің орталық батыстағы үйі.) 2010 жылы Солтүстік Калифорнияда төрт жас монах тайлық Тхеравада дәстүрінде толық бхикхуни санатына ие болды, оның ішінде екі рет қабылданды. Бханте Гунаратана және басқа да монахтар мен монахтар қатысты. Бұл Батыс жарты шардағы алғашқы осындай қабылданды. Бханте Гунаратана қазіргі уақытта өзі құрған Бавана қоғамының игумені, ол Вирджиния штатының Хай-Вью қаласындағы монастырь және медитациялық демалыс орталығы.

С. Н. Гоенка

С. Н. Гоенка – Випассана қозғалысының Бирмада туған медитация мұғалімі. Оның ұстазы, Бирмалық Саягьи У Ба Хин, Махаси Саядавтың замандасы болды және буддизмнің қарапайымдылыққа және қара халыққа қолжетімділікке баса назар аударатын стилін оқытты. Гоенка Азияда және бүкіл әлемде кең таралған оқыту әдісін қалыптастырды. 1981 жылы ол Үндістанның Игатпури қаласында Випассана зерттеу институтын құрды, ал оның шәкірттері Солтүстік Америкада бірнеше орталықтар салды.

Америка буддистерінің қауымдастығы

Америка буддистер қауымдастығы – буддизмді жарияланымдар, монахтарды қабылдау және курстар арқылы таратумен айналысатын ұйым. 1960 жылы америкалық теравада, махаяна және ваджраяна буддизмінің жақтастары құрған бұл қауымдастық, буддизмнің нақты бір мектебін немесе мектептерін қолдамайды. Ол барлық буддалық дәстүрлерді тең құрметтейді және буддизмнің ой-пікір мен практикадағы бірлігін жақтайды. Бұл қауымдастық, ерекше, американдық буддизмнің болуы мүмкін екенін, ал ескі будда мектептерімен байланысты мәдени формаларды батыстықтар міндетті түрде сақтамайды деп мәлімдейді.

Әйелдер мен буддизм

Феминисттік дінтанушы Рита М. Гросс 1960 және 1970 жылдары көптеген адамдар американдық дәстүрлі құндылықтармен күресу үшін буддизмге көшкенін айтады. Бірақ олар өздерінің дінін өзгерткен соң, ой-пікірлері мен тәжірибесі жағынан Батысқа ерекше жақын буддизмнің жаңа түрін құрды. Американдық буддизмнің ең ықпалды ерекшеліктерінің бірі – демократиялану және басшылық лауазымдарға әйелдердің көтерілуі. Сонымен қатар, рационализм де осы сипаттамалардың бірі болып табылады, ол буддистерге 21 ғасырдың ғылыми және технологиялық жетістіктерімен келісуге мүмкіндік берді. Жаһандық жылыну, тұрмыстық зорлық-зомбылық, кедейлік және кемсіту сияқты әлеуметтік мәселелерге қатысу Америкадағы буддизмді қалыптастырды. Ритуалдық амалдарды үй өміріне енгізу арқылы Америкада буддизм бекітілді. Болашаққа немесе өткенге емес, "қазіргі өмірде" өмір сүру идеясы да американдық буддизмнің ерекшелігі болып табылады. Бұл екі қайшы идея американдық буддист әйелдерде "бекерлік" сезімін тудырды. Бұл американдық буддист қауымдастығындағы әйелдердің арасында белсенділікке түрткі болды. Қоғамда "Буддизмдегі әйелдер" атты бірқатар конференциялар өткізілгеннен кейін, феминист буддист мұғалімі Сэнди Бучер жүзден астам буддист әйелдермен сұхбаттасты. Бұл сондай-ақ американдық буддизмнің Азиядағы буддизмнің дәстүрлі иерархиялық құрылымынан гөрі демократияландыруға басымдық беруімен байланысты болуы мүмкін. Алайда, АҚШ-тағы Тхеравада буддалық орталықтарын зерттеу көрсеткендей, ерлер мен әйелдер буддалық ілімдердің жынысқа қатысты емес деп ойласа да, ұйымда әлі де гендерлік рөлдер сақталған, оның ішінде қонақ мұғалімдердің арасында көбінесе ерлер болса, әйелдер аспаздық және тазалау жұмыстарында көбірек ерікті болып жұмыс істеген. 1976 жылы Каруна Дхарма АҚШ-тағы буддалық монахтар қауымының толыққанды тағайындалған алғашқы әйел мүшесі атанды. 1981 жылы американдық әйел Ани Пема Чодрон тибет буддизмінде монахқа тағайындалды. Пема Чодрон тибет буддистік дәстүрінде буддалық монах ретінде тағайындалған алғашқы американдық әйел болды. 1988 жылы бұрын Катарина Берроуз деп аталған американдық әйел Джетсунма Ахкон Лхамо Батыста реинкарнацияланған лама атанған алғашқы әйел болды. 1998 жылы Шерри Чайат Буддизмнің Ринзай мектебіндегі білімді алған алғашқы американдық әйел болды. 2004 жылы ол Буддизмнің Дрикунг Кагью тармағында абат болып тағайындалған бірінші батыстық адам атанды және Вермонттағы Ваджра Дакини монастырының (Американың алғашқы тибет буддистік монастыры) абысы болып тағайындалды. 2003 жылы Айя Судхамма Бхикхуни Шри-Ланкадағы Тхеравада мектебінде бхикхуни қызметіне тағайындалған алғашқы американдық әйел болды. 2006 жылы Америка тарихында алғаш рет американдық әйелдің (Қанати Хема) американдық монахтың (Бханте Вималарамси) төрағалығымен Саманири (жаңашыл) ант қабылдаған буддалық діни рәсім өтті. Бұл Миссуридегі Дхамма Сукха медитация орталығында буддалық американдық орман дәстүрі үшін жасалды. Сондай-ақ 2006 жылы Техаста туған Мерл Кодо Бойд Дзен буддизмінде Дхарма білімін алған алғашқы афроамерикандық әйел болды.

Буддизмге берілгендік

Әлеуметтік белсенді буддизм Батыстағы буддизмде дамыды. Кейбір сыншылар бұл терминді артық деп санайды, себебі буддизмнің бұрынғыдағы қоғамға әсер етпегені және қоғамнан әсер көрмегені туралы пікірдің қате екені айтылады, ал басқалары буддизмді кейде қоғамдық өмірге тым бейжай қараушы деп есептейді. Бұл, әсіресе Батыста кең таралған, онда буддизмді қабылдағандардың көпшілігі отбасылық немесе қоғамдық дәстүрден тыс келеді. Әлеуметтік белсенді буддизм – буддистік құндылықтарды соғыс және қоршаған орта мәселелері сияқты ірі әлеуметтік проблемаларға қолдануға жасалған тытыру. Бұл терминді Вьетнамдағы бейбітшілік қозғалысының белсендісі болған Тих Нят Хань енгізді. Буддистік бейбітшілік қоғамы 1978 жылы Роберт Эйткен, Энн Эйткен, Нельсон Фостер және басқалар құрды, ал Гари Снайдер, Джек Корнфилд және Джоанна Мейси бастапқы көмектерін ұсынды. Тағы бір әлеуметтік белсенді буддистік ұйым – 1996 жылы Берни Глассман мен Сандра Джишу Холмс құрған Дзен бейбітшілдерінің ордені. 2007 жылы американдық буддистік ғалым-монах, Венарабле Бхикку Бодхи, буддалық журнал Buddhadharma үшін редакциялық мақала жазуға шақырылды. Мақаласында ол американдық буддизмнің ішкі дүниеге тым аударған назарына тоқталды, бұл буддистік мейірімнің белсенді көрінісін, әлеуметтік қатысу бағдарламалары арқылы ескермеуге алып келді. Венарабле Бодхидің мақаласын оқыған бірнеше студенттері оның ұсыныстарын іске асыруға ниет білдірді. Бірнеше дөңгелек талқылардан кейін олар дамушы елдердегі кедей және мұқтаж адамдардың азабын жеңілдетуге арналған буддалық көмек ұйымын құруға келісті. Бастапқы жиналыстарда олар назар аудару қажеттігін анықтап, өздерінің көмек күштерін әлемдік аштық мәселесіне жұмсауға шешім қабылдады, әсіресе дамушы елдердегі адамдардың азық-түлік өнімділігін арттыру арқылы өздігінен қамтамасыз етуге қолдау көрсетуді көздеді. Нью-Йорк аймағындағы басқа буддалық қауымдастықтарының жетекшілерімен және мүшелерімен байланыс орнатылды, көп ұзамай Буддистік жаһандық көмек әлеуметтік және экономикалық азапты жеңілдету міндетіне белсенді түрде ұмтылатын буддизмнің көзқарасын бөлісетін түрлі буддалық топтардың өкілдерінен құралған конфессияаралық ұйым ретінде пайда болды.

Қате іс-әрекет

Бірқатар топтар мен жеке тұлғалар түрлі дау-дамақтарға қатысты. Сандра Белл Ваджрадхату және Сан-Франциско Дзен орталығындағы жанжалдарды талдап, мұндай оқиғалар ұйымның харизматикалық биліктің бастапқы, таза нысандарынан рационалды, корпоративтік құрылымға өту кезеңінде жиі болатынын тұжырымдады. Фордтың сөзіне қарағанда, бұл оқиғалардың әрбір орталыққа келтірген "ауыр тиысуын" және "көңіл көшіруін" ешкім толыққанды жеткізе алмайды, алайда орталықтар көбінесе "бір ғана харизматикалық көшбасшыға" тәуелді болмағандықтан, бұрынғыдан бекемделген. Стьюарт Лакс осы жанжалдарды терең талдап, мұғалімдер мен көшбасшыларға сөзсіз харизматикалық билік беруге ықпал ететін, әулеттер мен дхарманы беру сияқты діни әңгімелерді сынсыз қабылдау туралы айтады. Төмендегі тізім сенімді дереккөздерден алынған, тек АҚШ-тағы жағдайларды қамтиды және толық емес. 1983 жылы Сан-Франциско Дзен орталығында сексуалдық скандал болды, нәтижесінде аббат Ричард Бейкер отставкаға кетті. Тайзан Маэдзуми Лос-Анджелес Дзен орталығындағы бірнеше студентімен қарым-қатынас жасады және алкоголизмнен қайтыс болды. 1988 жылы Сын Сан Кван Ум мектебінде бірнеше студентімен сексуалдық қатынаста болды. Тибет буддасының ұстазы Чогьям Трунгпа сангханың көптеген әйел мүшелерімен ашық түрде сексуалдық қарым-қатынас жасады және алкоголизмнен туындаған денсаулық проблемаларынан қайтыс болды. 2010 жылы Шаста аббаттығының аббаты және Хоун Цзию Кеннеттің ізбасары Эко Литтл, әйел мүшелердің бірімен сексуалдық қарым-қатынас жасағанын мойындағаннан кейін қызметтен кетіп, киімдерін шешті. 2010 жылы Эидо Тай Шимано сексуалдық қарым-қатынас жасағанын мойындағаннан кейін Дзен зерттеулер қоғамынан зейнеткерлікке шықты. 2011 жылы сексуалдық бұзушылықтарға байланысты Деннис Мерзель буддалық монах ретінде киімдерін шешіп, Ақ өрік Асанганың ақсақалдық лауазымынан кетіп қалады. Бірнеше әйел Джошу Сасакиді ондаған жылдар бойы сексуалдық шабуыл жасады деп айыптады, соның салдарынан Лос-Анджелестегі Симарон Дзен орталығында да дау туды.

Буддизмге бет бұрғандардың демографиялық көрсеткіштері

1999 жылы жүргізілген әлеуметтанулық сауалнама нәтижесінде, АҚШ халқының жалпы құрамымен салыстырғанда, буддизмді қабылдағандардың арасында ақ нәсілді, жоғары орта тапқа жататын, жоғары білімді және саяси көзқарастары солшыл бағыттағы адамдардың көп болуы анықталды. Нәсілдік құрамына қатысты, сауалнамаға қатысқандардың бар болғаны 10% өзін ақ нәсілді емес деп атады, бұл буддалық лидерлердің арасында алаңдаушылық тудырды. Респонденттердің шамамен үштен бірі жоғары білім алған, ал жартысынан астамы академиялық дәрежеге ие болған. Саяси көзқарастар бойынша, 60% өзін демократ деп санады, ал «Жасыл партия» мүшелері республикашылдардан үш есе көп болды. Буддизмді қабылдағандардың көпшілігі католик және, әсіресе, еврей отбасыларынан шыққан. Осы жандардың жартысынан астамы буддизм туралы кітаптар оқып, ал қалғаны жекпе-жек өнері немесе достары мен таныстары арқылы осы дінге келген. Сауалнамаға қатысқандардың орташа жасы 46 құрады. Күнделікті медитация – олардың ең көп таралған буддалық практикасы, көптегендері күніне 30 минуттан кем емес медитация жасады. 2015 жылы Pew Foundation жүргізген сауалнама бойынша, американдық буддистердің 67% басқа дінде тәрбиеленген. 61% жұбайларының буддизмнен өзге діні бар екенін мәлімдеді.

Этникалық бөліну

2008 жылғы Pew Landscape Study ақ американдықтардың АҚШ-тағы буддистердің көпшілігін құрайтынын көрсеткенмен, кейінгі зерттеулер бұл қорытындыны жоққа шығарды. Біріншіден, зерттеудің деректер жиынтығының шағын болуына, екіншіден, маңызды әдістемелік қателіктерге және үшіншіден, Pew-дің 2012 жылғы Азиялық американдықтардың діни өміріне арналған зерттеуінде жарияланған нәтижелерге сүйенсек, бұл тұжырым дұрыс емес. Осы соңғы зерттеу деректеріне сәйкес, Азиялық американдық буддистер АҚШ-тағы барлық буддистердің шамамен 67–69% құрайды. Америкадағы буддизм туралы талқылаулар кейде этникалық буддистік қауымдар мен импорттық буддистік топтарды бөліп тұратын көзге көрінетін этникалық айырмашылық мәселесіне назар аударады. Көптеген Дзен және Тибет буддалық храмдары азиялықтар тарапынан құрылғанмен, қазір олар азиялық американдықтарды аз қызықтырады. Sōka Gakkai-дан басқа, 2004 жылы Tricycle (америкалық буддалық журнал) үшін жазған Strand SGI-нің афроамерикандықтарды, латиноамерикандықтарды және азиялықтарды нысанаға алғанын атап өтті. Басқа авторлар да бұл тәсілдің тарала бастағанын көрсетті, соның ішінде Vipassana және Theravada семинарлары ақ емес жаттығушыларға бағытталған және бірнеше белгілі ұстаздар жүргізеді. Ақ тәнділердің потенциалды азшылық өкілдеріне қатысты бей-жайлыққа қаншалықты мән берілетіні – маңызды сұрақ, және бұл бей-жайлық көбінесе санасыз деп есептеледі. Жарияланған нәтижелерге сәйкес, нәсілдік бөліну белгілі бір дәрежеде әлеуметтік жіктелуді де көрсетеді, себебі буддизмге келгендер көбінесе жақсы білім алған. Африкалық американдық буддистердің арасында нәсілдік бөлінудің динамикасы туралы пікір білдіргендердің қатарында Jan Willis және Charles R. Johnson бар. Pew зерттеуі көрсеткендей, американдықтар буддистерге, мысалы, христиандарға қарағанда (18% адамдарда бей-жайлық байқалған), азырақ бей-жайлық танытады (буддистерге 14% ғана бей-жайлық танытады). Американдық буддистердің көпшілігі буддизмді үйден бастап білмейді, олардың 32% протестанттық, ал 22% католиктік отбасында тәрбиеленген, яғни американдық буддистердің жартысынан астамы өмірінде бір кезде буддизмге келген. Сонымен қатар, буддизмнің Америкада кеңірек таралуы үшін бейімделуіне тура келді, сондықтан бұл ілім жат көрінбеу үшін «ғибадат ету» және «шіркеулер» сияқты «католиктік» терминдерді қабылдады.

АҚШ-тағы буддалық білім

Чёгям Трунгпа 1974 жылы Колорадо штатының Боулдер қаласында Наропа институтын құрды, ол АҚШ-тағы төрт жылдық будда колледжі (қазіргі Наропа университеті). Аллен Гинзберг алғашқы факультет мүшесі болды және институттың поэзия бөлімін «Джек Керуактың денесіз поэтика мектебі» деп атады. Қазіргі Наропа университеті бірнеше мамандық бойынша аккредиттелген дипломдарды ұсынады, олардың көпшілігі тікелей буддизммен байланысты емес. Батыс университеті Хси Лай ғибадатханасына қарайды. Американың Сока университеті Калифорния штатының Алисо-Вьежо қаласында Сока Гаккай ұйымымен құрылды, ол философиялық буддизмге бағышталған діни емес мектеп. Он мың Будда қаласы Дхарма Әлем Буддистік университетінің орналасқан жері, ол төрт жылдық колледж, негізінен буддизмге қатысты курстарды оқытады, бірақ сонымен қатар жалпы қызығушылық тудыратын пәндер де бар. Берклидегі Буддалық зерттеулер институты Буддалық зерттеулер бойынша магистр дәрежесін берумен қатар, Американың Буддалық шіркеулерінің рухани оқу орталығы болып табылады және Graduate Theological Union-ға мүше. Институт Берклидегі Жодо Шиншу орталығына көшірілді. АҚШ-тағы алғашқы буддалық жоғары мектеп – 1981 жылы Дхарма Әлем Буддистік қауымдастығы Калифорния штатының Укая қаласындағы Он мың Будда қаласындағы филиалдық монастырында құрылған Дамушы ынтымақ мектебі. 1997 жылы Пурпур лотос будда мектебі Калифорния штатының Юнион-Сити қаласында бастауыш сыныптар ашты, ол Шынайы Будда мектебінің бөлімшесі болды; 1999 жылы орта мектеп, ал 2001 жылы жоғары мектеп қосылды. 1998 жылы Пенсильвания штатының Оттсвилл қаласында тағы бір буддалық мектеп ашылды – Тиникум өнер және ғылым мектебі, қазір Лотос гуманитарлық ғылымдар мектебі, ол Дзен практикасымен және дәстүрлі гуманитарлық ғылымдармен үйлеседі. Бұл мектеп Бостон қаласындағы World Shim Gum Do Association ұйымымен бейресми байланыста. Тынық мұхиты Будда академиясы 2003 жылы Гавайи штатының Гонолулу қаласында ашылды. Ол Хонванжи миссиялық мектебімен, бастауыш және орта мектеппен бірлесіп ортақ кампусты пайдаланады; екі мектеп те Хонпа Хонванжи Жодо Шиншу миссиясына қарасты. 2003 жылы құрылған Juniper Foundation (Жунипер қоры) буддалық әдістердің қазіргі мәдениетке басқа мәдениеттердегідей интеграциялануы керек деп санайды. Juniper Foundation өзінің тәсілін «қазіргі өмірге арналған буддалық оқыту» деп атайды және медитация, эмоцияларды теңестіру, мейірімділік пен түсінікті дамытуды буддалық оқытудың төрт негізгі құралы ретінде баса назар аударады.