Кіріспе

Regalecidae тұқымдасына жататын ламапоидты пелагикалық балықтар.

Омар балықтары – Regalecidae тұқымдасына жататын ірі, тым ұзын, ламапоидты пелагикалық балықтар. Олардың екі туысына жататын үш түрі бар. Солардың бірі – алып омар балығы (Regalecus glesne) – тірідегі ең ұзын сүйекті балық, оның ұзындығы шамамен 17 метрге жетеді. "Омар балығы" деген атау олардың өте қысыңқы және созылған денелеріне немесе бұрынғы қате сенімге байланысты болуы мүмкін, яғни балықтар өздерін жамбас жүзбелерімен су арқылы "қозғайды" деп есептелген. Regalecidae тұқымдасының аты латын тіліндегі "regalis" сөзінен шыққан, ол "патшалық" дегенді білдіреді. Олардың сирек кездесуі және үлкен мөлшері, сондай-ақ дауылдардан кейін жағаға шығып қалатын жағдайлары мен ауру немесе өлімге ұшырағанда су бетінде қалу әдеті омар балықтарын көптеген теңіз серпілістері туралы әңгімелердің ықтимал көзі етеді. Ірі түрлері ойын балығы ретінде қарастырылып, шамалы көлемде коммерциялық аулауға тартылғанымен, омар балықтарын тірі ұстау өте сирек. Олардың еті желатин тәрізді консистенциясы болғандықтан, тамақ ретінде көп қолданылмайды.

Анатомиясы мен морфологиясы

Дорсальді қанаты (салыстырмалы түрде үлкен) көздерінен жоғары басталып, балықтың бүкіл ұзындығы бойымен созылады. Шамамен 400 дорсальді қанат сәулесінің алғашқы 10-13-і әртүрлі дәрежеде ұзын, соңынан қызғылт дақтармен және қанат ұштарындағы тері жапырақшаларымен әшекейленген қыртысты құрайды. Жамбас қанаттары да ұзын және әшекейлі, әрқайсысы бір-бес сәулеге дейін кемітілген. Кеуде қанаттары айтарлықтай кішірейіп, денесінің төменгі бөлігінде орналасқан. Анальді қанаты толығымен жоқ, ал құйрық қанаты да азаюы немесе мүлдем болмауы мүмкін, дене ұсақ нүктеге дейін тартылады. Барлық қанаттарда нағыз тікендер жоқ. Жаңа Зеландиядағы зерттеушілердің бір есебінде, балыққа тигенде "электр тоғы" сезілгені айтылған. Өзге туыстастары сияқты, омар балығының да кішкентай, бірақ жақсы көрінетін көлбеу аузы бар, тістері көрінбейді. Денесі қабықсыз, терісі оңай сызатылатын күміс түсті ганоинмен жабылған. Ағын балығында (Agrostichthys parkeri) терісі қатты түйіршіктермен қапталған. Барлық түрлерде газды қапшықтары жоқ, ал жеңілдік сәулелерінің саны өзгеріп отырады. Омар балығының түсі де әртүрлі: қабырғалары көкшілден қараға дейінгі жолақтармен, қара нүктелермен және иректермен жабылуы мүмкін. Бұл белгілер өлімнен кейін тез жоғалады. Терең теңізде осы белгілердің биолюминесценттік болуы мүмкін. Гигант омар балығы – бұл отбасының ең ірі өкілі, жарияланған жалпы ұзындығы – расталмаған мәліметтер бойынша және мысалдары, ал салмағы шамамен . Ағын балығы 3 м (10 фут) дейін жетеді, ал ең ірі тіркелген Regalecus russelii 5,4 м (18 фут) өлшенген. Калифорния жағалауына соғылған бірнеше омар балығының үлгілерінде гиперстоздық сүйек өсуі анықталған. Гипероссификацияланған птеригиофорлар омар балығының дорсальді қанатының бойымен созылады. Бұл функцияның мақсаты – толқындар кезінде (қозғалыс үшін қолданылатын құйрық қозғалысы) омыртқаға құрылымдық қолдау беру және тым көп қозғалыс салдарынан пайда болатын стресстік жарықтарды болдырмау үшін омыртқаны қайта жаңарту. Сондай-ақ, бұл гипер сүйектеу омар балығының дорсальді қанаттары үшін тетік ретінде әрекет етеді, бұл организмнің жүзу қабілетіне септігін тигізеді деп болжам жасалған. Көптеген терең теңіз балықтарынан айырмашылығы, омар балығында су бағанасындағы тереңдікті сақтау үшін жүзу қапшығы жоқ. Бұл жүзу қапшығының болмауы омар балығында тереңдікті реттеудің негізгі тәсілі ретінде құйрықтың жиі толқынуын қажет етеді.

Филогения

Regalicus glesne митохондриялық геномын талдау нәтижесінде алып ескекбалықтың филогенетикалық орналасуы қосымша расталды. Ескекбалықтар ламприформдар (филогенетикалық топ) саналады және олардың морфологиялық ерекшеліктеріне сәйкес осы топқа жатқызылған. Дегенмен, R. glesne нұсқасының митохондриялық геномын талдау нәтижесінде бұл түр Trachipterus trachypterus және Zu cristatus есімді тағы екі ламприформмен бірге топтастырылды. Бұл үш түрдің генетикалық тізбегі мен морфологиясының ұқсастығына байланысты біріктірілуі ламприформдардың филогенезі мен эволюциясын одан әрі нығайтады.

Қоршаған орта

Омарлық балық 250 метрден 1000 метрге дейін (660 фут) тереңдіктегі мұхит қабаттарында мекендейді және бетінде сирек кездеседі. Кейбіреулері әлі тірідей табылған, бірақ көбінесе бетке шыққанда, қысымның төмендеуінен өледі. Омарлық балықтар тіршілік ететін тереңдікте ағымдар аз немесе жоққа жақын. Сондықтан олар аз мөлшерде бұлшық ет жинап, беткейдегі толқынды суларда тірі қала алмайды.

Тарату

Отбасы мүшелерінің бүкіл әлемде таралатыны белгілі. Олардың кең тропикалық, субтропикалық және жылы қоңыржай аймақтарда таралғандығы мәлім. Омарлық балық көбінесе теңіздің мезопелагикалық аймағында мекендейді. Дегенмен, тірі омарлық балықпен кездесу сирек, ал таралу туралы мәліметтер омарлық балықтардың ұсталған немесе жағаға шайылып қалған жазбаларынан жинақталады. Су астындағы шолушылармен болған сирек кездесулер мен жаңсақ аулаулар омарлық балықтың этиологиясы (мінез-құлқы) және экологиясы туралы білуге мүмкіндік берген аз ғана мәліметтерді қамтиды. Омарлық балықтар жалғыз өмір сүретін жануарлар және шамамен дейін тереңдікте болуы мүмкін. 2003 жылдың ақпанында Ұлыбританияның Skinningrove аймағында шаянмен әсемделген балық аулау таяғымен ұсталған омарлық балықтың ұзындығы және салмағы тіркелді.

Мінез-құлық

2001 жылы омарбалық тірі күйде түсірілді: Багам аралдарында буйды тексеру кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бір тобы омарбалықты байқады. Ол денесін тік ұстап, арқалық қанатын ырғақты түрде толқытып жүзіп жүреді. Мүмкін, қоректену позын көрсететін омарбалықтар тік бағытта жүзіп, ұзын осі мұхит бетіне перпендикуляр болып жүзіп жүргенін байқаған. Бұл жағдайда, төменнен келетін жарық омарбалықтың жемірін көлеңкелейді, оны анықтауды жеңілдетеді. 2008 жылдың шілдесінде ғалымдар Мексика шығанағындағы мезопелагикалық аймақтағы табиғи ортасында жүзіп жүрген омарбалықты бейнеге түсірді. Бұл тереңдікте омарбалықтың тұңғыш рет көрінетіні расталды, өйткені көптеген олар теңіз бетінде өлген күйде немесе жағаға шайылып кетеді. Балықтың ұзындығы шамамен екі метрге жуық деп есептелді. SERPENT жобасы аясында 2008-2011 жылдар аралығында Мексика шығанағының солтүстігінде, эпипелагикалық және мезопелагикалық аймақтарда қашықтан басқарылатын аппараттармен дені сау көрінетін Regalecus glesne омарбалықтарының бес байқауы тіркелді. Бұл байқаулар R. glesne-дің ең тереңде тіркелген жазбасын қамтиды. 2011 жылғы байқау кезінде омарбалық тік позыцияда жүзуден бүкіл денесінің көлденең толқындары арқылы көлденең жүзуге ауысқан. Омарбалықтың қашықтан басқарылатын аппараттарға жақындағандағы реакциясы кешігіп немесе баяу болды, бұл омарбалықтың табиғи жора-жолдастары аз деген гипотезаны қолдайды. (竜宮の使い "Ryūgū No Tsukai"), жапон халық ертегілерінде Теңіз құдайының сарайынан келген елші ретінде белгілі, Жапонияның суларында және жағажайларында пайда болды, оның пайда болуы жер сілкінісін болжайды деседі. 2011 жылғы Тохоку жер сілкінісі мен цунамисінен 20 000-нан астам адам қаза тапқаннан кейін, көптеген адамдар 2009-2010 жылдардағы омарбалықтарды осы мифтің пайда болуына себеп деп атады. 2016 жылы Animal Planet телеарнасы "River Monsters" телесериалының "Deep Sea Demon" атты эпизодын көрсетті, онда Джереми Уэйд тірі омарбалықпен кездескенін түсірді. Омарбалық бұл жерде зәкір тізбегін су бетіне көтерілуге бағыт ретінде пайдаланған сияқты көрінді. Екінші суға түсу әрекетінде ол екі тірі омарбалықтың су бетіне қарай көтерілгенін түсірді. Уэйд тіпті омарбалықтың біріне қолымен тиіп көрді. Омарбалықтар басқа байқаулардағыдай, амиалық жүзу әдісімен қозғалды. 2019 жылдың қаңтар айында Жапонияның Окинава аралында балықшылардың желілерінен екі тірі омарбалық табылды. Ашық мұхиттың ірі жыртқыштарының барлығы омарбалықтардың жемі болуы мүмкін. Омарбалықтың планктон гүлдеген кезде судан сорып жейтіні байқалды.

Өмірбаян

Океанодромалық Regalecus glesne Мексика жағалауында шілдеден желтоқсанға дейін шағылысады; барлық түрлер жұмыртқаларын қорғамайды деп есептеледі және жарқыраған, су бетінде қалқып жүретін, диаметріне дейін жететін жұмыртқаларды шығарады, олар зоопланктон құрамына сіңеді. Жұмыртқалар шамамен үш аптадан кейін өте белсенді личинкаларға айналады, олар басқа зоопланктонмен қоректенеді. Личинкалар ересек балықтарға ұқсамайды, олардың арқа және қуыс қанаттары ұзын, ал аузы созылатын болады. Отолиттен басқа, соңғы зерттеулер оторбалықтың көбею мүшелері туралы қосымша мәліметтерді көрсетті. Зерттеушілер фотосуреттерді, гистологиялық кесінділерді және R. russelii-нің төрт үлгісін өлшеу арқылы түрдің жыныс мүшелерін сапалық тұрғыдан сипаттауға қол жеткізді. Бұл зерттеулер аналық оторбалықтардың екіге бөлінген жұмыртқа бездері бар екенін көрсетті, олардың ішінде жұмыртқалар балық денесінен шығар алдында өтетін қуыс бар. Еркек оторбалықтардың ұрық бездері аналық оторбалықтардың жұмыртқа бездерімен салыстырылатын жерде орналасқан, ол асқазан-ішек трактінің жанындағы коэломдық қуыс деп аталады.

Жауыздық

Жақында осы түрдің паразиттік қанауын зерттеген мақала, паразиттердің таралу жолдарына сүйене отырып, қысқа тұмсықты мако акуласы мен кашалоттың екеуі де оарфиштің жемтігі болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл қорытындылар Калифорния штатының Санта-Каталина аралындағы Каталина аралы теңіз институты қалпына келтірген оарфиштің ішкі мүшелерін талдау негізінде жасалды.