Кіріспе

Канадалық агроном сэр Чарльз Эдвард Сондерс (2 ақпан 1867 – 25 шілде 1937) – канадалық агроном. Ол «Маркиз» бидай сортының авторы. Онтарио штатының Лондон қаласындағы Сондерс орта мектебі оның және оның белгілі отбасының басқа мүшелерінің құрметіне, соның ішінде әкесі, ауыл шаруашылығы ғалымы Уильям Сондерс және табиғатты зерттеуші ағасы Уильям Эдвин Сондерс есімдерімен аталады.

Ерте өмір және білім

Сондерс 1867 жылдың 2 ақпанында Канаданың батысындағы Лондон қаласында дүниеге келді. Оның інісі Перси бидайдың әртүрлі сорттарын будандастыру жөнінде көп жұмыс істеген. Сондерс жаңа міндеттеріне ынтамен кірісті. Інісінің зерттеулерін жалғастыра отырып, ол 1904 жылы ‘Маркиз’ бидайын өндірді, бұл сорттың нанға арналған ұн сапасы Канаданың батысында кең таралған басқа сорттарға қарағанда айқын артықшылықтарға ие болды. ‘Маркиз’ бәсекелестерінен 10 күн бұрын пісіп жетілді, бұл Канаданың бидай өсіретін аймағы үшін маңызды фактор болды. Саскачеван провинциясындағы ‘Индиан Хед’ тәжірибелік шаруашылығы ‘Маркиз’ бидайын тұқым ретінде өсірді және 1909 жылға қарай оның қолданылуы кеңінен тарады. 1920 жылға қарай Канаданың батысында өсірілген бидайдың 90% ‘Маркиз’ сортынан тұрды. Дегенмен, ‘Маркиз’ бидай сабақ тотығына төзімді емес еді. Жаңа және жақсырақ сорттарды іздеу барысында Сондерс үш тағы бір бидай сортын – ‘Руби’, ‘Гарнет’ және ‘Ривард’ – дамытты, олар шөлейт аймағының жағдайларына ерекше бейімделген. Ол сондай-ақ сұлы мен арпаның жақсартылған сорттарын да өндірді. Ол ерте пісетін, берік бидай іздеп, жүздеген будандастырулар жасады және түсімді тексерді. Тексерулердің бірі "шайнау" деп аталды, онда Сондерс бірнеше үлгілік дәнді шайнау арқылы күшті глютені бар сорттарды анықтады. "Мен бұрынғы буынның кез келген ондаған ауылдық мектептеріндегі барлық балалар жасаған бидайдан гөрі көп бидайды жемге айналдырдым", – деді ол. Өзі ойлап тапқан әдіс қолданып, Сондерс өзінің ұнын ұнтақтап, көлемін өлшеу үшін кішкентай нан пісірді. ‘Ред Фаиф’ сортымен жұмыс істеген ол, оны Оңтүстік Онтариодан әкеліп, жетілдірген Дэвид Фаифтен алған еді. Сондерс оны ‘Хард Ред Калькутта’ сортымен будандастырды. Жаңа ‘Маркхэм’ сорты үлкен үміттер берді, бірақ оның ұрпақтары біркелкі болмады. Агасзис тәжірибелік шаруашылығында көптеген сынақтардан кейін жеңімпаз – ‘Маркиз’ сорты шықты. 1906 жылы ‘Маркиз’ тұқымының артығы қосымша сынақтар үшін Саскачеванның Индиан-Хед қаласына жіберілді. 1911 жылы ‘Маркиз’ Солтүстік Америкада өсірілген ең жақсы бір бушель берік көктемдік бидай үшін 1000 долларлық Канадалық Тынық мұхиты темір жолы сыйлығын жеңіп алды. Бұл көптеген жүлделердің біріншісі болды. ‘Маркиз’ сортының жалғыз кемшілігі – оның тотыққа осалдығы еді. 1947 жылға дейін Оттавадағы Орталық тәжірибелік шаруашылығында тотыққа төзімді сорт өндірілген жоқ. Ол ‘Сондерс’ деп аталды.

1920-1922 жылдар

1920 жылға қарай Канаданың батысындағы бидай егісінің 90% "Маркиз" сортынан тұрды. Сонымен қатар, Саундерс өз әдістерін арпа, сұлы, безнек, бұршақ және зығырға да қолданды, олардың әрқайсысының бірнеше жаңа сорттарын енгізді. Ол осы тақырыпта кеңінен жазды және оның астық дақылдарға қатысты көптеген ойлары ғылыми конференциялар мен қоғамдарда таныстырылып, ғылыми журналдарда жарияланды.

Зейнеткерлік

1922 жылы денсаулығы сырға салғаннан кейін Сондерс лауазымынан кетіп, әйелімен бірге Парижге көшіп барды. 1922-1925 жылдары ол Сорбоннада француз әдебиетін оқыды. Сол жылы ол қысқа мерзімге Оттаваға оралды, бірақ 1928 жылы Торонтоға көшіп өтті. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін де ол "Маркиздік" бидай және француз тілі тақырыбында лекция оқып жүрді. 1928 жылы Сондерстің француз эсселері мен өлеңдерінің жинағы – "Эссе және өлеңдер" Луи Карьер және Cie, Les Editions du Mercure баспасынан Монреаль мен Нью-Йорк қалаларында жарық көрді. Бұл туынды француз баспасөзінде, әсіресе Квебекте, жоғары бағаланды.

Өлім

Сондерс 1937 жылдың 25 шілдесінде Торонто қаласында қайтыс болды.