Кіріспе

Қытайдың дәстүрлі арақашықтық бірлігі Ли (lí, немесе shìlǐ), сондай-ақ қытай милясы деп аталады, бұл дәстүрлі қытайлық арақашықтық бірлігі. Ли уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді, бірақ әдетте ағылшын милясының үштен біріне жуық болды және қазір жарты километрлік стандартты ұзындығы бар. 里 таңбасы "егістік" (田, tián) және "жер" (土, tǔ) таңбаларын біріктіреді, өйткені ол бір ауылдың ұзындығына тең деп саналды. 1940 жылдарға дейін "ли" белгілі бір өлшемді білдірмейді, ал қашықтықты жүріп өтуге жұмсалатын күш-жігерге байланысты ұзын немесе қысқа болуы мүмкін еді. Тағы бір ли (дәстүрлі: 釐, оңайлатылған: 厘, lí) бар, ол чидің бір бөлігін көрсетеді, бірақ ол сирек қолданылады. Бұл ли Қытай Халық Республикасында метрикалық бірліктердегі сантиметр префиксінің баламасы ретінде қолданылады, сондықтан лими (厘米, límǐ) сантиметрге тең. Дауыстық айырмашылық қытай тілін білетіндерге оны ажыратуға көмектеседі, бірақ басқаша көрсетілмесе, "ли" деген кез келген сілтеме әрқашан осы ұзақ дәстүрлі бірлікке қатысты болады, қысқа бірлікке немесе километрге емес. Бұл дәстүрлі бірлік тарихи қолданылуы және арақашықтық пропорциясы тұрғысынан Батыс лигасының Шығыс Азиядағы аналогы деп санауға болады. Дегенмен, ағылшын тілінде "лига" көбінесе "3 миль" дегенді білдіреді.

Өзгеріп тұрған мәндер

Қытайдың дәстүрлі өлшемдері сияқты, ли де Қытай өркениетінің негізін қалау кезінде, шамамен б.з.д. 2600 жылы Сары императормен құрылған және алты жүз жылдан кейін Ся әулетінің Ұлы Юімен стандартталған деп саналады. Көктем мен күз кезеңінде және соғысушы мемлекеттер кезеңінде мемлекет бойынша құндылығы әр түрлі болғанымен, тарихшылар лиге жалпы құндылықты 405 метр деп белгілеген. Бұл стандарт 3 ғасырда Цинь әулеті енгізгенге дейін сақталды. Қытайдың қашықтықты өлшеудің негізгі бірлігі – чи. Оның құны уақыт өте келе өзгергендіктен, лидің де құны өзгерді. Сонымен қатар, лиге шаққандағы чи саны кейде өзгертілді. Цинь дәуірінде ли 360 "қадам" (bù) деп белгіленді, бірақ кейіннен буға шаққандағы чи саны 6-дан 5-ке ауыстырылды, бұл лиді 1/6-ға қысқартты. Осылайша шамамен 576 метрлік Цинь ли (басқа өзгерістермен) 415,8 метрлік стандартталған Хан лиге айналды. Өлшемнің негізгі бірліктері Цинь және Хан дәуірлерінде тұрақты болды. Б.з. 9 жылы жасалған императорлық стандартты қола өлшем Пекиндегі Император сарайында сақталған және 1924 жылы табылған. Бұл қазіргі заманғы өлшемдерге өте дәл түрлендіруге мүмкіндік берді, бұл жер атаулары мен жолдарды анықтау үшін жаңа және өте пайдалы құрал болды. Бұл өлшемдер көптеген жолдармен расталды, соның ішінде археологиялық қазбаларда табылған түрлі билеушілер және белгілі нүктелер арасындағы қашықтықтың мұқият өлшенуі. Хан лиді Дабс 415,8 метр деп есептеген және барлық көрсеткіштер бұл дәл және сенімді анықтау екенін көрсетеді. + Лидің дәуірлер бойынша өзгеріп жатқан мәндері SI ұзындығы Xia 2100–1600 б.з.д. 405 м Батыс Чжоу 1045–771 б.з.д. 358 м Шығыс Чжоу 770–250 б.з.д. 416 м Qin 221–206 б.з.д. 415.8 м Хан 205 б.з.д. – 220 CE 415.8 м Тан 618–907 CE 323 м Цин 1644–1911 CE 537–645 м ROC 1911–1984 500–545 м PRC 1984–қазіргі 500 м Тан дәуірінде (618–907 жж.) ли шамамен 323 метр болды. Кейінірек, Маньчжу немесе Цинь әулетінің соңында чи саны лиге 1500-ден 1800-ге дейін көбейтілді. Бұл 2115 фут немесе 644,6 метрге тең болды. Сонымен қатар, Цинь 150 лиге (96,7 км) тең болатын ту деп аталатын ұзын бірлікті қосты. Бұл өзгерістерді 1928 жылы метрикалық жүйені қабылдаған Чианг Кайшектің Қытай Республикасы жойды. Қытай Республикасы (қазіргі Тайвань) лиді мүлдем қолданбайды, тек километрді ғана қолданады (қытай тілінде: 公里, gōnglǐ, сөзбе-сөз "ортақ ли"). Мао Цзэдун басшылығымен Қытай Халық Республикасы 1984 жылы метрикалық жүйені ресми түрде қабылдамас бұрын, империализмге қарсы және мәдени мақтаныш ретінде дәстүрлі бірліктерді қайта енгізді. Оның ішінде дәстүрлі өлшем бірліктеріне орын берілді, олар метрикалық мәндерге қайта стандартталды. Қазіргі ли дәл жарты километрге (500 метрге) тең. Алайда, күнделікті қолданыста килограмнан гөрі жиі қолданылатын джин сияқты, лиге сирек қолданылады. Дегенмен, оның көптеген сөз тіркестерінде және мақал-мәтелдерде пайда болуы "километр" сөзін толыққанды gōnglǐ деп айту арқылы нақтылауды талап етеді.

Жапония мен Кореядағы ри

Қазіргі корей ри (리, 里) және жапон ри (里) – қытай ли (里) бірлігінен бастау алатын өлшем бірліктері. Қытай бірлігі Жапонияда Чжоу династиясынан бері ресми емес түрде қолданылса да, елдер Тан династиясы (618–907 жж.) қолданған өлшемді ресми қабылдады. Жапониядағы ерте заманғы ри қытай ұзындығына сәйкес келді, ол алты чо (500–600 м) құрады, бірақ кейіннен жүк көтерген адамның таулы жолдарда бір сағатта жүретін қашықтығын білдіретіндей болып өзгерді. Осылайша, 36, 40 және 48 чо болатын түрлі ри пайда болды. Эдо дәуірінде Токугава сёгунаты 1 риді 36 чо деп белгіледі, басқа да нұсқаларға жол берді, ал 1891 жылы Жапон үкіметі осы соңғы анықтаманы қабылдады. Сол кездегі жапон риі метрикалық жүйеге бекітілді, ол ≈ 3.93 километр немесе шамамен 2.44 мильге тең болды. Сондықтан, чо мен ри арасындағы сәйкестікке назар аудару қажет. Мысалы, Кужукури жағажайына қараңыз. Оңтүстік Кореяда қазіргі уақытта қолданылып жүрген ри – Хан әулетінің (б.з.д. 206–220 жж.) ли бірлігінен алынған. Оның шамамен құны 392,72 метр, яғни ридің оннан бір бөлігі. Оңтүстік Кореяның ұлттық әнұраны «Эгукка» және Солтүстік Кореяның ұлттық әнұраны «Эгукка» екеуінде де 3000 ри туралы айтылады, бұл шамамен 1200 км-ге, яғни Корея түбегінің бойлық созылған аралығына сәйкес келеді. Солтүстік Кореяда Чоллима қозғалысы, бұрынғы кеңестік Стахановтық қозғалыс үлгісінде еңбек өнімділігін арттыруға бағытталған науқан, «чоллима» сөзінен атын алды, ол мың ри атты білдіреді (солтүстік корейлік транскрипцияда чон + ри + ма).