Кіріспе

Жеке меншік компания (немесе жай ғана жеке компания) – акциялары мен оларға қатысты құқықтары немесе міндеттемелері тиісті тіркелген нарықтарда ашық жазылуға ұсынылмайтын және ашық сауда-саттыққа қойылмайтын компания. Оның орнына компанияның акциялары жеке түрде ұсынылады, иеленеді, саудаланады немесе айырбасталады, бұл «біржого сыртындағы сауда» деп те аталады. Осыған байланысты терминдер – тіркелмеген компания, баға белгіленбеген компания және жеке капитал. Олар көбінесе ашық саудадағы әріптестерінен аз танымал болғанымен, жеке меншік компаниялар әлемдік экономикада маңызды рөл атқарады. Мысалы, 2008 жылы АҚШ-тағы 441 ірі жеке меншік компанияның кірісі 1,8 триллион долларды құрады және 6,2 миллион адамды жұмыспен қамтыды, деп Forbes хабарлайды. Барлық мемлекеттік емес компаниялар жеке кәсіпорындар болып саналады. Бұл мағынаға ашық сауда-саттыққа қатысатын және жеке меншік компаниялар да кіреді, себебі олардың инвесторлары жеке тұлғалар.

Мемлекеттік, жеке және кооперативтік меншік

Өндірістік активтерге жеке меншік, мемлекеттік меншіктен немесе ұжымдық меншіктен (мысалы, жұмысшыларға тиесілі компаниялар сияқты) өзгеше. Бұл термин көбінесе бұрынғы Шығыс блогы елдерінде бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындардан ажырату үшін қолданылады, бірақ мемлекеттік немесе ұжымдық меншік компаниямен салыстырғанда кез келген жерде қолданылуы мүмкін. АҚШ-та жеке компания дегеніміз – жеке тұлғаларға, инвесторларға немесе компанияның негізін қалаушыларға тиесілі бизнес құрылымы, ал оның акциялары қор биржаларында еркін сатылымға шығарылмайды. Бұл акциялары ашық саудада болып, кез келген адамның инвестициялау мүмкіндігін беретін ашық компаниялардан өзгеше.

Қордың меншік құқығы

Қоғамдық сауда нарықтары бар елдерде жеке меншік кәсіп деп, әдетте, акциялары немесе үлестері ашық саудаға шығарылмаған кәсіптерді қарастырады. Көп жағдайда жеке меншік компаниялар компанияның негізін қалаушыларға, олардың отбасылары мен мұрагерлеріне немесе шағын инвесторлар тобына тиесілі болады. Кейде қызметкерлер де жеке компанияларда үлес иеленеді. Көптеген шағын бизнес жеке меншік болып табылады. Акционерлік қоғамдардың еншілес және бірлескен кәсіпорындары (мысалы, General Motors компаниясының Saturn корпорациясы), егер еншілес компанияның акциялары тікелей саудаға шығарылмаса, жеке меншік және акционерлік қоғам сипаттамаларын қатар көрсетеді. Мұндай компаниялар, әдетте, жеке меншік компанияларға қойылатын есеп беру талаптарына бағынады, бірақ олардың активтері, міндеттемелері және қызметі компаниялар тобына қатысты бухгалтерлік есеп және бағалы қағаздар саласының ережелеріне сәйкес, аналық компанияларының есептерінде де көрсетіледі.

Ұйымдастыру түрі

Жеке компаниялар корпорация, шектеулі серіктестік, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, шексіз серіктестік немесе басқа да атаулармен аталуы мүмкін, бұл олардың қайда және қалай ұйымдастырылғандығына және құрылымдалғандығына байланысты. АҚШ-та, бірақ Ұлыбританияда емес, бұл термин серіктестіктерге, жекеменшік кәсіпкерлікке немесе бизнес трасттарға да қолданылады. Осы санаттардың әрқайсысы есеп беру талаптарына, табыс салығы бойынша міндеттемелерге, мемлекеттік міндеттемелерге, қызметкерлермен қарым-қатынастарға, маркетингтік мүмкіндіктерге және басқа да бизнес міндеттемелері мен шешімдеріне әсер ететін қосымша талаптар мен шектеулерге ие болуы мүмкін. Көптеген елдерде жеке компанияларға ғана арналған және олармен жиі қолданылатын ұйымдастыру нысандары бар, мысалы, Ұлыбританиядағы акциялармен шектелген жеке компания (Ltd деп қысқартылады), немесе шексіз компания, ал Оңтүстік Африка мен Австралиядағы меншік серіктестігі (Pty Ltd деп қысқартылады) немесе шексіз меншік серіктестігі (Pty деп қысқартылады). Үндістанда жеке компаниялар Корпоративтік істер министрлігіне қарасты Компаниялар тіркелімінде тіркеледі. Үндістанның жеке компанияларының атауының соңында "Private Limited" сөздері міндетті түрде болуы керек.

Есеп беру міндеттемелері мен шектеулері

Жеке меншік компаниялар, әдетте, жылдық есептер арқылы, ашықтық талаптары мен міндеттемелері жөнінен, акционерлік қоғамдарға қарағанда, азырақ немесе толық емес есеп беруге жатады. Мысалы, АҚШ-та жеке меншік компаниялардың қаржылық есептемелерін жариялау міндетті емес. Жеке компаниялар өздерінің қызметі мен қаржылық жағдайы туралы мәліметтерді ашуға міндетті емес, бұл оларға бәсекелестер үшін құнды ақпаратты жариялаудан аулақ болуға және қаржылық қиындықтар туындаған жағдайда клиенттер мен мүдделі тараптардың сенімін жоғалту қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Бұған қоса, есеп беру талаптары мен акционерлердің күтулері шектеулі болғандықтан, жеке компаниялар тоқсандық көрсеткіштерге емес, ұзақ мерзімді өсуге назар аудара отырып, операциялық икемділікке ие болады. Жеке компания басшылары акционерлердің келісімінсіз шешімдер қабылдай алады, бұл оларға маңызды шараларды кешіктірмей іске асыруға мүмкіндік береді. Австралияда 2001 жылғы Корпорациялар заңының 2E бөлімінде акционерлік қоғамдар жылдық жалпы жиналысына қатысты белгілі бір құжаттарды Австралияның Бағалы қағаздар және инвестициялар комиссиясына (ASIC) ұсынуы міндетті. Ірі жеке меншік компаниялар үшін де осындай талап бар, олар қаржылық есептемесін қосатын 388H нысанын ASIC-ке тапсыруы керек. АҚШ-та жеке компаниялардың есеп беру стандарттары, мемлекеттік компаниялардан өзгеше, Қаржылық есеп беру стандарттары кеңесінің Жеке компаниялар жөніндегі кеңесші бөлімі тарапынан бақыланады. (сыртқы сілтемелерді қараңыз) АҚШ-тағы жеке компаниялар мен олардың қаржылық жағдайын зерттеу үшін, компания тіркелген штатының мемлекеттік хатшылығымен (немесе ЖШҚ немесе серіктестік үшін – құрылған штатымен) байланысуға болады, сондай-ақ Dun & Bradstreet сияқты мамандандырылған жеке компаниялардың деректер базаларын пайдалануға болады. Sageworks сияқты басқа компаниялар жеке меншік компаниялар туралы салалық кодтар бойынша жіктелген жиынтық деректерді ұсынады. Ал Ұлыбританияда барлық компаниялар Companies House-та орталықтандырылған түрде тіркеледі. Жеке меншік компаниялардың акционерлер санына қатысты шектеулері болуы мүмкін. Мысалы, 1934 жылғы АҚШ-тың Бағалы қағаздар биржасы туралы заңының 12(g) тармағы жеке меншік компанияның акционерлер санын, әдетте, 2000-ға дейін шектейді, ал 1940 жылғы АҚШ-тың Инвестициялық компаниялар туралы заңы 100-ден астам акционері бар инвестициялық компанияларды тіркеуді талап етеді. Австралияда 2001 жылғы Корпорациялар заңының 113-тармағы жеке меншік компанияның акционер емес қызметкерлер санын 50-ге дейін шектейді.

Жеке меншік кәсіпорын

Жеке меншік кәсіпорын – жеке инвесторлар, акционерлер немесе меншік иелеріне (көбінесе бірлесіп, бірақ жеке тұлғаға да тиесілі болуы мүмкін) тиесілі коммерциялық кәсіпорын. Ол мемлекеттік мекемелерге, мысалы, мемлекеттік кәсіпорындар мен үкіметтік органдарға қарсы қойылады. Жеке кәсіпорындар экономиканың жеке секторын құрайды. Экономикалық жүйеде 1) жеке сектор үлкен болса, онда жеке басқарылатын бизнестер экономиканың негізгі тірегі болып табылады, және 2) бизнес пайдасы меншік иелерінің бақылауында болса, онда ол капитализм деп аталады. Бұл социализмге қарама-қарсы, онда өнеркәсіп мемлекетке немесе қоғамның барлық мүшелеріне тиесілі. Активтерді жеке секторға беру жекешелендіру деп аталады. Жеке меншік кәсіпорын – жеке меншіктің бір түрі.

Жеке меншік кәсіпорындардың түрлері

Жеке меншік: Жеке меншік – бір адамға тиесілі бизнес. Меншік иесі өз бетімен жұмыс істей алады немесе басқаларды жұмысқа алады. Кәсіпорын иесі бизнестің тудырған қарыздары үшін толық және шексіз жеке жауапкершілікке ие. Бұл форма көбінесе шағын бизнеске қатысты қолданылады. Серіктестік: Серіктестік – екі немесе одан көп адамның пайда табуды ортақ мақсат тұтып құратын бизнес түрі. Әр серіктес серіктестіктің тудырған қарыздары үшін толық және шексіз жеке жауапкершілікке ие. Серіктестіктерді жіктеудің үш негізгі түрі бар: толық серіктестік, серіктес шектеулі серіктестік және жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Корпорация: Бизнес-корпорация – өз мүшелерінен тәуелсіз заңды тұлға болып табылатын, пайда табуға бағытталған, жауапкершілігі шектеулі немесе шексіз жауапкершілігі бар ұйым. Корпорация бір немесе бірнеше акционерге тиесілі және директорлар кеңесінің бақылауында болады, ол бизнес басқарушыларын тағайындайды. Корпоративтік модельдер мемлекеттік секторда да мемлекеттік корпорациялар түрінде қолданылған. Корпорация жеке меншікте болуы мүмкін (мысалы, жақын компания, төменде қараңыз) немесе биржада саудаланады. Гибридтік түрлер: Германия, АҚШ және Ұлыбритания сияқты кейбір елдер корпорация мен серіктестіктің ерекшеліктерін біріктіретін гибридтік ұйым түрін жасады. Германияда ол Gesellschaft mit beschränkter Haftung (GmbH) деп аталады, АҚШ-та – жауапкершілігі шектеулі компания (LLC), ал Ұлыбританияда – жауапкершілігі шектеулі серіктестік (LLP). Бұл корпорацияға ұқсас заңды тұлға, бірақ әдетте серіктестік сияқты салық салынады.

Жақын компаниялар

Ұлыбританияда, жабық компания немесе жақын тұрған компания бес немесе одан аз акционерлермен немесе акционерлердің бірдей директорлар болып табылуы арқылы басқарылатын компания ретінде анықталады.