Кіріспе
Француз Полинезиясындағы Гамбиер аралдарындағы Мангарева аралы – Француз Полинезиясындағы Гамбиер аралдарының орталық және ең ірі аралы. Оны кішірек аралдар қоршап тұрады: оңтүстік-батыста Таравай, оңтүстік-шығыста Аукена және Акамару, ал солтүстікте басқа да аралдар бар. Мангареваның тұрақты халқы 1239 адамды құрайды (2012 жылғы мәлімет бойынша), ал аралдағы ең ірі ауыл – Рикитеа, Гамбиер аралдарының бас қаласы болып табылады. Аралдың ұзындығы шамамен және ол Гамбиер аралдарының жалпы жер ауданының 56% -ын құрайды. Мангареваның арал бойымен созылатын биік орталық қыраты бар. Гамбиер аралдарының ең биік нүктесі – Мангаревадағы Дафф тауы, ол аралдың оңтүстік жағалауында орналасқан және биіктігіне жетеді. Аралда диаметрі бар үлкен лагуна бар, ондағы рифтердің балықтары мен моллюскалары ежелгі арал тұрғындарына жақын аралдарда рифтері жоқ тұрғындарға қарағанда табысқа жетуге көмектескен.
the island
Mangareva is the central and largest island of the Gambier Islands in French Polynesia. It is surrounded by smaller islands: Taravai in the southwest, Aukena and Akamaru in the southeast, and islands in the north. Mangareva has a permanent population of 1,239 (2012) and the largest village on the island, Rikitea, is the chief town of the Gambier Islands. The island is approximately long and, at , it comprises about 56% of the land area of the whole Gambier group. Mangareva has a high central ridge which runs the length of the island. The highest point in the Gambiers is Mount Duff, on Mangareva, rising to along the island's south coast. The island has a large lagoon in diameter containing reefs whose fish and shellfish helped ancient islanders survive much more successfully than on nearby islands with no reefs.
Тарих
Манагреваға алғаш рет полинезиялықтар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында қоныстанған. Көміртекпен талдау нәтижесі бойынша, қазірге дейін елді мекендер 1160-1220 жылдармен ғана сәйкес келеді, бірақ Питкэрн аралдарынан 1000 жылдан бері Манагревамен сауда жасалғанының куәліктері табылды. Ықтималы бар, қоныстану шамамен 800 жылға дейін соңға тартады. Арал бұрын тығыз орманды болған және үлкен халқына арналған, олар каноэ арқылы басқа аралдармен сауда жасаған. Дегенмен, 10-дан 15-ғасырлар аралығында арал тұрғындарының шектен тыс ағаш кесуі орманның жоғалуына әкелді, бұл оның қоршаған ортасы мен экономикасы үшін ауыр салдарга ұшырады (толық мәліметтер үшін Гамбиер аралдарына қараңыз). Манагреваға алғаш рет 1797 жылы «Дафф» кемесімен британдық капитан Джеймс Уилсон келді. Уилсон оның кемесін жабдықтауға көмектескен адмирал Джеймс Гамбиердің құрметіне арал тобын атады. Манагрева және Гамбиер аралдарындағы оның тәуелділіктері патшалар – және кейіннен регенттер – билігінде болды, француздықтар аралдарды ресми түрде аннексиялағанға дейін. Мапутеоа патшасы 1844 жылдың 16 ақпанында француз протекторатын сұрады, бірақ француз үкіметі оны ратификацияламады. 1870 жылдың 4 ақпанында Манагрева үкіметі және оның регент-прінці Ароун Тейкатоара протекторат туралы өтінішті ресми түрде кері қайтарып, француздықтардан патшалықтың ішкі істеріне араласпауды өтінді. Алайда, отец Оноре Лавал Таитиге көшірілгеннен кейін, жергілікті үкімет өз ұстанымын өзгертті: 1871 жылдың 30 қарашасында регент-прінц Арон мен Таитидегі француз отаршылдық билігі аралдардың протекторат мәртебесін қайта бекітетін келісімге қол қойды. Гамбиер аралдары ақыры 1881 жылдың 21 ақпанында регент-прінц Бернардо Путайри басшылығымен аннексияланды, ал аннексия Франция президенті тарапынан 1882 жылдың 30 қаңтарында бекітілді. 20-ғасырда, 1966 жылдың шілдесінде, Манагрева тұрғындары француз әскерилерінің Моруроа және Фангатауфадағы ядролық сынақтарынан радиоактивті ластануға ұшырады. Әскери шенеуніктер аралға түскен дозалар мен олардың салдарынан хабардар болды, бірақ оларды құпия ұстады. Ақпарат 1998 жылы журналист Винсент Жауверт тарапынан жарияланды және 2006 жылы француз үкіметі мойындады.
Климат
Мангарева тропикалық жаңбырлы орман климатымен (Кёппен климаттық жіктелімі Af) сипатталады. Мангаревадағы орташа жылдық температура – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – , ал қараша айы ең көп жауын-шашын жауатын ай. Орташа температура наурыз айында шамамен –қа дейін жетеді, ал тамыз айында шамамен –қа төмендейді. Мангаревада тіркелген ең жоғары температура 2016 жылдың 6 наурызында – болды; ал ең төменгі температура 1992 жылдың 27 тамызында – тіркелді.
Көлік
Манагреваға жақын орналасқан әуежайдан лагуна арқылы қайықпен жетуге болады. Манагрева Питкэрн аралына қатынайтын маңызды бағыт. Питкэрн аралына саяхатшының баратын жалғыз мүмкіндігі – Таитиге ұшып, содан кейін Манагреваға келу. Одан кейін 32 сағаттық теңіз саяқаты саяхатшыны аралға жеткізеді. Кейбіреулер Питкэрнге коммерциялық кемелермен барады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі, себебі кемелердің қалыпты бағыттары Питкэрнге жақыннан өтпейді.
Мәдениет және көркем әдебиет
Суретші және жазушы Роберт Ли Эскридждің "Манга Рева: ұмытылған аралдар" (Боббс Меррилл; 1931) кітабы Мангареваның ортасы, халқы және дәстүрлері туралы бірінші қолдан келген бақылауларды ұсынады. Кітапта автордың түсірген суреттері мен фотосуреттері бар. 1962 жылы шытырман оқиғалар жазушысы Гарланд Роарк "Манга Реваның сиқыршысы" романының алғы сөзінде Эскридждің еңбегін атап өтті. Эскридж Мангареваға сапары туралы балаларға арналған "Оңтүстік теңіздің достастары" (Боббс Меррилл; 1933) кітабын да жазып, суреттеді. Теңізші және жазушы В.И.Б. (Билл) Креалок өзінің "Аралдар бұлты" кітабында Мангареваға жасаған саяхатын сипаттайды, ол бұл аралды өте қолайлы деп есептеген. Бұл саяхатта оған Диана және Том Хепуорттар серік болды, ал олардың өмірі кейін Люси Ирвиннің "Алыс елдер" кітабында баяндалды.
in the company of Diana and Tom Hepworth, whose lives were later recounted in the book Faraway by Lucy Irvine.
Бинарлық санау жүйесі
Мангарева халқы еуропалықтардан көп бұрын бинарлық сандар жүйесін жасаған. 2013 жылы арал тұрғындары бинарлық санауда қолданылатын цифрлардың санын азайтуға мүмкіндік беретін жаңа бинарлық жүйе жасағаны анықталды: мысалы, 150 санын көрсету үшін бинарлық жүйеде сегіз цифр қажет (10010110), ал Мангарева жүйесінде тек төрт цифр ғана керек (VTPK, мұнда V (varu) – 80, T (tataua) – 40, P (paua) – 20, ал K (takau) – 10). Готфрид Лейбниц 1689 жылға дейін қазіргі заманғы бинарлық сандар жүйесін ойлап таппағандықтан, Мангареваның бинарлық қадамдары еуропалықтардың бинарлық сандарды табуын 300-600 жылға дейін болжаған. 2020 жылы Мангареваның бинарлық санауының дәстүрлі Полинезия санау әдісінің кеңейтілген түрі екені анықталды. Полинезиялық қоғамдар әртүрлі нысандарды әртүрлі тәсілмен санайды, оларды жеке-жеке (бір-бірден) және жиынтық түрде (екі, төрт немесе сегіз) санайды. Қай жағдайда болса да санау ондық болып қалады (бір, екі, үш), бірақ саналған бірлік өзгереді (бір, екі, төрт немесе сегіз). Мангаревада жиынтық нысандарды ондық санау он (такао немесе он жеке), жиырма (пауа немесе он жұп), қырық (татуа немесе он топ төрт) және сексен (вару немесе он топ сегіз) үшін тиімді терминдерді тудырды. Осы терминдер мен олардың сандық мәндерінің болуын ескере отырып, бинарлық санау дәстүрлі Полинезия санауының қарапайым бейімделуі болды, ол саналған заттардың әр оныншысын онға белгілеуге арналған (Жаңа Зеландияда еуропалықтар бұл әдісті ондық емес немесе 11-ге негізделген санау деп қате түсіндірді). Мангарева бинарлық санауында бірінші кезеңде заттар бұрынғыдай саналды, бірақ екінші кезеңде және одан кейін олар сегізге (вару), содан кейін төрте (татуа), екіге (пауа) және жекеге (такао) топтастырылды. Екінші және одан кейінгі кезеңдерде санау бинарлық бірліктерге ауысқаннан кейін, әдіс енді ондық болмады, бұл санау жүйесі үшін байқалған 800-дің жоғарғы шегін (жеке саналған заттар үшін) түсіндіруге мүмкіндік береді.
Мифология
Мангарева мифологиясы Полинезия үшбұрышында кең таралған құдайлар мен қасиетті тұлғаларды қамтиды. Мысалы, дәстүр бойынша Мангаревада ең маңызды құдай Ту аталса, Жаңа Зеландия мен Гавайиде соғыс құдайы да Ку деп аталған.