Кіріспе
Француз Полинезиясындағы Хива Оа аралы, Хива Оа – Францияның Тынық мұхитындағы теңізасты аумағы Француз Полинезиясындағы Маркиза аралдарының екінші ірі аралы. 9°45' оңтүстік ендікте және 139° батыс бойлықта орналасқан, ол Оңтүстік Маркиза аралдары тобының ең үлкен аралы болып табылады. Аралда шамамен 2200 адам тұрады. Теметью вулканы Хива Оаның ең биік нүктесі.
the island of Hiva Oa
With its , Hiva Oa is the second largest island in the Marquesas Islands, in French Polynesia, an overseas territory of France in the Pacific Ocean. Located at 9 45' south latitude and 139 W longitude, it is the largest island of the southern Marquesas group. Around 2,200 people reside on the island. A volcano, Temetiu, is Hiva Oa's highest point with .
Колониялық кезең
Еуропалықтар Хива Оасын алғаш рет 1595 жылғы 21 шілдеде Альваро де Менданья экспедициясымен көрген. Олар оны Доминика деп атады. 1914 жылдың қазан айында арал адмирал фон Шпее басқаратын неміс әскерлерінің қысқа мерзімге бақылауына өтті.
Шолу
Әкімшілік тұрғысынан, Хива Оа – Хива Оа коммунасының (муниципалитет) құрамына кіреді, ал ол Маркиза аралдарының әкімшілік бөлінісіне қарасты. Хива Оа аралының жағасында орналасқан Атуана коммунаның әкімшілік орталығы болып табылады. Бұрын Атуана Маркиза аралдарының барлық үкіметінің орталығы болған, бірақ қазір ол Нuku Хива аралындағы Тайохаемен алмастырылды. Арал француз суретшісі Пол Гоген мен бельгиялық әнші Жак Брельдің соңғы бейіті ретінде әйгілі. Екеуі де Атуанаға қарап тұрған Кальвария зиратында жерленген. Бұл жерде сондай-ақ Француз Полинезиясындағы ең ірі тики мүсіндері де орналасқан. Еуропалықтар келгенге дейінгі кезеңнің соңында арал шамамен екі провинцияға – батыстағы Нуку және шығыстағы Пепанеге тең бөлінген.
География
Хива-Оа – Оңтүстік Маркиза аралдарының ең үлкені және ең құнарлысы, ал көлемі жағынан Нуку-Хивадан кейін екінші орында тұрады. Басқа ірі Маркиза аралдары сияқты, Хива-Оа да мұхиттан тік көтеріліп, жанартаулық таулар, қырқалар және терең, оқшауланған аңғарлардан тұратын қиын-қыстау ішкі бөлігіне ие. Экваторға жақын орналасқан көптеген Полинезия аралдарынан өзгеше, Хива-Оа мұхиттың күшті толқындарынан қорғайтын сыртқы қапталдағы қарапайым маржан рифтері жоқ, сондықтан жағалау бойында тек бірнеше қорғалған теңіз жағалаулары мен құмды жағажайлар кездеседі. Жағалау бойымен саяхаттау көбінесе қайықпен жасалады, себебі жағалаудың көп бөлігі жол салуға тым қиын. Аралдың ішкі аймақтарында бірнеше топырақ жолдар бар, олар теңіз жағалауындағы ауылдар мен елді мекендерді байланыстырады. Атуона әуежайы аралдың орталық бөлігіне жақын, 451 метр биіктіктегі жазықта орналасқан. Оның ұшу-қону жолағының ұзындығы 1215 метр, асфальтпен жабылған және күнделікті басқа Маркиза аралдары мен Таитиге рейстер бар. Хива-Оаның ерекше геологиялық ерекшелігі – құлаған Теметью жанартауы. Жартылай шеңбер пішіндес Таа Оа шығанағы, сондай-ақ Сатқын шығанағы деп те аталады, жанартаудың кратерінде орналасқан, оның қабырғалары шығанақтан биікке көтеріледі. Таа Оа ішінде Атуона шығанағы және оған іргелес Таха Уку орналасқан, бұл аралдағы ең жақсы теңіз жағалаулары. Хива-Оа, оңтүстігінде орналасқан Тауата аралынан 4 километрлік Хаава немесе Canal de Bordelais деп аталатын арнамен бөлінген.
Климат
Маркиза аралдарындағы температура жыл бойы тұрақты, бірақ жауын-шашын мөлшері өте өзгермелі. Жауын-шашын аралдардың солтүстік және шығыс (жел соғатын) бөліктерінде анағұрлым көп, ал батыс (желден қорғалған) бөліктерінде анағұрлым аз. Бірнеше жылға созылатын құрғақшылықтар жиі кездеседі және олар Эль-Ниньо құбылысымен байланысты сияқты. Атуонадағы ең жоғары жылдық жауын-шашын мөлшері ; ең төменгі мөлшері .
Геология
Бұл аралдың пайда болуы вулкандық. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Хива Оа Маркизалар сызықтық жанартау тізбегіне жатады, ол Тынық мұхиты тақтасының ыстық нүктесінен пайда болған және жылдамдығы 103-118 мм болатын батыс-солтүстік-батыс бағытында жылжиды. Аралдағы магмалық тау жыныстарының жасы 1,63 мен 4,26 миллион жыл аралығында, бірақ жанартаулық әрекет толығымен тоқтап қойған жоқ. Атуонадан Тааоаға қарай баратын жолдан көп алыс емес, батысқа қарай балшық қайнарлары мен кішкентай сольфатараларды көруге болады.
Флора
Нуку Хива сияқты, архипелагтағы екінші үлкен арал ретінде Хива Оа, Оңтүстік Тынық мұхиты аралдарына қарағанда салыстырмалы түрде жоғары биологиялық әртүрлілікке ие. Барлығы 205 жергілікті өсімдік, оның ішінде 24 эндемик және 178 экзотикалық түр анықталды. Аралдағы ең бай және кең таралған жергілікті түрлердің қатарында көптеген эндемик түрлері бар папоротниктер бар. Олар аңғардың қол жетімсіз, ылғалды және көлеңкелі жарықтарының үлкен аумақтарын жабады. Идиокорофиттер (көне жергілікті түрлер) қатарында кокос пальмасы және бұрандалы ағаш болуы мүмкін, олар жазық жерлерде кең таралған. Полинезиялық қоныс жайлаушылар әкелген нан ағашы және Таити кестесі (Inocarpus edulis) сияқты антропохорофиттер төменгі және ортаңғы аймақтарда басым. Жергілікті өсімдік қауымдастығына қауіп төндіруі мүмкін бамбук – бұл аралға тән емес және кейбір жерлерде кең алқаптар құрады. Аралдың жоғары, қол жетімсіз аймақтарында табиғи орталар өзгеріссіз сақталған. Солтүстік, таулардың арқасында жел мен жаңбырдан қорғалған, көбінесе құрғақ. Тұрғындары басқа полинезия тілдерімен байланысты оңтүстік маркиз тілінде және француз тілінде сөйлейді.
Дін
Халықтың көп бөлігі христиан дінін ұстанады, бұл католик миссионерлерінің әрекетінің нәтижесі. Католик шіркеуі аралдағы алты діни ғимаратты басқарады, оның ішінде Атуонадағы Кемелсіз Тұжырым шіркеуі (Église de l'Immaculée Conception); Ханаиападағы Киелі Анна шіркеуі (Église de Sainte Anne); Ханапааоадағы Лурдс Діңгезегі шіркеуі (Église de Notre Dame de Lourdes); Нахоедегі Киелі Жозеф шіркеуі (Église de Saint Joseph); Пуамаудағы Киелі Жүрек шіркеуі (Église du Sacré Cœur); және Тааоаоадағы Киелі Жүрек Діңгезегі шіркеуі (Église de Notre Dame du Sacré Cœur). Жергілікті миф бойынша, құдайлар Маркиз аралдарын өз үйі ретінде жаратқан. Сондықтан, барлық аралдардың аттары үй салумен байланысты: Хива Оа – ұзын қырқа деген мағынаны білдіреді.
Экономика
Балық аулау, шошқа және тауық шаруашылығы, нан жемісі, кокос, ямс, таро, тәтті картоп және банан сияқты негізгі егістерді өсірудің үйлесімі – арал экономикасының негізін құрайды. Копраның бір бөлігі экспортқа өндіріледі. Туризм әзірге шағын деңгейде дамыған, бірақ экономикалық тұрғыдан маңызды, себебі олай болмаған жағдайда аралда жұмыс табу қиын. Айналымдағы валюта – евроға бекітілген КФБ франкі.
Инфрақұрылым
Елді мекендер асфальтталған жолдармен тек ішінара байланысты. Қолданыстағы жолдар да тік және қияң болғандықтан, ауылдар арасындағы тасымалдаудың басты түрі әлі де қайықпен жүру болып табылады. Аралдың батысы мен таулы ішкі аймағы көбінесе дамытылмаған. 1250 метрлік асфальтталған ұшу-қону жолағы бар (ICAO коды: NTMN, IATA коды: HIX) әуежай Атуонаның солтүстік-шығысындағы Тепуна үстіртінде орналасқан және ауылға бұралатын жолмен қосылған. Атуонада салыстырмалы түрде жаңартылған инфрақұрылым бар: аурухана, медициналық және стоматологиялық кабинеттер, спутниктік телефонмен пошта бөлімі, банкоматпен банк, ұлттық жандармерия бөлімі, сот ғимараты, мектепке дейінгі білім беру мекемесі (école maternelle et primaire) және жоғары мектеп (Collège Sainte Anne), сондай-ақ католик және протестант шіркеулері бар. Туристердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қонақ үйлер мен шағын жеке пансионаттар, сондай-ақ мейрамханалар мен барлар қызмет көрсетеді. Ірі круиздік кемелер Атуона шығанағына кіре алады. Бірақ олар көбінесе тізгінге алынып, жолаушылар түсіріледі. Таитиден/Таитиге жүретін жүк тасымалдау кемелері пордың пирсіне тоқтайды.
Қызықты орындар
Пуамау ауылы Атуонадан 45 км қашықтықта орналасқан (жартасты және бұрылысты жолмен екі жарым сағаттық сапар). Ауылдың шетінде патшайым Вахине Титоианиның жерленген жері деп есептелетін үлкен салтанатты алаң бар. Алаңның екі бұрышында үлкен тас тикилер ойылып жасалған. Пуамау аңғарында, жағалаудан шамамен екі километр қашықтықта, Маркиза аралдарындағы ең ірі және маңызды тарихи орын – Ипона (бұрынғы атауы: Ойпона) орналасқан. Бұл аңғар бір кезде Атуона аймағын да бақылаған, ықпалды Найки тайпасына тиесілі болған. Найки тайпасы көрші тайпа басшысы Тиооны тұтқындап, жегеннен кейін, Ханапааоа ауданының тайпалары кек алып, Найки тайпасын құртты. Жеңімпаздар Ипонада тапу орнатып, тикилерді орнатты. Христиандық дін енгізілгеннен кейін бұл қасиетті орын қолданыстан шықты. Қазір жақсы қалпына келтірілген Марае Такии үш қабаттан тұрады, тік жартастың етегінде орналасқан және 8 тас мүсін мен киклоптардың бас мүсіндерін қамтиды. Ең ірісі – аңғардың қорғаушы рухы Тики Такаи, оның биіктігі 2,43 метр. 1937 жылы Хива Оаға келген Тор Хейердалдың айтуынша, мүсін бала туып жатқан әйелге емес, "суда жүзген жануарға" ұқсайды және оны Сент-Огастин мәдениетінен табылған "аллигатор құдайының" екі мүсінімен салыстырды. В.Д.Штайненнің әйел босанатын сәттегі түсіндіруі мүсіннің негізі белден емес, құрсақтан шыққандығымен қайшы келеді. Ол жергілікті тұрғындардан мүсін бұрын қалың бұталардың арасында жатқан және жақында ғана тік қойылған екенін естіген. Тағы бір маңызды орын – Вустин өзені аңғарында. Атуонаның батысында орналасқан Тааоа аңғары да ерекше, ол алып банян ағаштарымен, кокос пальмаларымен, жиырма метрлік баррингтония азиатикасымен, көптеген нан жемісі ағаштарымен, манго ағаштарымен және таити каштан ағаштарымен толы. Тығыз өсімдіктердің арасында 3 гектар аумақта орналасқан үйлер мен салтанатты алаңдардың көпшілігін ажырату қиын, себебі олар аз зерттелген және қалпына келтірілмеген. Тааоа аңғары Хива Оаның дәстүрлі мифтерінде орталық рөл атқаратын күшті Тиу тайпасының ықпал ету аймағына жатады. Сондықтан, салынған құрылыстар көп және әсем болған. Ортасында Маркиза аралдарындағы ең үлкені – тохуа орналасқан. Алаңда үлкен тики тұр, ал салтанатты алаңдардың бірінде тас бас орналасқан. Елді мекеннің жанында таро егістігіне арналған террасалар табылған. Ральф Линтон 1920/21 жылдары Маркиза аралдарына жасаған экспедициясы аясында бұл орынды зерттеген. Пуамаудың батысындағы Эяоне аңғары өзінің ерекше және өте көрнекті жартылай рельефті петроглифтерімен танымал. Дегенмен, олардың көпшілігі тығыз өсімдіктермен жабылып қалған. Атуонаның шығысында Тахауку және Пунай аңғарларында да петроглифтер, тас мүсіндер мен салтанатты алаңдар бар. Атуонадағы суретші Пол Гогенге арналған мәдени орталықта оның картиналарының көшірмелері ғана қойылған, бірақ оның Оңтүстік теңіздегі өмірі туралы құжаттар ұсынылған. Оның үйі, жанында орналасқан, қайтадан салынды. Қайта құру кезінде суретшінің жеке заттары тасталған пайдаланылмаған құдық табылды, олардың ішінде тарақ, тіс щеткасы, шарап құмыралары, бос абсент бөтелкелері, морфин шприцы және жолбарыс майы болды. Атуонада Жаку Брелге қатысты естеліктер де сақталған. 2003 жылы оның Beechcraft D 50 Twin Bonanza ұшағы үшін "Джожо" деген атпен арнайы ангар салынды, ол кейін қалпына келтірілді. Бұл жерде Брелдің Оңтүстік теңізде бірнеше жыл өткізген кезіндегі фотосуреттері мен құжаттары да қойылған. Жаку Брелге ескерткіш әуежай жолындағы бақылау алаңында орнатылған. Атуонаның үстінде орналасқан Кальваир зиратында Гоген мен Брелдің қабірлері орналасқан. Кейде бұл Гогеннің нақты қабірі екендігі күмәндалады, оның белгісіз және джунглидің бір жерінде жерленгені айтылады. Зиратқа көптеген саяхатшылар келеді, ол Тааоа шығанасына көрініс ашады.