Кіріспе

1868–1894 жылдар аралығында Майсур махаражасы болған Х Чамараджендра Вадьяр (22 ақпан 1863 – 28 желтоқсан 1894) – 1868 мен 1894 жылдар аралығында Майсурдың жиырма үшінші махаражасы.

Қабылдау және қосылу

Чамараджендра Вадьяр X 1863 жылғы 22 ақпанда Майсур қаласындағы ескі сарайда, Беттада Коте Урс әулетінің Сардар Чикка Кришнарадж Урсұлының үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі ол туғанға бір аптадай уақыт бұрын қайтыс болды. Оның анасы, Раджкумари Путаммани Деви, Махараджа Кришнараджа Водейяр III-нің үлкен қызы еді. Ұл мұрагерінің болмауына байланысты Кришнараджа Водейяр III Чамараджендраны асырап алуға шешім қабылдады. Асырап алу рәсімі 1865 жылғы 18 маусымда өткізілді және 1867 жылғы 16 сәуірде Британдық Үндістан үкіметі тарапынан мойындалды. Кришнараджа Вадияр III 1868 жылғы 27 наурызда қайтыс болды, ал Чамараджендра Вадьяр X 1868 жылғы 23 қыркүйекте Майсур қаласындағы патша сарайында таққа отырды. Алайда, 1831 жылдан бастап Майсур патшалығы Майсур комиссиясы арқылы тікелей британдық басқаруда болды, бұл комиссия бұрын Кришнараджа Водейяр III-ті дұрыс басқармағаны үшін қызметтен шеттетуге себеп болған еді. Кейіннен Ұлыбританияның құпия кеңесі Компанияның Майсурды аннексиялау туралы шешімін кері қайтаруға бұйрық берді. 1881 жылы Майсур князьдік мемлекеті қайта құрылып, Вадияр әулетіне қайтарылды. Чамараджендра Вадьяр X-ті британдықтар басқару ісіне дайындады. Оған басқару билігі 1881 жылғы 25 наурызда ресми түрде тапсырылды.

Қамқорлық

X Чамраджендра Вадьяр өнер мен музыканың ықпалды қолдаушысы болды; оның сарайында Вене Суббанна, Вене Шешана, Майсур Васудевачар, Вене Падманабхая, Майсур Каригири Рао және Бидарам Кришнаппа сияқты шеберлер болды. Махараджа өзі де скрипкада шебер болған және күн сайын Вене Суббаннаның ән салуына және Вене Шешаннаның венада орындауына үйлесімдеу жасаған. Оның ең сүйікті композициялары «Сужана Живана» және «Лаванья Рама» болды. Ол сонымен қатар жавалилердің (жавали – карнатик музыкасының бір түрі) композицияларын да жақсы білген.

Отбасы

1878 жылы мамыр айында Чамараджендра Вадияр Майсур штатының көрнекті ақсүйектері Калале арсуының (патшалық) қызы Махарани Кемпанажанманни Девиге үйленді. Олардың төрт ұлы мен үш қызы болды, олардың ішінде келесілері ересекке дейін аман қалды: Кришна Раджа Вадияр IV, әкесінен кейін Майсурдың Махаражасы болды. Ханзада Кантерава Нарасимхараджа Вадияр, Махараджа Джаячамараджендра Вадиярдың әкесі. Жалалақшаман ханшайым (1881–1924), 1897 жылы анасының ең кіші ағасы М. Кантарадж Урсқа үйленді, ол 1919–1922 жылдар аралығында Майсурдың диуаны болған. Жаялақшми Вилас сарайы, Манаса Ганготри, қазір Майсур университетінің аспирантура орталығы, оның резиденциясы ретінде салынған. Кришнажаммани ханшайым (1883–1904), 1896 жылы Майсур штатындағы Могурдың Багле әулетінен Майсур қарулы күштерінің қолбасшысы полковник Десараджа Урсқа үйленді. Қаранживилас сарайы, қазіргі Үндістан поштасының оқу орталығы, оның үшін салынған. Олардың бір ұлы мен үш қызы болды. Ол және оның үш қызы туберкулезден қайтыс болды. Патшалық отбасы оның есіне Кришнаджаманни санаторийін салған. Оның ұлы Раджкумар С. Десарадж Урстың үш баласы болды: Раджкумар Притхирадж Урс (Шивамала Гхатгеге үйленді, 4 қызы мен бір ұлы, Йогендра Притхирадж Урс болды), полковник Десарадж Урс және Гита Деви Урс. Челуваджамани ханшайым (1886–1936), 1900 жылы Майсур штатының ақсүйектері Сардар М. Лакшмиканта Радж Урсқа үйленді. Челумабавилас сарайы, қазір CFTRI-нің бас кеңсесі, оның резиденциясы ретінде салынған. Сондай-ақ, оның есімімен перзентхана мен саябақ аталған. Чамараджендра Вадияр дифтериядан қайтыс болды, Калькуттада, 28 желтоқсан 1894 жылы, 31 жасында. Оның орнын 10 жасар ұлы Кришнараджа Вадияр IV иеленді. Оның әйелі, Махарани Кемпа Нанжаммани Вани Виласа Саннидхана Авару, ұлының кәмелетке толмаған кезінде Майсурдың регенті болып қызмет етті.