Кіріспе

Канаданың еңбек заңнамасы

Канаданың Еңбек кодексі – Канада Парламентінің еңбек саласына қатысты белгілі бір заңдарды біріктіру туралы қабылдаған заңы. Кодекстің мақсаты – ереуілдер мен жұмыстан тоқтатуларды, еңбек қауіпсіздігі мен денсаулық сақтауды және кейбір еңбек стандарттарын реттеу арқылы өндіріс процесін жеңілдету. Жалпы алғанда, Кодекс федералды үкіметтің құзыретіне жататын салаларға ғана қолданылады. Осы салаларға: телерадио хабар тарату, телекоммуникация, бекітілген банктер, почта қызметі, әуежайлар мен әуе тасымалы, кеме жүзу және навигация, провинцияаралық немесе халықаралық тасымалдау (яғни, автомобиль, теміржол, паром немесе құбыр желісі) жатады. Сондай-ақ, Кодекс Аймақтардағы, Бірінші Ұлттардың резервацияларындағы және белгілі бір мемлекеттік корпорациялардағы кәсіпорындарға да қолданылады. Ол сондай-ақ Корольдік Канадалық Шаруа полициясына (RCMP) және әскери қызметшілерге, сондай-ақ (қазір күші жойылған) Мемлекеттік қызметкерлермен қарым-қатынас туралы заңға (RS 1985, c. P 35) немесе оның ізбасары Мемлекеттік қызметті жаңарту туралы заңға (2003, c. 22) сәйкес келетін тұлғаларға да қолданылады.

Шығу тегі

Канададағы индустрияландыру, басқа елдердегідей, жұмыс стандарттарының нашарлауына әкелді. Жұмыс берушілер жиі жұмысшыларын жұмыс орнындағы денсаулық пен қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етпеу және жұмыс орнының тұрақтылығын кепілдемеу арқылы пайдаланды. Жұмысшылар кәсіподақтар құрғанда, жұмыс беруші мен кәсіподақ арасындағы келіссөздер көбінесе созылып немесе толығымен тоқтатылып отырды. Мұндай жағдайларда кәсіподақтар ереуілдер мен саботаж сияқты әдістерді қолданып, жұмыс берушіге жұмысшылардың адам ретінде құқықтары бар екенін және оларға құрмет көрсету қажет екенін түсіндіруге тырысты. Кәсіподақтардың бірігуі әртүрлі салалардағы жұмысшылар арасында ынтымақты күшейте түсті. Осыған жауап ретінде Канада үкіметі 1900 жылғы Татуласу туралы заңды қабылдады. Бұл заң федералды Еңбек департаментін құрды, оның мақсаты еңбек дауларын реттеуге көмектесу және жұмысшылар үшін әділ жалақы мен лайықты жағдайларды қамтамасыз ету болды. Бұл заңға дейін дауларды Бас пошта бастығы қарастырған. Департамент үлкен табысқа жете алмады, бірақ кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы келіссөздерді міндетті ету үшін заңдық өкілеттік қажет екенін анықтады. 1906 жылғы Летбридж көмір кенішіндегі ереуілден кейін бұл қажеттілік айқын болды және 1907 жылғы Өндірістік дауларды тергеу туралы заңға (IDI) енгізілді. Бұл заң еңбек дауларын міндетті түрде тергеуді, тергеу аяқталғанша жұмыс тоқтатуға тыйым салуды және тараптардың келісімге келуін талап етуді де қарастырды. Өнеркәсіптер кәсіподақтардың талаптарына қарсылық көрсетуді жалғастырғандықтан, ұйымдар өсіп, Виннипег жалпы ереуілі сияқты ірі акцияларды жоспарлай бастады. Бұл үкіметте кәсіподақтарға қатысты үрейді күшейте түсті және одан әрі заңнамалық шараларға әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс үкіметі провинциялық еңбек заңнамасын және IDI заңын тоқтатты. Алайда, 1944 жылғы Соғыс уақытындағы еңбек қатынастары туралы ереже (Кеңестегі бұйрық P. C. 1003) кәсіподақтарды тіркеу ережелерін енгізді, бұл Канададағы ірі біріккен кәсіподақтардың таратылуына және заңсыз жариялануына (IWW және One Big Union) әкелді. WLRR сондай-ақ адал ниетпен келіссөздер жүргізу міндетін, әділетсіз еңбек тәжірибесіне тыйым салуды және еңбек қатынастары жөніндегі кеңес құруды енгізді. 1948 жылы бұл бұйрық пен IDI заңы Өндірістік қатынастар және дауларды тергеу туралы заңға біріктірілді. 1967 жылы бұл заң басқа заңдармен бірге Канаданың Еңбек кодексінің V бөлігі ретінде біріктірілді (S. C. 1966–67, c. 62). Ол 1968 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. 1973 жылы Кодекстің осы бөлігіне маңызды өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістерге бұрынғыда құрамына кірмеген кейбір топтарға (мысалы, басшылар, жұмыс істейтін мамандар және т.б.) келіссөздер жүргізу құқығын беру және еңбек қатынастары жөніндегі кеңестің өкілеттіктерін кеңейтіп, орындау және түзету құқықтарын қосу кірді. Сонымен қатар, технологиялық өзгерістерге бейімделу шаралары енгізілді. Ақырында, 1988 жылы Кодекс қайта жаңартылып, Канаданың қайта жаңартылған заңдарының бөлігі ретінде жарияланды (R. S. C. 1985, c. L 2.), оның V бөлігі I бөлікке айналды.

Заңнама

Кодекс үш ерекше бөлімге бөлінген. Бірінші бөлім кәсіподақтар мен жұмыс берушілер арасындағы ұжымдық келіссөздерді қарастырады. Ол негізінен 1948 жылғы «Өнеркәсіптік қатынастар және дауларды зерттеу туралы» заңынан алынған. Екінші бөлім жұмыс орнындағы денсаулық және қауіпсіздік мәселелерімен айналысады. Үшінші бөлім жұмыс стандарттарын реттейді, бірақ әрбір жұмыс істейтін провинция үшін негізінен облыстық заңнамаға сілтеме жасайды.

1-бөлім: Еңбек қатынастары

Кодекстің бұл бөлігі жеті тарауға бөлінген және ұжымдық келіссөздер, дауларды шешу, ереуілдер мен жұмыстан шығарулар туралы мәселелерді қарастырады. Ең алдымен, ол Халықаралық Еңбек Ұйымының C87 конвенциясына сәйкес, жұмысшылардың «өздері таңдаған кәсіподаққа қосылуға және оның заңды қызметіне қатысуға еркін» [8-тармақ (1)] екенін және жұмыс берушілердің де ұйымдасуға құқығы бар екенін бекітеді. III, IV, V.1 және VI тараулары ұжымдық келіссөздерді жүргізу тәртібі мен ережелерін сипаттайды. Қысқасы, жұмысшылардың кәсіподағы немесе жұмыс берушілерді өкілдік ететін ұйымы алдымен Канаданың Еңбек қатынастары жөніндегі кеңесінен сертификат алуы тиіс, оның құрамы мен рәсімдері II тарауда егжей-тегжейлі сипатталған. Кодекс екі тарапқа да «жақсы ниетпен кездесуге және келіссөздер жүргізуге, сондай-ақ ұжымдық келісімге қол қоюға барлық мүмкіндіктерін салуға» [50-тармақ (a) (i), (ii)] міндеттейді. Канаданың Еңбек қатынастары жөніндегі кеңесінің міндеті – кодексті түсіндіру, әділетсіз еңбек тәжірибесі туралы айыптауларды және жақсы ниетпен келіссөздер жүргізбеу фактілерін тергеу болып табылады. V тарау Федералдық медиация және келісім жасасу қызметінің рөлін көрсетеді. Ол «кәсіподақтар мен жұмыс берушілер арасындағы қарым-қатынастарды жақсартуға, ұжымдық келісімдерді келісу және жаңарту процесінде оларға көмек көрсету арқылы жауапты» [70.1-тармақ (1)]. Олар Канаданың Жұмыспен қамту және әлеуметтік даму министрлігінің (бұрынғы Адам ресурстарын дамыту Канадасы) қызметкерлері болып табылады және Еңбек министріне есеп береді. V.1 және VI тараулары ереуілдер мен жұмыстан шығаруларға қатысты шарттарды белгілейді. Мұндай жұмыс тоқтатулар орын алмас бұрын, құпия дауыс беру нәтижесінде көпшілік жұмыс тоқтатуды қолдау керек. Алайда, мұндай шара келісім күшіне енгенге дейін ғана мүмкін, оның мерзімі біткеннен кейін емес. Кәсіподақ (ереуіл үшін) немесе жұмыс берушілер (жұмыстан шығару үшін) жұмыс тоқтатуды бастамас бұрын Еңбек министріне 72 сағат бұрын хабар беруі керек. Министр келіссөздерді жүргізу үшін келісімші, комиссар немесе кеңес тағайындау арқылы жұмыс тоқтатуды болдырмауы немесе тоқтатуы мүмкін. Кодекстің 100-тармағы заңсыз жұмыстан шығарулар немесе ереуілдер үшін күніне 1000 долларға дейін айыппұл салуды көздейді. Сондай-ақ, IV тарауда технологиялық өзгерістерге байланысты жұмыстың тоқтатылуына қатысты ерекше шаралар қарастырылған. Бұдан басқа, ол кәсіподақ жарналарын қызметкердің жалақысынан шегеруге және діни көзқарастарына байланысты қарсылық білдірген жағдайда, шегерілген соманы қызметкер мен кәсіподақ өзара келіскен тіркелген қайырымдылық ұйымына аударуға мүмкіндік береді. V.1 тарауы «қоғамның қауіпсіздігі мен денсаулығына тікелей және ауыр қауіп төндіретін жағдайларды болдырмау үшін қажетті деңгейде» жұмысты тоқтатуға тыйым салады [87.4-тармақ (1)].

2-бөлім: Еңбек қауіпсіздігі және денсаулығы

Кодекстің бұл бөлімі жұмыс орындарындағы жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған. Ол қауіпті факторларды тану және олардың алдын алуға бағытталған. Бұл бөлімнің басындағы мақсат – "жұмыс істеу барысында туындайтын, байланысты немесе болатын жазатайым оқиғалар мен денсаулыққа зиян келтірудің алдын алу" болып көрсетілген. [с.122.1] 124 және 125-баптарда жұмыс берушілердің өз қызметкерлерінің денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатысты міндеттері баяндалған. Жұмыс берушіге орындалуға тиіс 45 жалпы және нақты міндеттер тізімі берілген. Мысалы, бұл міндеттерге алғашқы медициналық жәрдем көрсету, ішуге жарамды су, санитарлық және гигиеналық жағдайлар (мысалы, жуынатын бөлмелер), қауіпсіздік материалдары, жабдықтар, құралдар мен киім-кешек, телекоммуникация компаниялары және басқа да салалардағы қауіпсіздік нұсқаулықтары және т.б. кіреді. Бұл міндеттер жұмыс орнымен ғана шектелмейді, сонымен қатар жұмыс күні ішінде қызметкердің баруы мүмкін барлық жерлерді де қамтиды. Жұмыс берушілер өз қызметкерлеріне, яғни олармен еңбек қатынастарында тұрған адамдарға жауапты. Сонымен қатар, жұмыс беруші басқа адамдардың, оның ішінде келушілер мен мердігерлердің қызметкерлердің қауіпсіздігіне қауіп келтірмеуін қамтамасыз етуге міндетті. 122.3 және 132-баптарда ерекше қажеттіліктері бар, жүкті және бала емізетін қызметкерлерге қатысты талаптар белгіленген. 126-бапта қызметкерлердің міндеттері көрсетілген. Олардың міндеті – "өз денсаулығы мен қауіпсіздігін, басқа қызметкерлердің денсаулығы мен қауіпсіздігін және қызметкердің әрекеттері немесе әрекетсіздігі салдарынан зардап шегуі мүмкін кез келген адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін барлық орынды және қажетті сақтық шараларын қабылдау" [126-баптың 1-тармағы, с) тармақшасы] және жұмыс беруші ұсынатын кез келген қауіпсіздік құралдарын пайдалану. Жұмыс беруші мен қызметкер арасында дау туындаған жағдайда, 127.1 және 128-баптарда оны шешу тәртібі баяндалған. Қызметкерге "жұмыста жұмыс істейтін кезде қандай да бір әрекеттің орындалуы өзіне немесе басқа қызметкерге қауіп төндіреді деп негізді түрде сенуі болса, машинаны немесе құралды пайдаланудан, жұмыс орнында жұмыс істеуден немесе қандай да бір іс-әрекет жасаудан бас тартуға" рұқсат етіледі. [128-баптың 1-тармағы, с) тармақшасы] Барлық шағымдар негізділігін анықтау үшін тиісінше тексерілуі керек. Тергеу процесін жеңілдету үшін 134-140-баптарда денсаулық және қауіпсіздік комиссиялары, өкілдер және қызметкерлерге қойылатын талаптар, ережелер мен процедуралар белгіленген. 20 немесе одан көп қызметкер жұмыс істейтін жұмыс орындарында кем дегенде екі қызметкерден тұратын комиссия құрылуы тиіс. 20 адамнан кем жұмыс істейтін жұмыс орындарында басқарушы емес қызметкерлердің денсаулық және қауіпсіздік жөніндегі өкілі ретінде кем дегенде бір өкіл сайлануы керек. Жұмыс беруші осы өкілге денсаулық пен қауіпсіздік мәселелерін талқылау үшін оңай қол жеткізуге мүмкіндік беруі тиіс. Қызметкерлер Еңбек министрімен Кодекстің орындалуын бақылау бойынша өкілеттіктерді иеленеді және жұмыс орнындағы денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты оқиғалар мен шағымдарды тергейді. Еңбек кодексінің осы бөлігін бұзу 148-бапта көрсетілгендей екі жылға дейін бас бостандығынан айыру және 1 000 000 доллар көлемінде айыппұл салуға әкеп соғуы мүмкін. Осы заңның осы бөлігін бұзумен бірге болған өлім немесе жарақат қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылып, соған сәйкес қудаланады. Көмір шахталары үшін арнайы талаптар қарастырылған. 137.1-бапта Көмір Шахталарының Қауіпсіздігі Комиссиясының құрамы, тәртібі және ережелері белгіленген. 125.3-бап жұмыс берушілерді өз жоспарлары мен процедураларын осы комиссияға ұсынуға міндеттейді.

3-бөлім: Федералды еңбек стандарттары

Кодекстің үшінші бөлімі 16 тарауға бөлінген, олар еңбек шарттарына қатысты жұмыс уақыты, жалақы, демалыс, мерекелер және жыныстық қысым көрсету мәселелерін қарастырады. Сондай-ақ, еңбек шартының тоқтатылу шарттары да белгіленеді. I тарау күндізгі сегіз сағаттық және апталық қырық сағаттық жұмыс уақытын белгілейді, бірақ мамандығы ұзақ жұмыс уақытын талап етсе, орташалауға рұқсат береді. Жұмыскерлер кем дегенде бір күндік толық демалысқа құқылы, «Жексенбі – қалыпты демалыс күні» [173-бап], ал еңбек ақысы нормадан кемінде бір жарым есе көп төленуі керек. II тарау Федералдық юрисдикцияға бағынатын салалардағы жұмыскерлер үшін, жасқа қатысты кемсітушілікке негізделген жағдайларды қоспағанда, жұмыспен қамтудың ең төменгі жалақысы қолданылатынын белгілейді. Бұл тарауда сондай-ақ тұру, тамақтану, форма, құрал-жабдық сияқты шығындарды жалақыдан шегеру мәселелері де қарастырылады. III тарау дискриминациялық жалақы практикасына тыйым салу үшін Канаданың Адам құқықтары туралы заңына сілтеме жасайды. Бұл үш тарауды мемлекеттік жұмыстар мен мемлекеттік келісімшарттарға қатысты Әділ жалақы және еңбек сағаттары туралы заңмен (R.S. 1985, c. L 4) бірге қарастыру керек. XV тарау жалақыны отыз күн ішінде төлеуді талап етеді. IV және V тараулар демалыс пен мерекелердің мөлшерін, ұзақтығын және төлемақысын белгілейді. VI тарау бір жұмысты бірнеше жұмыс беруші атқаратын салалар үшін ерекше ережелер жасауға Кеңестегі Губернаторға рұқсат береді. VII, VIII, XIII және XIII.1 тараулары аналық демалыс, әкелік демалыс, күтім демалысы, қайғы демалысы және ауру демалысы мәселелерін реттейді. Бұл тарауларда «егер қызметкер ауру немесе жарақат салдарынан жұмыстан қалып қойса, жұмыс беруші оны жұмыстан босатуға, тоқтатуға, қысқартуға, лауазымын төмендетуге немесе тәртіптік жазаға тартуға болмайды» [239(1)-бап] және жоғарыда аталған демалыс кезеңдерінің кез келгеніне қатысты, «зейнетақы, денсаулық сақтау және мүгедектік жәрдемақысы және қызметкердің өтілі демалыс кезеңінің барлық мерзімінде жинақталады» [s209.2(1)]. Нақты айтқанда, қызметкерге 17 апталық аналық демалыс, 63 апталық әкелік демалыс, 8 апталық күтім демалысы және 3 күндік қайғы демалысы беріледі. Ауру немесе жарақат салдарынан берілетін демалыс мерзімі мен оған байланысты жәрдемақы аурудың немесе жарақаттың сипатына және жұмыстан қалып қою мерзіміне байланысты. IX-XII және XIV тараулар қызметкерді жұмыстан босату тәртібін белгілейді. IX тарау 50 немесе одан көп адамды жұмыстан босатуды қарастырады, онда Адам ресурстарын дамыту және дағдыларын жетілдіру министріне және Канаданың жұмыссыздыққа қарсы сақтандыру комиссиясына 16 апта бұрын, ал жеке қызметкерлерге 2 апта бұрын хабарлау керек. X тарау 50 адамнан кемді жұмыстан босатуды қарастырады, онда қызметкерге екі апта бұрын хабарлау керек немесе екі апталық жалақысын хабарлау орнына төлеу керек. XI тарау жұмыстан босату ақысын бөлуді қарастырады, ал XII тарау қызметкердің өндіріп алу ісіне байланысты жұмыстан босатуға немесе басқа да тәртіптік шараларға тыйым салады. XIV тарау негізсіз жұмыстан босату жағдайларына қатысты ережелер жасайды. Негізсіз жұмыстан босату туралы шағым инспекторға берілуі мүмкін, ол өз кезегінде жұмыс берушіден жұмыстан босату себептерін жазбаша түрде ұсынуды талап ете алады. Егер инспектор дауды шеше алмаса, министр дауды шешу үшін төреші тағайындай алады. XV.1 тарауы «әрбір қызметкер жыныстық қысым көрсетуден қорғалған жұмыс орынына құқылы» деп мәлімдейді [247.2-бап]. Ол жыныстық қысым көрсетуді «(а) кез келген қызметкерді ренжітуі немесе қорлауы мүмкін жыныстық сипаттағы кез келген мінез-құлық, пікір, ым-ишара немесе әрекет ретінде; немесе (б) бұл қызметкердің жұмысқа орналасуына немесе оқытуға немесе жоғарылау мүмкіндігіне жыныстық сипаттағы шарт қою ретінде қарастырылуы мүмкін» [247.1-бап] деп анықтайды.

Топтық тоқтатулар

Топтық жұмыстан босату жағдайында, CDIC банкі немесе CRTC телефон компаниясы сияқты федералдық деңгейде реттелетін саланың жұмыс берушісі Канаданың Жұмыссыздыққа қатысты сақтандыру комиссиясымен бірлесіп жұмыс істеуге, әсер еткен қызметкерлерге жәрдемақы туралы мәлімдеме беруге және бірлескен жоспарлау комитетін құруға міндетті.