Кіріспе

Конголық румба тобы OK Jazz, кейіннен TPOK Jazz деп аталды (Tout Puissant Orchestre Kinois de Jazz – «Жасстың толық күшті Киной оркестрі» деген мағынада), 1956 жылы Демократиялық Конго Республикасында құрылған конголық румба тобы. Топ 1993 жылы таратылды, бірақ 1996 жылы қайта құрылды.

Орналасқан жері

OK Jazz тобы 1956 жылы Леопольдвильде (қазіргі Киншаса) Бельгиялық Конгода (қазіргі Демократиялық Конго Республикасы) құрылды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында топтың құрамы елуден асып кетті. Осы кезеңде топ көбінесе екі топқа бөлінетін: бір топ Киншасада қалып, түнгі клубтарда өнер көрсетсе, екінші топ Африка, Еуропа және Солтүстік Америкада гастрольдік сапарларда болды.

1950-1959 жылдар

OK Jazz-ді бастаған музыканттардың қатарында Вики Лонгомба, Жан Серж Эссу, Франсуа Луамбо Макиади, Де Ла Лун, Августин Мониания Ройтелет, Ла Монта ЛиБерлин, Сатурнин Панди, Николас Босума Бакили Дессоин және вокалист Филипп Ландо Россиньоль болды. Олар 1956 жылғы маусым айында топ құруға дейін Киншасадағы Лониниса студиясында жеке орындаушылар ретінде тамашалаған. OK Jazz атауы олар концерт берген OK Bar деген бардан шыққан, оның иесі Гастон Кассиен болды (кейін ол «Authenticité» кезеңінде өзінің атын Оскар Кашама деп өзгертті). Жаңа топ апта ішінде қаладағы белгілі бір студияда тұрақты түрде ойнайтын, ал кейбір демалыс күндері тойларда өнер көрсететін. 1957 жылы жетекші вокалист Филипп Ландо Россиньоль OK Jazz-тен кетіп, оның орнына Конго Бразавильден келген Эдо Нганга келді. Осы жылдың соңында Зимбабведен келген саксофоншы Айзек Мусекева да топқа қосылды. Осыған дейін топтың басшылығы Вики Лонгомба, Эссус және Франко арасында бөлісілген.

1960-1969 жылдар

1960 жылдардың басында Вики Лонгомба мен Жан Эссу OK Jazz тобын тастап, African Jazz-ке қосылды. Франко сол кезде топтың жетекшісі атанды. Ол Куами Мунси және Муламба Жозеф Мухос сияқты әншілерді шақырды. Симаро Масиа Лутумба 1961 жылы OK Jazz қатарына қосылды. Эссустың орнына саксафоншы Веркис Киамуангана Матета келді. 1962 жылы OK Jazz алғаш рет шетелге, Нигерияға гастрольдік сапар жасады. Кейін сол жылы Вики Лонгомба қайтадан топқа оралды. Алдында кеткен әнші Лола Чекайн да қайтып келді. Осы шарада топ атын TPOK Jazz деп өзгертті. ТП – «Tout Puissant» (Барлық Құдіретті) деген мағынаны білдіреді. Топ құрамы жиырмадан асты. Музыкасының сапасы артып, олар Африка Jazz-бен шайқасып, Конгоның үздік тобы атануға лайық болды. Франконың музыкасының үлкен сұранысқа ие болуының себебі – ол күнделікті өмірдегі қарапайым адамдарды толғандыратын мәселелерді талқылағандығында еді. Франко конголық музыканттарды Африканың басқа аймақтарына қарағанда сапасы жоғарырақ дыбыстарды шығару үшін жаңа технологияларды қолдануға бастады. Жаңа технологияларға электр гитаралар, күшейткіштер және бас-гитаралар кірді. Конго енді Африканың жетекші музыкалық мемлекеті ретінде танылды. 1960 жылдардың соңында Куами Мунси мен Муламба Жозеф Мухос басқа тоғыз музыкантпен бірге TPOK Jazz-дан жаппай кетіп қалды. Бірнеше айдан кейін саксафоншы Веркис Киамуангана Матета да топты тастады. Франко Веркистің орнына Рондот Кассонго ва Кассонгоны шақырды. Ол сонымен қатар жеке гитарист Мосе Фан Фанды да әкелді. Фан Фан «себен» деп аталатын, билеуге қолайлы жаңа гитара ойнау стилін енгізді. Бұл стиль «Себене я ба Янки» деп аталды. Фан Фан «Дже Меласи» сияқты көптеген хиттің авторы болды.

1970-1975 жылдар

1970-ші жылдары Франко және TPOK Jazz конголық танымал музыканың екі алыптарының бірі ретінде бекінді, Grand Kalle & l'African Jazzбен бірге. Осы екі топтан көптеген музыкалық жұлдыздар шықты. TPOK Jazz Африка бойынша, соның ішінде Чад және Судан сияқты елдерде концерттер берді. Топтың қаржылық жағдайы да едәуір жақсарды. Франко композитор және вокалист Сэм Мангвананы шақырды, оның әкесі зимбабвийлік, анасы анголалық, бірақ ол Киншасада туып өскен. Ол ағылшын, лингала, француз және португал тілдерін, сондай-ақ көптеген африкалық тілдерді білді. Оның келуі топқа жаңа күш берді және ол бұрынғы тобы Африсаны ашуландырды. 1970 жылдың басында Викки Лонгомба, сол кезде топтың басшысының міндетін атқарушы, кетіп қалды. Топтың жарқын гитарисі Мұса Фан Фан да кетіп, содан кейін Юлу Мабиала жұмыстан шығып, Фан Фанмен бірге Orchestre Somo Somo тобын құрды. Одан немесекейін Франконың туған інісі Тсонго Бавон Мари Мари автокөлік апатында қаза тапты. Топ төмен сату көрсеткіштерімен және азаматтардың аз қатысуымен қиын жағдайға түсті. Франко қайғыға батып, көңілсізденіп, біраз уақытқа музыканы тоқтатты. Оралғаннан кейін ол қайтыс болған інісінің есіміне бірнеше ән жазды және топты қайта құруға кірісті. Бұл президент Мобуту Сесе Секоның «L'Authenticite» бағдарламасы аясында Конгоның қайта құрылуымен бірге болды. Елдің атауы Конго Киншасадан Заирге өзгертілді. Франко «L'Okanga La Ndju Pene Luambo Luanzo Makiadi» деген есімді қабылдады. Осы кезеңде әнші Майяула Майони, гитаристер Мпунди Декка, Геге Мангая, Мишелино Маватику Визи және Тьерри Мантуика топқа қосылды. Франко Симаро Лутумбаны оркестрдің бас дирижері етіп тағайындады. Осы шақта Сэм Мангвана өзінің «Luka Mobali Moko» хитін жазды. 1973 жылы тәжірибелі композитор және вокалист Джоски Киамбукута Лонда топқа қосылды. 1974 жылы Юлу Мабиала TPOK Jazz-ге қайта оралды. Бірақ Сэм Мангвана Кот-д'Ивуарға кетіп, жеке карьерасын бастады. Мангвананың орнына Afrisa International тобынан Ndombe Opetum қабылданды, ол мұражайшы Эмпо Лоуэймен бірге келді. 1975 жылы Франко тағы бір классикалық хит – «Bomba Bomba Mabe» әнін шығарды.

1976-1979 жылдар

1970 жылдардың ортасында Франко Заирдің ең бай азаматтарының біріне айналды. Ол Бельгия, Франция және Заирде жылжымайтын мүлікке көп инвестиция жасады. Ол Киншасаның төрт ең ірі және танымал түнгі клубтарының иесі болды, олардың ең үлкені – Un deux trois. TPOK Jazz әр аптаның соңында сол клубта толы залға ойнайтын. 1976 жылы әнші Зитани Далиенст Я Нтеса және гитарист Джерри Диалунга TPOK Jazz тобына қосылуға көндірілді. Маяула Майони «Шери Бондове» әнін жазды, ол «Альмату» және «Бисалела» әндері кірген альбомға енді. 1977 жылы Франко Мпонго Лав есімді мүмкіндігі шектеулі әнші қызды таныстырды. Бала кезінде полиомиелит салдарынан туған кемсіздігіне қарамастан, ол өзінің тартымды, көңілді дауысы мен ән жазу талантының арқасында континенттегі ең танымал әншілердің біріне айналды. Одан кейін көп ұзамай, шебер гитарист Папа Ноэль Недул да топқа қосылды. Сол жылы топ Африкадағы ең ірі мәдени шара – Festac 77-ге Заирден қатысты, ол Нигерияның Лагос қаласында өтті. 1978 жылы Франко «Helene» және «Jacky» атты екі ән шығарды, оларды туған елінің Бас прокуроры «әдепсіз» деп таныды. Ұзаққа соқпаған сот процесінен кейін ол, соның ішінде Симаро Лутумба сияқты басқа топ мүшелерімен бірге кінәлі деп танылып, түрмеге қамалды. Франко екі айдан кейін көшедегі наразылық акцияларынан соң босатылды. Сол жылы Маяула Майони «Nabali Misere» (Мен қайғыға үйлендім) әнін шығарды. Ол көп ұзамай жеке мансабын қуу үшін топтан кетті. 1979 жылы Франко өзінің жазу студиясын Киншасадан Брюссельге (Бельгия) көшірді, себебі онда жазба жасауға арналған жабдықтар жақсырақ болды. Франко Батыс Африканың сегіз елін аралап концерт берді. Сол жылы Джоски «Propretaire» әнін шығарды.

1980-1989 жылдар

Бұл кезең топтың және оның жетекшісі Франко Луамбо Макиадидің табысының шыңы болды. Осы кезеңде топ жылына орта есеппен төрт альбом шығарды. Конголық Afrisa International және Orchestre Veve топтары бәсекелестікке төтеп бере алмады. Өмір жақсы болды. 1982 жылы Сэм Мангвана қысқа мерзімге оралып, Франкомен бірлесіп "Cooperation" альбомын жарыққа шығарды. Франко бұрынғы қарсыласы Табу Леймен де бірнеше альбом шығарды. 1983 жылы TPOK Jazz алғаш рет Америка Құрама Штаттарында гастрольдік сапармен болды. Сол жылы Madilu System және Франко кезекпен орындаған "Non" әні жарияланды. 1980-жылдардың ортасында топ үздік сатылымдар тізіміне енген Makambo Ezali Borreaux, 12,600 Letters to Franco, Pesa Position, Mario және Boma Ngai na Boma Yo сияқты әндерді шығарды. Осы уақытқа дейін Madilu System жетекші әнші болып қалыптасты. 1986 жылы Джоски Киамбукута мен Зитани Далиенст Я Нтеса, жеткілікті назар алмағанын сезінген екі вокалист, жаңа топ құру үшін кетіп қалды. Осы шақта Симаро Лутумба OK Jazz жүйесінен тыс "Maya" әнін қамтыған альбом шығарды. Сол кезде әнші Малаге де Лугендо да топқа қосылды. Сонымен қатар, Afrisa тобынан Kiesse Diambu ya Ntessa және әйел әншісі Джоли Детта да қатысты. 1987 жылдың басында Франко "Attention Na Sida" (ЖҚС-тан сақ болыңыз) деген 15 минуттық ән шығарды. Көптеген африкалық барабандар мен қатты гитаралармен сүйемелдеген, негізінен француз тілінде орындалған бұл ән, сөздерінің барлығын түсінбесе де, әсерлі. 1987 жылы TPOK Jazz Найробиде, Кенияда өткен 4-ші Бүкіл Африка ойындарына шақырылды. 1987 жылы шыққан Les On Dit альбомында Франко екі жаңа әйел вокалисті – Нана Акуму және Баниел Бамбо таныстырды. 1988 жылы Джоски мен Далиенст қайтадан топқа қосылды. 1989 жыл топ үшін қиын жыл болды. Франконың денсаулығы нашарлап бара жатқаны байқалды. Ол Брюссельге көшіп, тұрақты түрде онда қалды. Ол жиі ойнамайтын, ойнаса да, шамамен жиырма минут ғана сахнада болатын. Малаге де Лугендо, Диззи және Декканың Киншасаға басқа мүмкіндіктер іздеуге кеткенінен кейін топ ыдырауға бет бұрды. Сол жылы Сэм Мангвана Франкомен бірлесіп "Forever" альбомын шығарды. Альбомның мұқабасындағы Франконың суретінде ол денсаулығының нашарлап, әлсірегені көрінеді. Бұл Франконың соңғы альбомы болды. 1989 жылдың 12 қазанында Франсуа Луамбо Макиади Бельгияның Брюссель қаласындағы ауруханада қайтыс болды. Оның денесі Заирге жеткізілді. Төрт күндік аза тұрғаннан кейін, 1989 жылдың 17 қазанында Мобуту Сесе Секо үкіметі оған мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі жасады.

1990-1993 жылдар

Франконың қайтысынан кейін Симаро Лутумба, Джоски Киамбукута, Ндомбе Оптум және Мадилу Систем басқарымындағы топ мүшелері Франко отбасына жүгініп, табысты бөлісу туралы келісімге келді; (70% музыканттарға, 30% отбасыға). Бұл келісім 1989 жылдың тамызынан 1993 жылдың желтоқсанына дейін сақталды. Осы кезеңде топ «Hommage A Luambo Makiadi» атты альбом шығарды, ол Франко қайтыс болғанға дейін жазылған әндерден тұрды. Джоски «Chandra» әні бар альбом шығарды. Симарро Мадилу орындаған «Eau Benite» хиті және Джоски авторлық құқығына ие «Marby» мен Мадилу Систем жазған «Mort Viviant Somida» әндері енген «Somo» альбомын шығарды. Топ Африка мен Еуропа бойынша гастрольдік сапарларын жалғастырды. Топтан тағы да көптеген музыканттар кетіп, бірақ көпшілігі сақталды. 1993 жылдың желтоқсанында бәрі күйреп кетті. Франко отбасы сол кездегі табысты бөлісу келісіміне қанағаттанбады. Олар көбірек ақша талап етті. Музыканттармен келісімге келе алмады. Музыканттар музыкалық құралдарын отбасына қайтарып берді және «Бана ОК» деген жаңа топ құрды. Осылайша, Африканың ең танымал топтарының бірінің, қырықтан астам жылға созылған өмірі аяқталды; 1956 жылдың маусымынан 1993 жылдың желтоқсанына дейін.

Топ мүшелері

TPOK Jazz дерлік 38 жыл бойында көптеген мүшелерді қабылдады. Топ мүшелерінің тізімі «Конго музыкасының даңқ залына енгендер» сияқты. Көптеген мүшелер келіп-кетіп отырды, солардың көптегені қайта оралды, кейбіреулері бірнеше рет. Міне, топтың бірнеше мүшесі.