Кіріспе

Чанша – Қытайдың Хунань провинциясының астанасы және префектура деңгейіндегі қаласы. Чанша – Қытайдың Хунань провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Қытайда халық саны бойынша 17-ші қала, 10 миллионнан астам халқы бар, және Орталық Қытайдағы халық саны бойынша үшінші қала. Ол Хунаньның солтүстік-шығысындағы Сян өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Чанша сондай-ақ, Синьчжэн (星城, "Жұлдызды қала") деп аталады және ежелгі уақытта Линсянь (临湘), Танчжоу (潭州) және Циньян (青阳) деп аталған. Ол сондай-ақ Шаншуйчжоученг (山水洲城) деп аталады, оның бойымен Сян өзені ағады, онда Юэлу тауы мен Оранж аралы бар. Қала Чжучжоу және Сянтанмен бірге Үлкен Чанша мегаполисінің бір бөлігін құрайды, ол Чанчутан қалалық кластері деп те аталады. Үлкен Чанша қаласы 2012 жылы Economist Intelligence Unit есебінде Қытайдағы 13 жаңа мегақаланың бірі болып танылды. Бұл сонымен қатар Ұлттық кешенді көлік торабы және Қытайдағы алғашқы ұлттық атақты тарихи және мәдени қалалардың бірі. Чаншань, шиан қытай тілінің бір түрі, қала орталығында қолданылады, ал Нинсянь және Люян тілдері оның қарамағындағы округтер мен қалаларда қолданылады. 2020 жылғы Қытай халық санағы бойынша префектура деңгейіндегі Чанша қаласының тұрғындарының саны 10 047 914 адамды құрайды. Чаншаның 2400 жылдан астам қала құрылысы тарихы бар, ал "Чанша" атауы алғаш рет Цин дәуірінен бұрын жазылған И Чжоу Шуда пайда болды. Цинь дәуірінде Чанша қолбасшылығы құрылды, ал Батыс Хан дәуірінде Чанша патшалығы құрылды. Тан династиясы кезінде Чаншадағы Тунгуан пешінде әлемдегі ең алғашқы сырлау порцеланы өндіріліп, Батыс Азияға, Африкаға және Еуропаға экспортталды. Бес патшалық дәуірінде Чанша Оңтүстік Чудың астанасы болды. Солтүстік Сун әулетінің кезінде Юэлу академиясы (кейінгі Хунань университеті) соңғы 1000 жыл ішінде төрт ірі жеке академияның бірі болды, оның атақты шумағы "惟楚有才, 于斯为盛" (Тек Чуда дарын бар, және бұл аймақта гүлденеді) қазіргі заманға дейін жеткен. Цинь династиясының соңында Чанша Қытайдағы күріш пен шай үшін төрт ірі сауда қалаларының бірі болды. 1904 жылы ол сыртқы саудаға ашылды және біртіндеп революциялық қалаға айналды. Чаншада Тан Ситун ағымдағы істер мектебін құрды, Хуан Синг "Татар варварларын қуып, Жоңхуаны қайта жаңғырту" (驱除鞑虏,复兴中华) ұранымен Қытайдың көтерілу қоғамын құрды, Мао Цзэдун да өзінің алғашқы саяси қозғалыстарын осы жерде жүргізді. Республика дәуірінде Чанша Екінші Қытай-Жапон соғысындағы негізгі ішкі майданның бірі болды, бірақ 1938 жылы Венси өртінен кейін 1939 жылдан 1942 жылға дейін (1939, 1941 және 1941–42) Чаншаның экономикасы мен қала құрылысы қатты зардап шекті. Чанша қазір Янцзы өзенінің экономикалық белдеуіндегі және "Белдеу және жол" бастамасының негізгі қалаларының бірі, GaWC-тің Бета (жаһандық екінші деңгейлі) қаласы, Қытайдың жаңа бірінші деңгейлі қаласы және Қытай-Африка экономикалық және сауда ынтымақтастығының ізашарлық аймағы. "Әлемнің құрылыс машиналары астанасы" деп аталатын Чаншада құрылыс машиналары мен жаңа материалдар негізгі салалар ретінде, автомобильдер, электрондық ақпарат, тұрмыстық техникалар және биомедицинамен толықтырылған өнеркәсіптік тізбегі бар. 1990 жылдардан бастап Чанша экономикалық дамуды жеделдетуге кірісті, содан кейін 2000 жылдары Қытайдың ірі қалалары арасында ең жоғары өсу қарқынына қол жеткізді. 2015 жылы Орталық Қытайдағы алғашқы мемлекеттік деңгейдегі жаңа аймақ – Сянцзян жаңа аймағы құрылды. 2020 жылдың қорытындысы бойынша 164 Глобаль 500 компанияның Чаншада филиалдары құрылған. Қала әлемдегі 27-ші ең үлкен көкжиекке ие. Чаншаның HDI 2016 жылы 0,817-ге (өте жоғары) жетті, бұл шамамен орташа дамыған елмен салыстыруға болады. 2023 жылға қарай Чаншада 59 жоғары оқу орны бар, бұл Қытайдың барлық қалалары арасында 8-ші орында. Қалада сонымен қатар төрт екілік бірінші сыныпты құрылыс университеті орналасқан: Хунань, Ұлттық қорғаныс технологиясы университеті, Орталық Оңтүстік және Хунань Нормаль, Чанша бірнеше жоғары деңгейдегі білім беру мекемелерінің орны және Азия-Тынық мұхит аймағындағы ғылыми зерттеулер мен инновациялардың негізгі орталығы болып табылады. Чаншада супер гибридті күріш, Тяньхэ 1 суперкомпьютері, Қытайдың алғашқы лазерлік 3D принтері және Қытайдың алғашқы отандық орташа төмен жылдамдықты магнит желісі пайда болды. Чанша Қытайдағы алғашқы "ЮНЕСКО медиа өнерінің қаласы" атанды. Чаншада Қытайдағы ең ықпалды провинциялық телеарна – Хунань радиоарнасы орналасқан.

Аттар

Чанша – қытай тіліндегі атаудың мандаринше айтылуының пиньиньмен жазылуы, яғни немесе , «ұзын құмды жай» деген мағына береді. Атаудың шығу тегі белгісіз. Бұл туралы б.з.б. 11 ғасырда, аймақтың вассалды билеушісі Чжоу патшасы Чэнге «Чанша жұмсақ қабықты тасбақасы» деп сипатталған сыйлық жіберген кезде айтылған. Біздің заманымыздың 2-шы ғасырында тарихшы Ин Шао, Цин әулетінің «Чанша» атауын осы аймаққа қолдануы, оның бұрынғы атауын сақтап қалғандығын жазды. Атау бастапқыда осы аймақты сипаттаған. Чу қаласы Циньян деп белгілі болды. Чанша патшалығының астанасы, қазіргі Чанша қаласының ішінде, Линсян деп аталды, яғни «Сян өзеніне көз сақтайтын жер».

Ерте тарих

Даму шамамен б.з.д. 3000 жылы Чаншаның Лонгшан мәдениетінің кеңеюімен бірге басталды, бірақ мұндай байланыстың нақты дәлелі жоқ. Бұл аймақта қола дәуірінде адамдар өмір сүргенін көрсететін мәліметтер бар. Қыш және басқа да заттардың көптеген үлгілері табылды. Кейінгі қытай жырларында Жалын және Сары императорлар осы жерлерге келгені айтылады. Сима Цяньның тарихында Сары император өзінің үлкен ұлы Шаохаоға Чанша және оның көршілес аймақтарын сыйлағандығы жазылған. Көктем және күз кезеңінде (б.з.д. 8-5 ғасырлар), Юэ мәдениеті Чанша аймағына тарады. Соңынан келген Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Чжу Чаншаны бағындырды. Оның астанасы, Циньян, патшалықтың оңтүстігіндегі маңызды бекініске айналды. 1951-1957 жылдары археологтар Соғысқан мемлекеттер дәуірінен қалған ірі және орташа өлшемді Чу қабірлерін зерттеді. 3000-нан астам қабір табылды. Цинь әулеті тұсында (б.з.д. 221-206) Чанша Гуандунның оңтүстігіне жасалған жорықтар үшін тоқтау орны болды, бұл оның бағындырылуына және Наньюе патшалығының құрылуына әкелді. Хан әулеті тұсында (б.з.д. 3 ғасыр – 3 ғасыр а.д.), Линсян Чанша патшалығының астанасы болды. Бастапқыда бұл Лю Банның Байюе одақтасы У Жуиге бағынышты клиенттік мемлекет болды, ол наразы Чу халқын бақылау және Наньюеге қарсы буферлік аймақ ретінде қызмет етті. Б.з.д. 202 жылға қарай Линсян көтерілістер мен шабуылдардан қорғану үшін қала қабырғаларымен қоршалған болатын. Мавангдуидің танымал қабірлері б.з.д. 186 және 165 жылдар аралығында салынған. Синь Шуй ханым ең ертедегі қабірге (№2) жерленген, және 1970 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде жақсы сақталған күйде табылған. Ең маңыздысы, қабірлерде «Дао Дэ Цзин» және басқа да маңызды әдеби және тарихи құжаттардың ең ерте сақталған нұсқалары болды. У Жуидің ұрпағы У Жу (У-Жуу) б.з.д. 157 жылы баласыз қайтыс болғаннан кейін, патшалық императорлық әулеттің кіші тармағына иелік ретінде берілді. Ван Манның қысқа ғұмырлы Син әулеті тұсында патшалық жойылды және Шығыс Хан әулетімен қысқа уақытқа қайта жаңғыртылды. 33 жылы оның билігі төмендетілді және аймақ 临湘县 (西汉) және Чанша округі ретінде басқарылды. Үш патшалықтың арасындағы кезеңнен кейін, Цзинь императоры У Чаншаны өзінің алтыншы ұлы Сима Иге сыйлады. Әулеттің басында жергілікті үкіметтің 100-ден астам округі болды. Әулет барысында Чаншаның жергілікті үкіметі бірнеше округтердегі бақылауын жоғалтып, оларды жергілікті билікке қалдырды. Суй әулеті (6 ғасыр) Сянчжоуды Чанша Тан префектурасы немесе Танчжоу деп атады. Ол Суй әулетінің императоры Кайхуанның тоғызыншы жылында (589 ж.) Чжаотанның құрметіне аталды, және Танчжоу басқарушысы тағайындалды. Суй әулетінің императоры Янның тұсында Танчжоу жойылды, және Чанша округі, бірінші деңгейлі әкімшілік бірлік ретінде құрылды, бірақ оның құзыраты шектелді. Чаншаның 3 деңгейлі әкімшілік жүйесі 2 деңгейлі мемлекеттік және округтік жүйеге оңайлатылды, ортаңғы кантондық аймақ жойылды. Тан әулеті тұсында Чанша Орталық Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы сауда орталығы ретінде гүлденді, бірақ Анши көтерілісі кезінде көтерілісшілердің қолына түскенде зардап шекті. 10 ғасырдың басында Чанша 907 жылы Ма Ин (马殷) құрған Нанчу (南楚) немесе Оңтүстік Чу мемлекетінің астанасы болды. Шамамен 50 жылға созылған Нанчу, Хунаньда құрылған және Чанша астанасы болған тарихтағы жалғыз тәуелсіз мемлекет болды, ол 951 жылы Нантанг (南唐) әулетімен құлатты. Сун әулеті тұсында 976 жылы Юэлу академиясы құрылды. 1127 жылы соғыста қирағаннан кейін 1165 жылы қайта салынды, сол жылы атақты философ Чжу Си мұнда сабақ берді. Юань әулеті құрылған кезде моңғолдар оны қайтадан қиратты, бірақ Мин әулетінің соңында 15 ғасырдың аяғында қайта қалпына келтірілді. 19 ғасырдың басында академияны бітірген түлектер бір тарихшының «мессиандық түлектер желісі» деп атаған желіні құрады, оның ішінде Тонгчжи қайта жаңғыртуының сәулетшісі Цзэн Гуофан және Қытай Республикасын қорғаудағы маңызды көшбасшы Цай Э. 1903 жылы академия Хунань орта мектебіне айналды. Қазіргі Хунань университеті де Юэлу академиясының мұрагері болып табылады. Оның кейбір ғимараттары 1981 жылдан 1986 жылға дейін олардың болжамды бастапқы Сун дизайнына сәйкес қайта жаңартылды. Оңтүстік Сунды жаулаған моңғолдар кезінде Танчжоуды жергілікті Сун әскерлері қатаң қорғады. Қала құлағаннан кейін, оны қорғағандар жаппай өзіне-өзі қол жұмсады. Мин әулеті тұсында (14-17 ғасырлар) Танчжоу қайтадан Чанша деп аталды және жоғары деңгейлі префектураға айналды.

Қазіргі тарих

Цин дәуірінде (17-20 ғасырлар) Чанша Хунаньның астанасы болды және Қытайдың маңызды күріш сауда орталықтарының бірі ретінде гүлденді. Тайпин көтерілісі кезінде 1852 немесе 1854 жылы көтерілісшілер қаланы үш ай қоршады, бірақ оны бағындыра алмады. Көтерілісшілер Уханға жол тартты, ал Чанша үкіметтің көтерілісті басу операциясының негізгі базасына айналды. 1903 жылы Цин мен Жапон империясы арасындағы Шанхай шарты 1904 жылдан бастап қаланы шетелдік саудаға ашты. Басқа тең емес шарттардағы ең жақсы ұлттық режим туралы ережелер жапондық жемістерін Батыс державаларына да таратып берді. Осының салдарынан қалаға халықаралық капитал ағын бастады және фабрикалар, шіркеулер мен мектептер салынды. Йель университетінің түлектері колледж ашты, ол кейін Сианья медициналық орталығына және Яли мектебіне айналды. Синьхай революциясынан кейін 1918 жылы Хубэй провинциясындағы Ханкоуға теміржолдың ашылуымен даму жалғасты, ал 1936 жылы Гуанчжоуға дейін (Гуандун провинциясы) созылды. Чанша халқы өскенімен, қаланың сипаты көбінесе саудалық болды. 1937 жылға дейін қалада мақта, шыны және түрлі металл өндірісімен айналысатын шағын зауыттар мен қолөнер кәсіпорындарынан басқа өнеркәсіп өте аз болды. Қытай Халық Республикасының негізін қалаушы Мао Цзэдун өзінің саяси жолын Чаншадан бастады. Ол 1913 жылдан 1918 жылға дейін Хунань провинциясының бірінші мұғалімдер даярлау мектебінде оқыды. Кейіннен 1920-1922 жылдары мұғалім және директор болып оралды. Азамат соғысы кезінде мектеп қирады, бірақ кейін қалпына келтірілді. Мао Цзэдуннің бір кезде тұрған Хунань Коммунистік партиясының Орталық комитетінің бұрынғы кеңсесі қазірде Маоның тұрған бөлмесі, фотосуреттер және 1920 жылдарға қатысты тарихи заттарды қамтитын мұражай болып табылады. 1927 жылдың мамырына дейін Чаншада коммунистік қолдау күшті болды, бірақ КМТ-ның оңшыл фракциясы жасаған қырғыннан кейін бұл қолдау әлсіреді. Бұл фракция Ван Цзинвэй басшылығымен КМТ-ның солшыл фракциясына қарсы шабуыл кезінде Чан Кайшыға адалдық көрсетеді. Коммунистерді және коммунистерге күдікпен қарағандарды тазалау Чанның КМТ-ны консолидациялау, Ванның бақылауын әлсірету және осылайша бүкіл Қытайды бақылауға алу жоспарының бір бөлігі болды. Жиырма күн ішінде Чанның әскерлері Чанша мен айналасында он мыңнан астам адамды өлтірді. Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937-1945) кезінде Чаншаның стратегиялық орны оны Ұлттық армиядан басып алу үшін Жапон императорлық армиясының төрт науқанының ошағына айналдырды: Бірінші Чанша, Екінші Чанша, Үшінші Чанша және Төртінші Чанша. Қала Сюэ Юэ басшылығының арқасында алғашқы үш шабуылды тойтарды, бірақ 1944 жылы жапондықтардың қолына түсті және жапондықтар қарсы шабуылда жеңіліп, берілгенге дейін бір жыл бойы осында қалды. Бұл жапондық науқандардан бұрын, қала 1938 жылғы Чанша өртінен іс жүзінде қирады, бұл Гоминьдан командирлерінің қате қорқынышынан туған қасақана өрт еді, олар қала жапондықтардың қолына түспейтініне сенді. Генералиссимус Чан Кайшы қала жапондықтар басып алғаннан кейін оларға ештеңе тимеуі үшін өртеп жіберуді ұсынды. Қытайдағы азамат соғысында коммунистер жеңіске жеткеннен кейін Чанша бұрынғы зақымдануынан бірте-бірте қалпына келді. Ден Сяопиннің реформа және ашылу саясатынан кейін Чанша 1990 жылдардан бастап қарқынды дамыды және орталық және батыс аймақтардағы маңызды қалалардың біріне айналды. 2007 жылдың соңында Чанша, Чжучжоу және Сянтан Мемлекеттік кеңестен "Чан Чжу Тан (Үлкен Чанша) ресурстарды үнемдеу және қоршаған ортаға қолайлы қоғамды кешенді реформалау пилоттық аймағы" мақұлдауын алды, бұл Орталық Қытайдың өрлеуіне ықпал ететін маңызды күш болды. 2015 жылы Сянцзян жаңа аймағы ұлттық жаңа аймақ ретінде бекітілді.

География

Чанша Хунань провинциясының солтүстік-шығысында, Сян өзенінің төменгі ағысында және Чанлиу алқабының батыс бөлігінде орналасқан. Ол 111°53' мен 114°15' шығыс бойлықтары және 27°51' мен 28°41' солтүстік ендіктері арасында жатыр. Қала шығысында Цзянси провинциясының Ичунь және Пинсянь қалаларымен, оңтүстігінде Чжучжоу және Сянтан қалаларымен, батысында Луди және Иян қалаларымен, солтүстігінде Юэян және Иян қалаларымен шектеседі. Шығыстан батысқа қарай шамамен 230 километр, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 88 километрге созылған. Чаншаның ауданы – , оның ішінде қалалық ауданы – , қалалық құрылыс аймағы – . Чаншаның ең биік нүктесі – Дауэшань қалашығындағы Цзинь тауы (七星岭), ең төменгі нүктесі – Цзяокоу қалашығындағы Чжанху (湛湖). Сян – қаланың басты өзені, ол аумақтан солтүстікке қарай ағып өтеді. Сянға 15 сала құяды, олардың ішінде Люян, Лаодао, Цзиньян және Вэй – ең ірілері.

Гидрология

Чаншадағы өзендердің көпшілігі Сианг өзен жүйесіне жатады. Шыңжан өзенінен басқа, Сианг өзеніне 15 сала құяды, олардың ішінде Люян өзені, Лаодао өзені, Минцзян өзені және Циньшуй өзені ең ірілері. 302 саланың ұзындығы бес километрден асады, оның 289-ы Сианг өзенінің алабында орналасқан. Салалардың дәрежесіне қарай, 24 бірінші дәрежелі, 128 екінші дәрежелі, 118 үшінші дәрежелі және 32 төртінші дәрежелі салалар бар. Сонымен қатар, 13 сала Зицзян су жүйесіне жатады. Бұл толыққанды су жүйесін құрайды және өзен желісі тығыз орналасқан. Чаншаның гидрологиялық сипаттамалары: су жүйесі толық, өзен желісі тығыз; су көлемі көп, су энергетикалық ресурстары мол; қыста мұз қатып қалмайды және шөгіндінің мөлшері аз.

Үкімет

Қазіргі уақытта Чанша қаласының партия комитетінің хатшысы У Гуйин, ал қазіргі мэрі Чжэн Цзяньсинь.

Экономика

Чанша – Қытайдың ең "дамыған және экономикалық жағынан озық" 15 қаласының бірі. Қаланың жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 2021 жылы номиналды түрде 20 000 доллардан ($30 000 PPP) асты, бұл Дүниежүзілік банк бойынша жоғары табыс деңгейі және халықаралық стандарт бойынша дамыған қала саналады. Чаншаның Адами даму индексі (HDI) 2016 жылы 0,817-ге (өте жоғары) жетті, бұл орташа дамыған елдермен салыстыруға таяу. Сонымен қатар, Yicai.com қаржылық жаңалықтар порталы 2017 жылы Қытайдың жаңа бірінші деңгейлі қалаларының рейтингін жариялады, және Чанша бұл тізімге жаңадан енді. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 164-тен астам Global 500 компаниясы Чаншада филиалдар ашқан. 2021 жылғы мәліметтер бойынша Чаншаның ЖІӨ-сі 1,327 триллион юаньға (номиналды түрде 208 миллиард АҚШ доллары, PPP бойынша 318 миллиард АҚШ доллары) жетті, бұл оны Оңтүстік-Орталық Қытай аймағында Шэньчжэнь, Гуанчжоу, Гонконг және Уханнан кейін 5-ші бай қала, ал Орталық Қытай аймағында Уханнан кейін 2-ші бай қала етіп отыр. Чаншаның ЖІӨ-сі (номиналды) 2021 жылы 208 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл Украинаның (200 миллиард АҚШ доллары) және Венгрияның (182 миллиард АҚШ доллары) ЖІӨ-сінен асып түсті, олар тиісінше Еуропадағы 22-ші және 23-ші ірі экономикалар. Чанша түнгі экономиканың дамуына да көшпес басшылық етіп келеді және 2021 жылғы "China City Night Economy Impact Report 2021-2022" есебіне сәйкес, түнгі экономиканың қуаты бойынша Чунциннен кейін елі бойынша 2-орында тұр. 2022 жылғы Hurun Global Rich List мәліметтері бойынша, Чанша әлемдегі ең бай 35 қаланың қатарында және Ұлы Қытайда (Пекин, Шанхай, Шэньчжэнь, Гонконг, Ханчжоу, Гуанчжоу, Тайбэй, Фошан, Сучжоу және Нинбодан кейін) тұрғын миллиардерлер саны бойынша 11-ші орында. Оксфорд Экономикасының 2035 жылғы зерттеуіне сәйкес, Чаншаның номиналды ЖІӨ-сі әлемдегі ең ірі 50 қаланың қатарына кіреді деп күтілуде, ал 2030 жылы жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ-сі 41 000 АҚШ долларына жетеді.

Даму аймақтары

Чанша ЭТЗ 1992 жылы құрылған. Ол Шыңша қаласында, Чаншаның шығысында орналасқан. Жобаланған жалпы аумағы – , ал қазіргі аумағы – . Аймаққа жақын жерде 319 және 107 ұлттық тас жолдары, сондай-ақ G4 Бейжің – Гонконг және Макао тас жолы өтеді. Аймақ Чаншаның орталық қалалық аймағына және теміржол вокзалына да өте жақын, ал аймақ пен қаланың әуежайы арасындағы қашықтық – ғана. Аймақтағы негізгі салалар – жоғары технологиялық өнеркәсіп, биологиялық жобаларды дамыту индустриясы және жаңа материалдар индустриясы. Люянг ЭТЗ – 1998 жылдың 10 қаңтарында құрылған, Доңян қаласында орналасқан ұлттық биологиялық өнеркәсіп базасы. Оның басты салалары биологиялық фармацевтика, ақпараттық технологиялар және денсаулыққа пайдалы тағамдар. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, онда 700-ден астам тіркелген кәсіпорын бар. Аймақтың жалпы өндірістік құны 85,6 миллиард юань (13,7 миллиард АҚШ доллары) және бизнес кірісі 100,2 миллиард юань (16,1 миллиард АҚШ доллары) құрайды. Салынған аумағы – .

Қызықты орындар

Туризм Чанша қаласының маңызды саласы болып табылады. Чанша Қытайдың үздік туристік қаласы ретінде үнемі жоғары бағаланып келеді. Чаншада Юэлу академиясы және британдық Zaha Hadid Architects фирмасы жобалаған, қаланың Мейсиху ауданындағы Мейси көліне қарайтын мәдени кешен – Чанша Мейсиху халықаралық мәдениет және өнер орталығы сияқты бірнеше маңызды орындар бар. Сонымен қатар, Оранж аралындағы Жас Мао Цзедун ескерткіші, Мейкси көлдері саябағы, Чанша IFS мұнарасы, Әлем терезесі, Кайфу ғибадатханасы және Чанша мұз әлемі де бар.

Юэлу тауы

Юэлу тауының аты Оңтүстік және Солтүстік Династиялар кезеңіндегі Лю және Сун династияларында жазылған "Наньюэ Цзи" еңбегінде айтылған, онда "Наньюэ аймағының көлемі сегіз жүз ли, Хуйянь басы, ал Юэлу - табаны" делінген. Юэлу тауы Хунань провинциясының Чанша қаласы Юэлу ауданындағы Сянцзян өзенінің батыс жағалауында орналасқан. Оранжевый арал Сянцзян өзенінің ортасында, өзеннің оңтүстіктен солтүстікке қарай ортасынан өтеді, батысында Юэлуға, ал шығысында ежелгі қалаға қарайды. Юэлу тауларының көркіне толы аймағында 559 туыс, 174 отбасыға жататын 977 түрлі өсімдік кездеседі. Олардың көп бөлігі – типтік субтропикалық мәңгі жасыл кең жапырақты және субтропикалық жылы қылқан жапырақты ормандар. Кейбір аймақтарда жергілікті мәңгі жасыл кең жапырақты екіншілік ормандардың кең аумақтары сақталған. Сонымен қатар, құрдымға кеткен көптеген бағалы ағаш түрлері мен көне, танымал ағаштар бар.

Оранж аралы

Оранж аралы Хунань провинциясының Чанша қаласындағы Юэлу ауданында, Сянцзян өзенінің ортасында орналасқан. Бастапқы ауданы шамамен 17 гектарды құрайды, ал көрнекті жердің жалпы дамытылған аумағы 91,64 гектарға жетеді. Бұл Сянцзян өзенінің төменгі ағысындағы көптеген аллювиалды құм аралдарының арасындағы ең ірісі болып табылады және "Қытайдың бірінші континенті" деп белгілі. Оранж аралында Мао Цзэдун жастар өнері мүсіні, Вэнь Тяньтай және басқа да танымал орындар бар. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Оранж аралы Юнсиннің екінші жылында (305), Цзинь әулетінің Хуэй императорының билігінің екінші жылында пайда болған. Ол өзен ағысының әкелген құм-қиыршық тастарының жиналуынан қалыптасқан.

Хуа Минг Лу

Хуамин мұнарасы: Лю Шаокидің бұрынғы тұрғын үйі Қытайдың ұлттық деңгейдегі жоғары сапалы туристік орны және ұлттық маңызды мәдени ескерткіштерді қорғау бірлігі болып табылады. Хуамин мұнарасы, бұрын Хуамен мұнарасы деп аталған, Хунань провинциясы, Чанша қаласы, Нингсян қаласының оңтүстік-шығысындағы әдемі қалашық. Бұл революциялық, ұлы тұлға және елдің бұрынғы президенті – Лю Шаоки жолдастың бұрынғы тұрғын үйі.

Хунань мұражайы

Хюнань мұражайы, Хунань провинциясы, Чанша қаласы, Кайфу ауданы, Доңфэнь жолы, 50 нөмірде орналасқан. Қытайдағы ұлттық бірінші деңгейдегі мұражайлардың алғашқы тобының бірі және орталық және жергілікті үкіметтер бірлесіп салған сегіз ұлттық маңызды мұражайдың бірі болып табылады. Сондай-ақ, бұл Хунань провинциясындағы ең ірі тарих және өнер мұражайы. Хунань провинциялық мұражайы Цинь әулетінің Гуансю билеуінің 23-ші жылында (1897 ж.) құрылған. Қазіргі ғимарат – оның жаңа мұражайы.

Демография

2020 жылғы Қытай санағы бойынша Чаншада 10 047 914 адам тұрды, олардың 7 355 198-і 6 қалалық аудан мен Чанша ауданының көп бөлігін қамтитын дамыған (немесе метрополитен) аймағында өмір сүрді. Чаншада тұратын адамдардың басым бөлігі – хань тайлылар. Чаншада сонымен қатар этностық азшылықтардың қырағы саны да өмір сүреді. Олардың ішінде Хуэй, Туцзя және Мяо тайлылары ең ірілері. 2000 жылғы санақ көрсеткендей, Чаншада 48 564 этностық азшылық өкілі тұрады, бұл халықтың 0,7% құрайды. Қалған азшылықтар халықтың айтарлықтай аз бөлігін құрайды. Қалада 20 этностық азшылықтың әрқайсының 1000-нан аз өкілі бар.

Медиа

Хунань телеарнасы – Қытайдың Орталық телеарнасынан (CCTV) кейін ең ірі телеарнасы. Оның бас кеңсесі Чанша қаласында орналасқан және Қытайдағы ең танымал бағдарламаларды, оның ішінде «Супер қыз» бағдарламасын шығарады. Бұл бағдарламалар қалаға жаңа ойын-сауық индустриясын әкелді, оған ән айту барлары, би клубтары, театрлық қойылымдар, сондай-ақ шаштараздар, сән дүкендері және түнде ыстық, дәмді тағамдар сататын дүкендер (әсіресе жаз айларында) кіреді. Чанша қаласы ойын-сауық орталығына айналғанмен, қала батыстық үлгіде дамып, шетелдіктердің санын арттырды.

Ас мәзірі

Чаншада түрлі тағамдар кездеседі, бірақ аймаққа тән, ыстық және дәмді Хунань тағамдары ең танымал болып қала береді. 10 000-нан астам дүкені бар Juewei Duck Neck шағын тағамдар желісі Чанша қаласынан бастау алған. Қаланың өзіне тән "сиу-йе" мәдениеті бар. 2008 жылдың мамыр айында BBC өзінің Storyville деректік фильмінің бөлігі ретінде төрт бөлімді "Әлемдегі ең үлкен қытай мейрамханасы" фильмін көрсетті, ол Чаншадағы 5000 орындық Батыс көлі мейрамханасының (Xihu Lou Jiujia) ішкі жұмысын зерттеді. Соғысқан мемлекеттер дәуірінде ұлы патриот ақын Цю Юань өзінің танымал "Жан шақыру" ("招魂") өлеңінде Хунаньдағы көптеген тағамдарды тіркеген. Батыс Хань әулеті кезінде Хунаньда 109 түрлі тағам және тамақ дайындаудың тоғыз әдісі болған. Алты династиядан кейін Хунаньның тағам мәдениеті өркендеп, белсенді болды. Мин және Цин әулеттері Хунань асханасының дамуының алтын ғасыры болды. Хунань асханасының ерекше стилі қалыптасқан деуге болады. Цинь әулетінің соңында Чаншада Хунань асханасының екі түрі болды. Қытай Республикасының алғашқы жылдары Дай (Ян Мин) мектебі, Шэн (Шан Чжай) мектебі, Сяо (Лу Сон) мектебі және Зую мектебі сияқты әр түрлі мектептер пайда болды, олар Хунань асханасының тарихи мәртебесін қалыптастырды. Жаңа Қытай құрылғаннан бері, әсіресе реформа мен ашылудан кейін, оның дамуы одан да жақсарды.

Спорт

Чаншада Қытайдың ірі көпмақсатты спорт стадиондарының бірі – 55 000 орындық Хэлонг стадионы орналасқан. Стадион коммунистік әскери жетекші Хэ Лонгтың құрметіне аталған. Бұл стадион Қытайдың екінші лигасынде ойнайтын жергілікті "Хунань Билуз ФК" футбол командасының үй стадионы болып табылады. Команда кішірек ойындарын өткізу үшін 6 000 орындық Хунань провинциялық халық стадионын да пайдаланады, ол да Чанша қаласында орналасқан.

Тарихи мәдениет

Чаншада Хунань провинциялық мұражайы орналасқан. Музейде Чжоу династиясынан бастап соңғы Цин династиясына дейінгі 180 000 тарихи маңызды артефакттар сақталған. Мавангдуи – Чаншаның шығысында орналасқан мәшһүр қабір. Ол Хан әулетінен қалған көптеген жәдігерлермен бірге табылған. Қабірдің төңірегінде көптеген жібек жерлеу тулары мен көптеген классикалық мәтіндер бар. Мавангдуидегі Дай ханымның қабірі өте жақсы сақталғандықтан әйгілі: ғалымдар оның қанының іздерін тапқан, қабірдегі денесін қарап, дұрыс тамақтанбағандықтан жүрек ауруынан қайтыс болғанын анықтаған. Чанша, Миннесота штатының Сент-Пол қаласымен бауырлас қала. Сент-Пол қаласы Фалэн саябағында, Чанша сәулетшілерінің жобасы бойынша қытай бақшасын салуда. Ағымдағы жоспарларға Чаншадағы павильонның көшірмесін жасау кіреді, ал Сент-Пол қаласына жауабында «Peanuts» мультфильмінің кейіпкерлерінің бес мүсінін жібермек. Олар Фалэннің бауырлас саябағы – Янгху ылғалды жерлерінде орналастырылады.

Көлік

Чанша автомобиль жолдары, өзен, темір жол және әуе көлігі арқылы жақсы байланысқан. Қаланың қоғамдық көлік жүйесі 100-ден астам бағыты бар кеңейтілген автобус желісінен тұрады. Чанша метрополитені 6 желілі желі жоспарлап отыр, ал 2016 жылғы 28 маусымда 2-ші желінің 20 станциясы ашылды. 2025 жылға дейін тағы төрт желіні салу жоспарлануда. 2016 жылғы сәуір айында Чанша Оңтүстік станциясы мен Чанша әуежайы арасындағы магниттік жол ашылды, оның құрылысы 400 миллион еуроға бағаланды. Чаншаны Чжучжоу және Сянтан қалаларымен байланыстыратын Чанжутан қалааралық темір жолы 2016 жылғы 26 желтоқсанда ашылды. G4, G4E, G4W2, G5513 және G0401 ұлттық тас жолдары, G107, G106 және G319 ұлттық шосселері, сондай-ақ Хунань провинциясының S20, S21, S40, S41, S50, S60 және S71 тас жолдары Чанша метрополитенін елдің басқа аймақтарымен байланыстырады. Чаншада үш ірі автобус терминалы бар: Оңтүстік, Шығыс және Батыс станциялары, олар Хунань провинциясының ішіндегі және затынды қалаларға қатынайтын ұзақ және қысқа қашықтықтағы рейстерді жүзеге асырады. Чанша ірі өзендермен, оның ішінде Сянцзян (湘江) және оның салаларымен – Люян, Цзинь, Вэй, Лонгванган және Лаодаомен қоршалған. Кемелер негізінен Солтүстік Чаншадағы Сянин портынан ішкі және халықаралық жүктерді тасымалдайды. Чанша теміржол станциясы қала орталығында орналасқан және Пекин-Гуанчжоу және Шимен-Чанша теміржолдары арқылы Қытайдың көптеген қалаларына экспресс және жүйелі қызмет көрсетеді. Чанша Оңтүстік теміржол станциясы – Юхуа ауданындағы жаңа жоғары жылдамдықты теміржол станциясы, ол жоспарланған Пекин-Гуанчжоу-Шэньчжэнь-Гонконг жоғары жылдамдықты теміржолының бөлігі болып табылады. Сегіз платформасы бар станция 2009 жылғы 26 желтоқсанда ашылды. Одан бері жолаушылар ағыны күрт өсті. 2014 жылы Ханчжоу-Чанша-Хуайхуа учаскесі Шанхай-Чанша-Куньмин жоғары жылдамдықты теміржолы пайдалануға берілді. Чанша Хуанхуа халықаралық әуежайы – Қытайдың Оңтүстік әуежолдарының аймақтық хабы. Әуежай күн сайын Пекин, Шанхай және Гуанчжоу сияқты Қытайдың ірі қалаларына, сондай-ақ Гонконг пен Макаоға рейстерді жүзеге асырады. Басқа ірі әуекомпаниялар да Чанша мен басқа да ішкі және халықаралық бағыттар арасында күнделікті рейстер ұсынады. Әуежай Тайбэй, Лос-Анджелес, Сингапур, Сеул, Пусан, Осака, Токио, Куала-Лумпур, Лондон (Хитроу әуежайы), Франкфурт және Сидней сияқты 45 ірі халықаралық қалаға тікелей рейстер ұсынады. 2016 жылы әуежай күніне 70 011 адамды қабылдады. COVID-19 пандемиясының әсерінен 2020 жылы Чанша Хуанхуа халықаралық әуежайы әлемдегі ең көп трафиктік әуежайлардың 34-і болды, бұл оның әлемдегі 50 ең көп трафиктік әуежайлар тізіміне алғаш рет кіргенімен қатар келді.

Астрономия

Чанша қытай жұлдыз картасында Зетта Корви жұлдызы арқылы бейнеленеді.