Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рустем Паша мешіті (Rüstem Paşa Camii) – Түркияның Стамбул қаласындағы Фатих ауданындағы Тахтакале маңында орналасқан Хасиршилер Чаршысы (Шөптен тоқылған өрімдер саудасы) ауданындағы Осман мешіті. Сұлтан Сүлеймен I билігінде Осман империясының Ұлы визирі болған Рустем Пашаның құрметіне аталған бұл мешітті Осман империясының бас сәулетшісі Мимар Синан жобалаған және шамамен 1563 жылы аяқталған. Мешіт ішкі және кіреберіс галереясының астындағы дерлік барлық тік беттерді әшекейлейтін сан алуан Изник плиткаларымен ерекшеленеді.
The Rüstem Pasha Mosque (Rüstem Paşa Camii) is an Ottoman mosque located in the Hasırcılar Çarşısı (Strawmat Weavers Market) in the Tahtakale neighborhood of the Fatih district of Istanbul, Turkey, near the Spice Bazaar. Named after Rüstem Pasha, who served as Grand Vizier of the Ottoman Empire under Sultan Suleiman I, it was designed by the Ottoman imperial architect Mimar Sinan and completed in around 1563. The mosque is noted for the many different designs of İznik tiles that cover almost every vertical surface both in the interior and under the entrance porch.
Рустем паша
Рустем-паша мешітін Осман империясының бас сәулетшісі Мимар Синан Ұлы везир Рустем-паша үшін жобалаған. Рустем-паша – Сүлейманның Хурем Сұлтаннан туған қызы Михрима Сұлтанның күйеуі. Ол 1544-1553 және 1555-1561 жылдары Ұлы везир (Еуропалық премьер-министрге тең лауазым) қызметін атқарды. Рустем-паша көптеген маңызды ғимараттарды, оның ішінде діни мектептер, мешіттер және басқа да құрылыстарды салуға тапсырыс берді. 1561 жылы қайтыс болғанға дейін ол Стамбулда өзінің соңғы мешітін салуға ниеттенген, әсіресе, өзінің даулы беделін жақсарту мақсатында, бірақ оның аталған мешіт туралы жоспарларының қаншалықты нақты болғаны әлі де белгісіз. Сұлтан Сүлеймен I 1562 жылы Ұлы везирдің қайтысынан кейін жобаға рұқсат берді. Жұмыс Осман империясының бас сәулетшісі Мимар Синанға тапсырылды. Рустем-паша мешіті Синанның көптеген мешіттерінің арасында әсем әрі плиткамен безендірілген интерьерімен ерекшеленеді. Рустем-паша сәнді гүлдік суреттермен танымал сарай дизайнері Кара Мемиді қолдау үшін мешіттің ерекше İznik плиткаларын тапсырыс берген болуы мүмкін. Басқа дереккөздер олардың бір бөлігі 1561 жылы Рустем-паша қайтыс болғаннан кейін жасалған болуы мүмкін деп болжайды. Жақындағы зерттеулер мешіттің шамамен 1561-1563 жылдар аралығында салынғанын көрсетті. Мешіт салу жоспарлары 1561 жылдан бастап іске асырылды, ал жерді сатып алу туралы құжаттар 1562 жылмен дауланады. Сумен байланысты бір құжат 1562 жылдың желтоқсан айында мешіт толыққан жоқ екенін көрсетеді, сондықтан мешіт 1563 жылдың соңында ғана толыққандай жұмыс істеген болуы мүмкін. 2021 жылы кең масштабты қалпына келтіруден кейін ол қайтадан ғибадат етуге ашылды.
The Rüstem Pasha Mosque was designed by Ottoman imperial architect Mimar Sinan for the Grand Vizier Rüstem Pasha. Rüstem Pasha was the husband of Mihrimah Sultan, one of the daughters of Suleiman the Magnificent by Hurrem Sultan, and served as Grand Vizier (a role comparable to a European prime minister) from 1544 to 1553 and from 1555 to 1561. Rüstem Pasha commissioned a number of important buildings, including religious schools, mosques, and other structures. Before his death in 1561, he hoped to construct a final mosque of his own in Istanbul — in part to repair his controversial legacy — though the extent to which he had outlined his intentions for the eponymous mosque remains ambiguous. Sultan Suleiman I authorized the project in 1562 after the Grand Vizier's death. It was assigned to the Ottoman's chief architect, Mimar Sinan. The Rüstem Pasha Mosque is unique among Sinan's many mosques for the lavishly decorated, tiled interior. Rüstem Pasha may have ordered the mosque's characteristic İznik tiles in order to support court designer Kara Memi, who was known for elegant floral designs. Other sources suggest that some of them could have been crafted after Rüstem Pasha's death in 1561. More recent analyses of primary sources has determined that the mosque was probably built between 1561 and 1563. Plans for the mosque were only set in motion beginning in 1561, and deeds for the purchase of land date to 1562. One water deed implies that the mosque was incomplete in December 1562, so the mosque was likely only operational by late 1563. In 2021 it reopened for worship after extensive restoration.
Сыртқы
Бұл кішкентай мешіт, кірпішпен қаланған дүкендердің күрделі кешенінің үстіндегі биік террасада салынған. Дүкендерден түсетін кіріс мешіт кешенін қаржылық тұрғыдан қолдауға арналған. Оның биіктігі Стамбулдың көкжиегінде оны жақсы көрінетін нысанға айналдырады. Ішкі бұрыштардағы тар, қисық баспалдақтар кең алаңға жол ашады. Мешітте бес күмбезді екі қабатты галерея бар, одан бағаналар тізімімен сүйенген терең және төмен шатыр ілгері созылады. Биік террасада орынның жетіспеуіне байланысты, дәретхана көше деңгейінде орналасқан.
This small mosque was built on a high terrace over a complex of vaulted shops, whose rents were intended to financially support the mosque complex. Its elevation makes it a more visible component of the Istanbul skyline. Narrow, twisting interior flights of steps in the corners give access to a spacious courtyard. The mosque has a double porch with five domed bays, from which projects a deep and low roof supported by a row of columns. Due to the lack of space on the elevated terrace, the ablution kiosk was located at street level.
Интерьер
Ғимарат негізінен тіктөртбұрышқа ішкі жағынан сызылған сегізбұрыш пішіндес. Негізгі күмбез төрт жартылай күмбезге тіреледі; бірақ ғимараттың осьтерінде емес, оның диагональдарында. Күмбездің аркалары төрт сегізбұрышты бағанадан – солтүстікке екі, оңтүстікке екі – және шығыс және батыс қабырғаларынан ілгері шыққан тіреулерден басталады. Солтүстік және оңтүстік жағында бағаналармен және олардың арасындағы кішкентай мәрмәр бағаналармен демеліп тұрған галереялар орналасқан. Керамикалық плиткалар Синанның әйелі Михримадан шабыттанған болуы мүмкін, алайда Рустем Пашаның өзі экономикалық себептермен және гүлдік суреттерге маманданған сарай суретшісін қолдау мақсатымен осы плиткаларды талап еткен болуы да мүмкін. Ашық зәңгілді жасыл түс тек кейінірек сыртқы есіктің үстіне қосылған панельде ғана қолданылған, ал қибла плиткаларын зерттеу нәтижесінде мешіт құрылысшыларына бұл зәңгілді жасыл түс қосылғанға дейін түркіз түсі ең жасыл рең болғандығы анықталды. Кейбір плиткалар, әсіресе сол жақтанғы басты кіреберістің алдындағы портиктің астындағы үлкен панельдегі плиткалар, бұрынғы «Дамаск өнімдері» түс схемасына тән шалфей жасылы және қара марганец қызғылт түстермен безенілген. Дегенмен, мешіттің плиткаларында Дамаск плиткаларына тән зәйтүн жасыл түсі жоқ. Басқа ешбір мешіт Ізник плиткаларын осылай кеңінен қолданбаған; кейінгі мешіттерде Синан плиткаларды көбінесе сирек қолданды. Уиллистің сөзіне сүйенсек, Рюстем Паша мешітіндегі кейбір плиткалар еуропалық (әсіресе итальяндық және голландтық) шығар орманынан және олар он сегізінші ғасырға жатады.
The building is basically an octagon inscribed in a rectangle. The main dome rests on four semi domes; not on the axes but in the diagonals of the building. The arches of the dome spring from four octagonal pillars— two on the north, two on the south— and from piers projecting from the east and west walls. To the north and south are galleries supported by pillars and by small marble columns between them. While it has been theorized that the tiling may have been inspired by Sinan's wife Mihrimah, it could also be that Rüstem Pasha himself requested the tiling for economic reasons and to support a court artist specializing in floral designs. The bright emerald green colour is only used in a panel added above an exterior doorway at a later date, and a study of the qibla tiling indicates that turquoise was the greenest hue available to the mosque's builders prior to the addition of that emerald green. Some of the tiles, particularly those in a large panel under the portico to the left main entrance, are decorated with sage green and dark manganese purple that are characteristic of the earlier 'Damascus ware' colour scheme. Yet the mosque's tiling does not feature the olive green found to be characteristic of Damascus tiles. No other mosque makes such a lavish use of İznik tiles; with later mosques Sinan used tiles more sparingly. According to Willis, some of the tiles in the Rüstem Pasha Mosque are of European origin (specifically Italian and Dutch) and also date to the eighteenth century.
Қибла қабырғасы мен михраб
Рустем паша мешітінің қибла қабырғасы дәстүрлі керамикалық плиткалардан өзге, жаңа және тәжірибелік кескіндеме стильдерін де қамтиды. Бұл мешіттің Изник плиткаларына ерекше назар бөлгенімен және Синанның жобалаған Сүлеймен кешені сияқты басқа ғимараттармен үштас келеді. Уолтер Б. Денни бұл «бір дизайнер үшін тым ауыр жүк болуы мүмкін» деп болжайды және бірнеше талапкер сәулетшілер Синанның еңбегіне үлес қосыпты деседі. Қибла қабырғасында көбінесе түркіз және кобальт сияқты әртүрлі түстердегі көк плиткалар басым. Армян бояуы акцент ретінде қолданылып, мешіттің осы бөліміндегі көк түстің жалпы тақырыбын күшейтеді. Бұл плиткалардың көбі – «қайталанатын модульдер» және Рустем паша мешіті үшін арнайы жасалмаған сияқты көрінеді. Рустем паша шекарасы – кобальт плиткалар, ақ роза және түркіз әшекейлерінен тұрады және мешіт бойына қайталап келеді. Бұл бөлімдегі плиткаларда гүл бүршіктері, лотос жапырақтары және жапырақтар бейнеленген, бұл мешітке тән гүлдік өрнектерге сәйкес келеді. Бұл егжей-тегжейлі мәліметтерге қарамастан, қибла плиткасы салыстырмалы түрде қарапайым: көптеген түйіндерде тек екі көк түс қолданылады («екі көк» суреті деп аталады), бұл біршама монотонды көрініс тудырады. Қабырғаға жарты он екібұрышты михраб орнатылған. Михраб шектерінің арасында каллиграфиялық өрнектер салынған панель орналасқан, ал олардың үстінде үш терезе бар. Қайталанатын плиткалар мешіттің құрылысына бейімделіп, олардың көпшілігі ерекше және кездейсоқ кесілген. Мысалы, михраб плиткаларының төменгі бөлігі еденге жеткенде кездейсоқ кесіледі. Негіздің болмауы плиткадан еденге күрт өтуге себеп болады. Михраб шектері мен нишаның арасында жарқын қызыл түсті қисық плитка орналасқан, бұл рең басқа жерде кездеспейді және көптеген қибла плиткаларында акцент ретінде қолданылатын қара қызыл түске қарама-қарсы келеді. Бұл қисық бөлім екі жағындағы қарапайым «екі көк» плиткадан әлдеқайда әсем. Михраб шектеріндегі плиткалар өзгешеленеді, себебі олар әшекейленген ақ плиткалармен және көк қорғау жолақтарымен безендірілген. Бұл шекараларда «екі көк» стилі болғанымен, олар қибла қабырғасының басқа жерлеріндегідей құрғақ емес. Шекара жолақтары михрабты және жоғарыдағы каллиграфиялық (тулут қаріпімен) панельді қоршайды. Нәтижесінде Стамбулда және Синанның басқа туындыларының арасында бірегей құрылым пайда болды.
The Rüstem Pasha Mosque's qibla wall includes a number of new and experimental painting styles in addition to the traditional ceramic tiles. This is consistent with the mosque's unique emphasis on İznik tiles and parallels other buildings designed by Sinan, such as the Süleymaniye Complex. Walter B. Denny hypothesizes that this could have been “deemed a project too large for one designer,” and that several other aspiring architects added to Sinan's contributions. The qibla wall features mostly blue tiles in a variety of shades, including turquoise and cobalt. Some Armenian bole is used as an “accent,” adding to the general theme of blueness in this section of the mosque. These tiles are almost all “repeating modules” and do not appear to be specially designed for the Rüstem Pasha Mosque. Emblematic is the Rüstem Pasha Border, which consists of cobalt tiles, a white rosace, and turquoise embellishments, and recurs throughout the mosque. The tiles in this section feature rose buds, lotus palmettes, and leaves, consistent with the floral decoration characteristic of this mosque. Despite these details, the qibla tiling is relatively simple: most of the details utilize only two shades of paint, both blue (known as “two blue” painting), which results in a somewhat monotonous presentation. Inset in the wall is a mihrab shaped like a half dodecagon. Between the two mihrab frames rests a panel featuring calligraphy; above them, there are three windows. The repeating tile patterns are shaped to conform to the structure of the mosque, so many are cut in unusual and arbitrary ways. For example, the bottom of the mihrab tiles are cut arbitrarily when they reach the floor. The lack of a foundation leads to an abrupt shift from the tiling to the floor. Wedged between the mihrab frame and niche is cambered tiling featuring a bright shade of red which stands out because that shade of red is not found elsewhere and contrasts with the dark red used as an accent on many other qibla tiles. This cambered section also is much more ornate than the relatively plain two blue tiling on either side. The mihrab frame tiles are quite different as they feature embellished white tiles and include blue guard stripe borders. While these borders feature the two blue painting style, they are less dry than the two blue tiling found elsewhere on the qibla wall. The border stripes frame both the mihrab and the calligraphy (in the thuluth script) panel above the frame tiles. The result is a unique structure in Istanbul and among Sinan's other works.