Кіріспе
Стамбулдағы сарай мұражайы, Түркия Түрік сарайы Топкапы сарайы (Topkapı Sarayı;), немесе Серальо, Түркияның Стамбулдағы Фатих ауданының шығысында орналасқан ірі мұражай және кітапхана. 1460 жылдардан бастап 1856 жылы Долмабахче сарайының құрылысы аяқталғанға дейін ол Осман империясының әкімшілік орталығы болып қызмет етті және оның сұлтандарының негізгі резиденциясы болды. Сұлтан Мехмед ІІ Жеңімпазтың бұйрығымен 1459 жылы, Константинопольді жаулап алғаннан кейін алты жыл өткен соң құрылыс басталды. Топкапы бастапқыда Беязыт алаңындағы Ескі сарайдан (Eski Saray) ажырату үшін «Жаңа сарай» (Yeni Saray немесе Saray-ı Cedîd-i Âmire) деп аталды. 19 ғасырда оған Топкапы, яғни «Зеңбірек қақпасы» деген ат берілді. 1509 жылғы жер сілкінісі мен 1665 жылғы өрттен кейін кешен ғасырлар бойы кеңейтіліп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Сарай кешені төрт негізгі ауладан және көптеген шағын ғимараттардан тұрады. Сұлтанның отбасы мүшелері харемде тұратын, ал мемлекеттік басшылар, соның ішінде Ұлы визир, Императорлық кеңес ғимаратында жиналатын. 17 ғасырдан кейін Топкапының маңызы бірте-бірте төмендеді. Сол кездегі сұлтандар Босфор жағалауындағы жаңа сарайларында көбірек уақыт өткізуді қалаған. 1856 жылы сұлтан Абдулмеджид I сотты жаңадан салынған Долмабахче сарайына көшіруге шешім қабылдады. Топкапы өзінің кейбір функцияларын сақтап қалды, соның ішінде императорлық қазына, кітапхана және монетахана. 1923 жылы Осман империясы құлағаннан кейін, 1924 жылғы 3 сәуірдегі үкімет шешімімен Топкапы мұражайға айналдырылды. Қазіргі таңда Түркияның Мәдениет және туризм министрлігі Топкапы сарайы мұражайын басқарады. Сарай кешенінде жүздеген бөлмелер мен залдар бар, бірақ тек ең маңыздылары ғана жұртшылыққа ашық, соның ішінде Осман императорлық харемі және қазынашылық, онда «Қасық шеберінің алмасы» мен Топкапы қанжары қойылған. Мұражай коллекциясына Осман киімдері, қару-жарақ, қорғаныс құралдары, миниатюралар, діни реликвиялар және «Топкапы қолжазбасы» сияқты көркем безенділген қолжазбалар кіреді. Министрліктің қызметкерлері және түрік армиясының қарулы күзетшілері кешенді күзетуде. Топкапы сарайы 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Стамбулдың тарихи аймақтарының бір бөлігі болып табылады.
the Turkish palace
The Topkapı Palace (Topkapı Sarayı; ), or the Seraglio, is a large museum and library in the east of the Fatih district of Istanbul in Turkey. From the 1460s to the completion of Dolmabahçe Palace in 1856, it served as the administrative center of the Ottoman Empire, and was the main residence of its sultans. Construction, ordered by the Sultan Mehmed the Conqueror, began in 1459, six years after the conquest of Constantinople. Topkapı was originally called the "New Palace" (Yeni Saray or Saray ı Cedîd i Âmire) to distinguish it from the Old Palace (Eski Saray or Sarây ı Atîk i Âmire) in Beyazıt Square. It was given the name Topkapı, meaning Cannon Gate, in the 19th century. The complex expanded over the centuries, with major renovations after the 1509 earthquake and the 1665 fire. The palace complex consists of four main courtyards and many smaller buildings. Female members of the Sultan's family lived in the harem, and leading state officials, including the Grand Vizier, held meetings in the Imperial Council building. After the 17th century, Topkapı gradually lost its importance. The sultans of that period preferred to spend more time in their new palaces along the Bosphorus. In 1856 Sultan Abdulmejid I decided to move the court to the newly built Dolmabahçe Palace. Topkapı retained some of its functions, including the imperial treasury, library and mint. After the end of the Ottoman Empire in 1923, a government decree dated April 3, 1924 transformed Topkapı into a museum. Turkey's Ministry of Culture and Tourism now administers the Topkapı Palace Museum. The palace complex has hundreds of rooms and chambers, but only the most important are accessible to the public , including the Ottoman Imperial Harem and the treasury, called hazine where the Spoonmaker's Diamond and the Topkapi Dagger are on display. The museum collection also includes Ottoman clothing, weapons, armor, miniatures, religious relics, and illuminated manuscripts such as the Topkapi manuscript. Officials of the ministry as well as armed guards of the Turkish military guard the complex. The Topkapı Palace forms a part the Historic Areas of Istanbul, a group of sites in Istanbul that UNESCO recognised as a World Heritage Site in 1985.
Атауы
Сарайдың атауы 18 ғасырға дейін Saray i Cedid i Amire (Осман: سراى جديد عامره, Императорлық жаңа сарай) болды. Сарай қазіргі атауын Махмуд I билік еткен кезде алды; Теңіз жағалауындағы Топкапусу Сахиль Сараи өртеніп қираған кезде оның атауы осы сарайға берілді. Түрік тіліндегі қазіргі атауы Топкапы – «Зеңбірек қақпасы» деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Сарай кешені Сераглио нүктесінде (Сарайбурну) орналасқан, Босфор бұғазы Мармара теңізімен кездесетін Алтын мүйізге қарайтын төбеде. Жер бедері төбелі, ал сарай теңізге жақын ең биік нүктелердің бірінде орналасқан. Грек және Византия дәуірінде мұнда ежелгі грек қаласы Византияның акрополі тұрған. 1453 жылы Сұлтан Мехмед II Константинопольді (1930 жылдан бері ағылшын тілінде Стамбул деп аталады) жаулап алғаннан кейін, Константинопольдің Ұлы сарайы көбінесе қирап қалды. Османдық соты бастапқыда Ескі сарайда (Ескі сарая) орналасқан, қазіргі кезде Беязит алаңындағы Стамбул университетінің орнында. Мехмед II 1459 жылы Топкапы сарайының құрылысын бастауды бұйырды. Замандас тарихшы Критобулдың мәліметінше, сұлтан "әр жерден ең жақсы шеберлерді – тас қалаушылар мен ағаш ұсталарын шақыруға тырысты, өйткені ол тамашалануға лайық және өткеннің ең ұлы және ең жақсыларымен бәсекелесетін ұлы ғимараттар салып жатқан еді". Сарайдың ішкі бөлігінің қашан салынып, қашан аяқталғаны туралы мәліметтер әртүрлі. Критобул 1459–1465 жылдарды көрсетеді, ал басқа деректер құрылыс 1460-шы жылдардың соңында аяқталғанын айтады. Мехмед II сарайдың негізгі жоспарын жасады. Оның жеке бөлмелері төбелердің ең биік жерінде орналасқан. Әртүрлі ғимараттар мен павильондар ішкі бөлікті қоршап, Босфор жағалауына қарай төменге қарай созылған. Бүкіл кешенді биік қабырғалар қоршап тұр, олардың кейбіреулері Византия акрополіне дейін соңғына жетеді. Бұл негізгі жоспар болашақ жөндеулер мен кеңейтулердің үлгісін анықтады. Топкапы сарайының құрылысы мен сыртқы келбеті еуропалық саяхатшылар ғана емес, сонымен қатар исламдық немесе шығыс сарайларынан ерекшеленді. Еуропалық саяхатшылар оны "ретсіз, асимметриялық, осьтік емес және монументалды емес" деп сипаттады. Османдықтар оны "Бақыт шаңырағы" деп атады. Күнделікті өмірдің қатаң, рәсімді, кодекстелген тәртібі императордың әлемнен оқшаулануын қамтамасыз етті. Басты қағидалардың бірі – ішкі аулаларда үнсіздік сақтау. Императорлық оқшаулану принципі – Мехмед II-нің 1477 және 1481 жылдары заңнамасында бекітілген дәстүр, ол соттың лауазымды тұлғаларының ретін, әкімшілік иерархиясын және протоколдық мәселелерді реттеді. Уақыт өте келе оқшаулану принципі күшейді, бұл әртүрлі залдар мен ғимараттардың құрылысына және орналасуына әсер етті. Сәулетшілер сарайдың ішінде де сұлтан мен оның отбасы үшін максималды жеке өмір мен құпиялылықты қамтамасыз етуі керек болды, соның үшін торлы терезелер мен құпия жолдар жасады. Кейінгі сұлтандар сарайға әртүрлі өзгерістер енгізді, бірақ Мехмед II-нің негізгі жоспары көбінесе сақталды. Сарай 1520 және 1560 жылдар аралығында Сүлеймен шаһананың тұсында едәуір кеңейтілді. Осман империясы тез өсіп, Сүлеймен оның резиденциясының өсіп келе жатқан күшіне сай болуын қалады. Бұл кезеңдегі бас сәулетші парсы Алауддин, сондай-ақ Ажем Али деп те белгілі болды. Ол сонымен қатар гаремнің кеңейтуіне жауапты болды. 1574 жылы үлкен өрт ас үйлерді жойғаннан кейін, Мимар Синанға Сұлтан Селім II сарайдың зақымдалған бөліктерін қайта құруды тапсырды. Мимар Синан зақымдалған аумақтарды ғана емес, сонымен қатар гаремді, моншаларды, жеке палатаны және жағалаудағы әртүрлі павильондарды қалпына келтіріп, кеңейтті. Батысы мен оңтүстігінде кешенді бүгінде Гүлхань паркі деп аталатын үлкен императорлық гүлдер паркі қоршап тұр. Кішкентай жазғы сарайлар (қасыр), павильондар, киосктар (кошк) және патшалық ләззат пен функцияларға арналған басқа да құрылыстар бұрын Бесінші аула деп аталатын аймақта жағалауда болған, бірақ уақыт өте келе елеусіз қалды және 19 ғасырда жағалаудағы темір жолдың құрылысынан жойылды. 1592 жылы Сұлтан Мұрат III салған "Тоқымашылар киоскі" – теңіз жағалауында сақталған соңғы құрылыс.
To the west and south the complex is bordered by the large imperial flower park, known today as Gülhane Park. Various related buildings such as small summer palaces (kasır), pavilions, kiosks (köşk) and other structures for royal pleasures and functions formerly existed at the shore in an area known as the Fifth Courtyard, but have disappeared over time due to neglect and the construction of the shoreline railroad in the 19th century. The last remaining seashore structure that still exists today is the Basketmakers' Kiosk, constructed in 1592 by Sultan Murad III.
Императорлық қақпа
Сарайға апаратын негізгі көше – византиялық процессиялық Месэ даңғылы, қазір Диван-Йолу (Кеңес көшесі) деп аталады. Бұл көше Византия және Осман дәуірінде императорлық шерулер үшін қолданылған. Ол тікелей Айя-Софияға жетеді және солтүстік-батысқа бұрылып, сарай алаңындағы Ахмет III шөгіршігіне дейін созылады. Император қақпасы – бірінші аулаға кіретін басты қақпа. Сұлтан сарайдың оңтүстігінде орналасқан Император қақпасы (парсы тілінде "патша қақпасы" деген мағына беретін Баб-ы Хумаюн немесе Салтанат Капысы) арқылы кіретін. 1478 жылға дейін салынған бұл алып қақпа қазір 19 ғасырдың мәрмәрімен жабылған. Оның орталық аркасы биік күмбезді өткелге апарады; құрылыстың жоғарғы бөлігі алтынмен жалатылған Осман каллиграфиясымен әсемделген, онда Құран аяттары мен сұлтандардың тугралары бейнеленген. Қақпаны қайта жаңартуға қатысқан Мехмед II және Абдулазиздің тугралары анықталды. Ескі құжаттарға сәйкес, 19 ғасырдың екінші жартысына дейін қақпаның үстінде ағаштан жасалған бөлме болған. Ол Мехмедтің павильоны, мұрагерлері болмай қайтыс болғандардың мүлкін сақтау және қазына бөлімінің кеңсесі ретінде пайдаланылған. Арнайы жағдайларда гарем әйелдері үшін де қолайлы орын болған.
Бірінші аула
Биік қабырғалармен қоршалған Бірінші аула (I. Авлу немесе Алай Мейданы) сыртқы аумақ немесе саябақ ретінде тағайындалған және сарайдың барлық аулаларының ішіндегі ең ірісі. Теңізге қарай беткейлер Византия кезеңінде террасаланған. Бірінші ауланың тарихи құрылыстарының бір бөлігі қазір сақталмаған. Қалған құрылыстардың арасында бұрынғы Императорлық Монетахана (Дарфане-и Амире, 1727 жылы салынған), Агия Ирен шіркеуі және түрлі фонтандар бар. Византиялық Агия Ирен шіркеуі Османдықтар тарапынан қойма және императорлық қару-жарақ сақтау орны ретінде пайдаланылған. Бұл аула Янысарлар ауласы немесе Парад ауласы деп те белгілі болған. Сарай қызметкерлері мен янысарлар өздерінің ең әдемі киімдерін киіп, жол бойында тізіліп тұратын. Сарайға келген келушілер Сауал қақпасына және сарайдың Екінші ауласына апаратын жолмен жүретін. Үлкен Сауал қақпасы, сондай-ақ Орта қақпа (түрікше: Orta Kapı) сарайға және Екінші аулаға кіреберіс қызметін атқарады. Бұл қақпада екі үлкен, үшбұрышты сегізбұрышты мұнара бар. Құрылыс мерзімі белгісіз, бірақ мұнаралардың архитектурасы Византиялық әсерге ие. Қақпадағы жазуға сәйкес, бұл қақпа кем дегенде 1542 жылы салынған. Қақпа діни жазулармен және сұлтандардың монограммаларымен әсем безендірілген. Қақпадан өту қатаң бақылауда болды және барлық келушілер аттан түсіп кетуге міндетті болды, себебі тек сұлтан ғана атпен кіруге құқылы еді. Бұл Ұлы сарайдың Халке қақпасынан алынған Византия дәстүрі еді. Қасқырдың бұлағы (Cellat Çeşmesi) – бас кесілгеннен кейін палашының қолын және қылышын жуған жер деп есептеледі, бірақ бұл бұлақ осы мақсатта қолданылған-жоқ деген пікірталас бар. Ол Бірінші ауладан Сауал қақпасына қарағанда оң жақта орналасқан. 2021 жылдың сәуір айында археологтар Топкапы сарайында жүргізілген жер асты зерттеулері барысында үш бөлімнен тұратын рим кезеңіне жататын галереяны тапты. Императорлық қақпаға жақын орналасқан галерея Бірінші ауланың қазба жұмыстары кезінде ашылды.
Екінші аула
Ортаңғы қақпадан екінші аула (II. Авлу) немесе Диван алаңы (Диван мейданы) басталады. Бұл аула, шамамен 1465 жылы Мехмед II билігінде аяқталған болуы мүмкін. Ал 1525–1529 жылдары Сүлеймен I тұсында оның түпкілікті келбеті қалыптасты. Аула сарай қызметкерлерінің жиналатын орны болған. Сұлтан, алтын жалатылған Байрам тағында отырып, екінші аулада қабылдаулар өткізетін. Франция елшісі Филипп дю Фрейн Канае сияқты кейбір шетелдік дипломаттар осы қабылдаулар туралы естеліктер қалдырған. Жер бетінен 5-6 метр тереңдікте орналасқан императорлық атқоралары (Истабл-ы Әмире) Мехмед II кезінде салынған және Сүлеймен кезінде жаңартылған. «Рахт Хазинесі» деп аталатын ат жабдықтарының құнды жинағы жеке атқораларда сақталады. Бұл аймақта сондай-ақ кішкентай 18 ғасырлық мешіт пен Махмуд I-нің бас қара евнухі Бешир Ағаның (Бешир Аға Камиі мен Хамамы) моншасы да орналасқан. Императорлық атқораларының соңында Зүлфілі Балташылардың (Зülüflü Baltacılar) жатақханасы жатыр. Балташылардың міндеттеріне сарай бөлмелеріне отын тасу және сарайдың кейбір бөлімдеріне қызмет ету кіретін. Балташылар өздерінің жоғары мәртебесін білдіру үшін ұзын шаштар өсірген. Бұл корпус туралы алғашқы мәліметтер 1527 жылға дейін барады, сол кезде олар жорық кезінде әскердің алдындағы жолды тазалау үшін құрылған. Жатақхана 15 ғасырда салынған. 1587 жылы Сұлтан Мурад III тұсында бас сәулетші Дауд Аға оны кеңейтті. Жатақханалар дәстүрлі Осман үйінің жоспары бойынша, орталық ауланың айналасында, моншалар мен мешітпен, сондай-ақ түтіншеткіш бөлмесі сияқты демалыс бөлмелерімен салынған. Кешеннің сыртынан және ішкі жағынан кварталдардың түрлі міндеттері мен күтімі туралы көптеген қайырымдылық жазуларын табуға болады. Сарайдың қалған бөлігінен айырмашылығы, бұл жатақханалар қызыл және жасыл боялған ағаштан салынған.
Сарай асханалары мен фарфор коллекциясы
Сарай асханалары (Сарай мутфактары) сарай алғаш рет 15 ғасырда салынған кезде және Сүлеймен Шайлы билік құрған кезде кеңейтілді. Олар Эдирне сарайындағы асханалардың үлгісі бойынша жасалған. 1574 жылғы өрттен кейін асханалар зақымдалғаннан кейін, оларды сарай сәулетшісі Мимар Синан жаңартты. Қайта салынған асханалар 20 кең түтіндіктің екі қатарын құрайды; бұл түтіндіктерді Мимар Синан қосты. Ас үйлер Екінші аула мен Мармара теңізі арасында орналасқан ішкі көшеде орналасқан. Бұл бөлімге кіру Екінші ауланың портигіндегі үш есіктен өтеді: Императорлық комиссариат (төменгі ас үй) есігі, императорлық ас үй есігі және кондитерлік ас үй есігі. Сарай асханалары 10 күмбезді ғимараттан тұрады: Император асханасы (сарай мектебі), Харем (әйелдер бөлмесі), Бирун (сарайдың сыртқы қызмет бөлімі), асханалар, сусындар асханасы, кондитерлік асхана, кремхана, қоймалар және аспаздар бөлмелері. Олар Осман империясының ең үлкен асханалары болды. 4000 адамға тамақ дайындалды және ас үйде 800-ден астам адам жұмыс істеді. Ас үйлерде жатақханалар, моншаханалар және қызметкерлерге арналған мешіт болды, олардың көпшілігі уақыт өте келе жоғалып кетті. Ас-аяқ бұйымдарын көрсетуден басқа, бүгінде ғимараттарда күміс сыйлықтар жинағы, сондай-ақ үлкен фарфор жинағы бар. Осман империясы қытай фарфорын XV ғасырдың ортасынан бастап ала бастады. Қытайдың ресми дереккөздерінде Осман елшілерінің Қытайға салық сапармен барып, Қытай императорынан сыйлық ретінде қытайлық бұйымдар сияқты сыйлықтар алғаны туралы мәліметтер болса да, Осман тарапынан мұндай ресми сапарларды растайтын дерек жоқ. 10 700 данадан тұратын қытай фарфоры жинағы әлемдегі ең үздік фарфор жинақтарының біріне жатады. Жазбалардан көрінетіндей, XVIII ғасырда сарай коллекциясында қытай фарфорының 16 566 данасы болған, ал XVI ғасырда - 400 дана, ал XVII ғасырда - 3 645 дана. Жинаққа 5000-ға жуық еуропалық бұйымдар да кіреді. Зерттеушілердің пікірінше, Осман империясының талғамы уақыт өте келе өзгеріп, XVIII ғасырда Еуропаның түрлі фарфор түрлеріне бейімделген. Ауланың солтүстік-батыс бұрышында, Бақыт қақпасының жанында орналасқан Кеңес ғимараты. Императорлық Кеңес ғимараты алғаш рет Мехмед II тұсында салынған. Қазіргі ғимарат Сүлеймен Шайлы дәуірінен бастау алады; бас сәулетші - Альседдин. 1665 жылы Харемде болған өрттен кейін оны қалпына келтіру қажет болды. Кіреберіс жазуына сәйкес, ол Селім III және Махмуд II кезеңдерінде қалпына келтірілді; оның қасбетіне 1792 және 1819 жылдары Сұлтан Селім III және Махмуд II жүргізген қалпына келтіру жұмыстарын еске түсіретін өлең жазулары бар. Императорлық Кеңестің қасбеті мен ішіндегі рококолық безендірулер осы кезеңнен басталады. Кеңес залына сарайдың ішінен де, ауладан да бірнеше кіреберіс бар. Портик бірнеше мәрмәр және порфир бағаналардан тұрады, алтынмен әшекейленген сәнді жасыл және ақ түсті ағаш төбесі бар. Залға сыртқы кіреберістер рококо стилінде жасалған, табиғи жарық үшін алтын жалатылған торлар орнатылған. Бағаналар бұрынғы Осман стиліне тән болса, қабырға кескіндемелері мен безендірулері кейінгі рококо дәуірінен. Ішкі бөлмеде Императорлық Кеңес ғимараты үш жалғасқан негізгі бөлмеден тұрады. Диван ауласының бұрышында ағаш портигі бар XV ғасырдағы Диванхане кейіннен кеңес мешіті ретінде пайдаланылды. Үш күмбезді палата бар: бірінші палатада Императорлық Кеңес өз мәжілістерін өткізді, ол Куббеалты деп аталады, екіншісін Императорлық Кеңестің хатшылық қызметкерлері басқарды, ал үшіншісі – Дефтерхане, онда бас клерктер кеңес отырыстарының жазбаларын сақтады. Алайда, негізгі палата Куббеалты Осман Кутахиясының плиткаларымен безендірілген. Сұлтан немесе Валиде сұлтан алтын тостағанмен жабылған терезеден көрінбей кеңес отырыстарын бақылай алатын. Терезеге көршілес Әділет мұнарасының (Адалет Кулесі) императорлық бөлмесінен қол жеткізуге болады. Терезе алғаш рет 1527 жылы ғалым Целальзаде Мустафа Челеби атап өткен: "Оның Ұлылығы [ ] сыртқы Кеңестік залда биік тақ және биік лоджия салды, онда уәзірлер отырды, төмендегі Кеңестік залға қарап тұрған перделі терезе ойлап тапты. Бұл терезеден оның асыл мәртебесі кейде диван оқиғаларын бақылап, іс-әрекеттің шындығын тексерді." Сұлтан Махмуд II 1825 жылы мұнараның фонарларын қайта салды, бірақ Осман негізін сақтап қалды. Бағаналары тірелген биік терезелер мен қайта өрлеу дәуіріндегі фронтондар Палладий стилін еске салады.
Chinese porcelain is among the finest porcelain collections in the world. Records indicate that by the 18th century the palace collection had 16,566 pieces of Chinese porcelain, compared to 400 pieces in the 16th century and 3,645 pieces in the 17th century. The collection also includes around 5,000 European pieces. Researchers believe that Ottoman tastes changed over time to favor various types of European porcelain by the 18th century. The council building situated in the northwestern corner of the courtyard next to the Gate of Felicity. The Imperial Council building was first built during the reign of Mehmed II. The present building dates from the period of Süleyman the Magnificent; the chief architect was Alseddin. It had to be restored after the Harem fire of 1665. According to the entrance inscription it was also restored during the periods of Selim III and Mahmud II; on its façade are verse inscriptions that mention the restoration work carried out in 1792 and 1819 by Sultan Selim III and Mahmud II. The rococo decorations on the façade and inside the Imperial Council date from this period. There are multiple entrances to the council hall, both from inside the palace and from the courtyard. The porch consists of multiple marble and porphyry pillars, with an ornate green and white coloured wooden ceiling decorated with gold. The exterior entrances into the hall are in the rococo style, with gilded grills to admit natural light. While the pillars are an earlier Ottoman style, the wall paintings and decorations are from the later rococo period. Inside, the Imperial Council building consists of three adjoining main rooms. The 15th century Divanhane, built with a wooden portico at the corner of the Divan Court, was later used as the mosque of the council. There are three domed chambers: the first chamber where the Imperial Council held its deliberations is called the Kubbealtı, the second was occupied by the secretarial staff of the Imperial Council, and the third—called Defterhāne—is where the head clerks kept records of the council meetings. The main chamber Kubbealtı is, however, decorated with Ottoman Kütahya tiles. The Sultan or the Valide sultan was able to follow deliberations of the council without being noticed from a window with a golden grill. The window could be reached from the imperial quarters in the adjacent Tower of Justice (Adalet Kulesi). The window is mentioned for the first time in 1527 by the scholar Celalzade Mustafa Çelebi: "His Majesty [ ] had built a high throne and a lofty loggia above the outer Council Hall where viziers sat, inventing a veiled window overlooking the Council Hall below. From this window, his Noble Excellency sometimes watched the events of the divan, checking the truth of affairs." Sultan Mahmud II rebuilt the lantern of the tower in 1825 while retaining the Ottoman base. The tall windows with engaged columns and the Renaissance pediments evoke the Palladian style.
Император қазынасы
Қару-жарақтар мен қару-жарақтар қойылған ғимарат бастапқыда сарай қазыналарының бірі (Dîvân ı Hümâyûn Hazinesi / Hazine ı Âmire) болды. Үшінші аулада тағы бір ("ішкі") қазына болғандықтан, оны да "сыртқы қазына" (dış hazine) деп атаған. Онда мерзімі көрсетілмеген жазулар болмаса да, құрылыс техникасы мен жоспары оның Сүлеймен I патшалық кезінде 15 ғасырдың соңында салынғанын көрсетеді. Кейіннен ол көптеген өзгерістер мен жөндеулерден өтті. Бұл сегіз күмбезді, тас және кірпіштен салынған зал. Сұлтанның рұқсатысыз ешкім осы қақпадан өте алмайтын. Тіпті, Ұлы визирге де белгілі бір күндері және шарттарында ғана рұқсат берілетін. Қақпа, XV ғасырда Мехмед II тұсында салынған болуы мүмкін. Ол 1774 жылы Сұлтан Мұстафа III және Махмуд II тұсында рококо стилінде қайта безендірілді. Қақпаның үстінде кіреберіс және тугралармен бірге Құран аяттары жазылған. Төбесінің жартысы боялған және алтын жапырақпен жабылған, ал ортасынан алтын шар ілінген. Қабырғалары барокко стиліндегі сәндік элементтермен және миниатюралық пейзаждармен әсемделген. Сұлтан осы қақпаны және Диван Майданы алаңын тек ерекше салтанаттар үшін пайдаланған. Сұлтан діни, мерекелік күндері мен таққа отыруында, азаматтар мен шенеуніктер құрмет көрсету үшін тұрғанда, өз Байрам тағында қақпа алдында отыратын. Сұлтанның жаназасы да осы қақпа алдында өткізілетін. Осы бағаналы өткелдің екі жағында Сұлтанның гаремінің бас евнухы (Бабуссааде Ағасы деп аталатын) және оның қызметкерлері евнухтардың пәтерлерімен, сондай-ақ сарай мектебінің кіші және үлкен бөлмелерімен басқаратын. Қақпаның алдындағы жердегі кішкентай, ойық тас Мұхаммедтің туы ашылған жерді көрсетеді. Бұл ту соғысқа шығатын Ұлы визир немесе қолбасшыға салтанатты рәсімде тапсырылатын.
Үшінші аула
Бақыт қақпасының артында Үшінші аула (III. Авлу), сонымен қатар Ішкі сарай (Эндерун Авлусу) деп аталады, ол сарайдың ортасы – жүрегі болып табылады. Бұл – Құпия кеңес залы (Хас Ода), қазыналық, гарем және Ахмет III кітапханасымен қоршалған көркем бақ. Үшінші ауланың төңірегінде сұлтанның қызметіндегі ағалардың жатақтары орналасқан. Оларға музыка, сурет салу және каллиграфия сияқты өнерлер оқытылды. Ең дарындылары Хас Ода ағасы немесе жоғары лауазымды шенеуніктер болатын. Үшінші ауланың жоспары Мехмед II жасаған. Мехмед II гаремде тұрмаса да, одан кейінгі сұлтандар көбірек оңашаланып, Төртінші аулаға және гаремге көшіп кетті. 1584 жылғы «Хүнәрнаме» миниатюрасында Үшінші аула мен оны қоршаған сыртқы бақтар бейнеленген.
Аудиториялық палата
Аудиториялық палата, сонымен қатар Өтініш палатасы (Арз Одасы) деп те аталады, Бақыт қақпасының артында орналасқан. Бұл шаршы ғимарат – 22 бағанадан тұратын бағаналар галереясымен қоршалған, аспалы шатырлы үлкен шатырды қолдап тұрған Осман киоскі. Ғимарат 15 ғасырдан бастау алған. Палатаның төбесі ультрамарин көк түске боялып, алтын жұлдыздармен әшекейленген. Қабырғалар көк, ақ және түркіз түсті плиткалармен қапталған. Палата қымбат кілемдер мен жастықтармен сәнделген. 1723 жылы Сұлтан Ахмет III палатаны жаңартып, қайта жаңартты. Ол 1856 жылы өртеніп, Абдулмеджид I тұсында қайта салынған. Негізгі тақ бөлмесі аудиториялық палатаның ішінде орналасқан. 1533 жылы елші Корнелиус Дюплициус де Шеппердің хабарламасында былай делінген: «Император алтын матамен толық жабылған, көптеген асыл тастармен әшекейленген, сәл көтеріңкі тақта отырды, ал барлық жағында баға жетпес құндылықтағы көптеген жастықтар болды; палатаның қабырғалары көк және алтынмен сыланған мозаикамен жабылған; осы палатаның қысқасы мықты күмістен жасалған және алтынмен жабылған, ал палатаның бір жағынан қабырғадан су шағылысып ағып жатты». Қазіргі тақ Мехмет III-нің бұйрығымен балдахин түрінде жасалған. Тақтың лакталған төбесінде асыл тастармен әшекейленген жапырақтар суреттері және күштің символы – айдаһар мен мифтік құс симургтың күресі бейнеленген. Тақта зәңгіл, зүбәржат және маржан сияқты тақталар бар. 1856 жылы кіреберіс есігіндегі барельефті жазуларда Сұлтан Абдулмеджид I-ге арналған мақтау сөздер жазылған. Басты есіктің үстінде 1723 жылдан бері сақталған «Мейірімді, Рақымды Алланың атымен» деген мағынаны білдіретін беземель жазуы бар. Бұл жазу Сұлтан Ахмет III тұсында қойылған. Есіктің екі жағындағы плиткалар кейінгі жөндеу жұмыстары кезінде орнатылған. Кіреберіс жанында Сүлеймен I дәуірінен қалған шағын фонтан бар. Парсы жазуларында сұлтан «жомарттық, әділдік және игіліктің теңізінің бастауы» деп аталады. Елшілер ұсынған сыйлықтар екі есіктің арасындағы негізгі қасбеттің ортасындағы үлкен терезе алдына қойылған. Сол жақтағы Пишкеш қақпасының (Pişkeş Kapısı, Пишкеш – жоғары тұрған адамға сыйлық әкелгені) басына 1810 жылғы Махмуд II тұсындағы жазу орнатылған. Аудиториялық палатаның артында, шығыс жағында Экспедициялық күштердің жатақханасы (Сеферли Коғушу) орналасқан, онда Императорлық киім-кешек жинағы (Падишах Елбиселери Колекциясы) сақталған. Бұл жинақта 2500-ге жуық киім, оның ішінде Сұлтанның қымбат шапандары бар. Сондай-ақ, мұнда 360 керамикалық бұйымдардан тұратын жинақ сақталған. Жатақхана 1635 жылы IV Мұрад Сұлтан тұсында салынған. Ғимаратты XVIII ғасырдың басында Сұлтан Ахмет III жаңартып, қалпына келтірген. Жатақхана қақпалы және 14 бағанамен тіреліп тұр. Жатақхананың солтүстік-шығысында Жеңімпаз павильоны (Fatih Köşkü) орналасқан, онда Императорлық қазына сақталған.
Император қазынасы
Жеңімпаз павильоны, сондай-ақ Жеңімпаз киоскі (Fatih Köşkü) деп те аталады, сарайдағы ең көне ғимараттардың бірі. Ол сарай тұңғыш рет салынған 1460 жыл шамасында салынған. Павильон бақтың үстіндегі террасада орналасқан екі қабаттан тұрады, және жартастың үстіне салынған, оның балконынан Мәрмәр теңізі мен Босфордың көрінісі ашылады. Төменгі қабат қызметтік бөлмелерден, ал жоғарғы қабат төрт пәтерден және қос аркалы үлкен лоджиядан тұрады. Барлық бөлмелер монументальді аркада арқылы Үшінші аулаға ашылады. Бақтың жанындағы бағаналы портик әрбір төрт залға үлкен есіктер арқылы қосылған. Павильон Сұлтан Селім I тұсында Мысырдан түскен кірістердің қазынасы ретінде пайдаланылды. Қазба жұмыстары барысында жертөледе біздің заманымыздан бұрынғы үш жақтан жасалған византиялық шағын крещениелік шіркеу табылған. Онда Императорлық қазына (Hazine i Âmire) орналасқан. Императорлық қазына – Осман әулетіне тиесілі өнер туындылары, зергерлік бұйымдар, мұралық заттар мен ақшаның мол жинағы. Бас қазынашы (Hazinedarbaşı) Императорлық қазынаға жауапты болды. Қазынаның бірінші бөлмесінде III Мұстафа сұлтанның темір қаруы қойылған, ол алтынмен әшекейленген және қымбат тастармен қапталған. Оның алтынмен қапталған қылышы, қалқаны және тұғыры да көрсетілген. Осы бөлмеде IV Мұрадтың эбен ағашынан жасалған тағын табуға болады, ол перде және азу тісімен әшекейленген. Сондай-ақ, бөлмеде сұлтанға тиесілі бірнеше жеміс-жидектермен әшекейленген Құранның мұқабалары бар. XIX ғасырға жататын Үндістанның алтын пил бейнеленген музыкалық қорабы да осында қойылған. Екінші бөлмеде Топкапы қанжары орналасқан. Алтын саптың үстінде үш үлкен изумруд орнатылған, ал оның үстінде изумруд қақпағы бар алтын сағат орналасқан. Алтын қыны алмаз және эмальмен әшекейленген. 1747 жылы Сұлтан Махмұд I осы қанжарды Парсының Надир шаһы үшін жасатқан, бірақ шаһ елші Осман империясының шекарасын покиынше көтеріліс салдарынан қаза тапқан. Бұл қанжар «Топкапы» фильмінде бейнеленген қарақшылықтың нысаны ретінде танымал болды. Екінші бөлменің ортасында Седехар Мехмед Аға салған, перде және тасбақа қабығымен әшекейленген Ахмет I-нің жаңғақтан жасалған тағы тұр. Оның астында үлкен зөбәржат орнатылған алтын шатыр ілінген. Келесі көрмеде сұлтанның және олардың жылқыларының әсем гребеньдері, алмаз, изумруд және рубинмен әшекейленген. Ресей императоры Николай II-нің сыйлық ретінде берген нефриттен жасалған ыдыс та осында қойылған. Үшінші бөлмедегі ең қымбат асыл тас – күміспен әшекейленген және екі қатар 49 кескен алмазбен қоршалған қасықшы алмазы. Аңыз бойынша, бұл алмасты базардан бір уәзір сатып алған, ол оны құнды емес кристал деп ойлаған. Асыл тастың тағы бір, ықтимал тарихы оны Тепеделені Әли пашаның иелігінде көрсетіп, оны сұлтан оның өлімінен кейін тәркілеген. Алмаздың шығу тегі Наполеон Бонапарттың анасы Летиция Рамолиномен байланысты екенін айтатын фантастикалық және романтикалық нұсқалар да бар. Көрмелердің арасында әрқайсысы 48 кг салмақты және 6666 кескен алмазбен әшекейленген екі үлкен алтын шам қойғыштары бар, олар Сұлтан Абдүльмежит I-нің Мекке қаласындағы қасиетті Каабаға сыйлық ретінде берген. Олар Осман империясы Меккеге бақылауын жойғанға дейін Стамбулға қайтарылды. 1585 жылы уәзір Ибрахим Пашаның бұйрығымен жасалған және Сұлтан Мұрад III-ке сыйланған турмалинмен әшекейленген алтын салтанатты Байрам тағы да бар. Бұл тақ арнайы қабылдаулар кезінде Бақыт қақпасының алдына қойылатын. Төртінші бөлменің орталық экспонаты – Сұлтан Махмұд I-нің тағы. Бұл алтынмен қапталған, үнді стилінде жасалған, інжу-маржан және зөбәржатпен әшекейленген тақ 18 ғасырда Парсы билеушісі Надир шаһының сыйлығы болды. Тағы бір экспонатта алтын жамылғыға салынған Иоанн Крестительдің (Яхья) қолы мен алқасы көрсетілген. Көрмелердің бірінде алтын және асыл тастармен әшекейленген қыш құймалы мылтықтар, қылыштар, қасықтар жинағы көрсетілген. Мұхаммедтің плащын сақтаған алтын киелі үйге ерекше қызығушылық танылады.
Миниатюралар мен портреттер галереясы
Император қазынасының солтүстігінде Паждардың жатақханасы орналасқан, ол Миниатюралар және портреттер галереясына (Müzesi Müdüriyeti) айналдырылды. Төменгі қабатта маңызды каллиграфиялық және миниатюралық туындылар жинағы орналасқан. Көрмеде Куф әліпбиінде қолмен боялған және жазылған көне және өте құнды Құран кітаптары (XII-XVII ғасырлар) мен араб тілінде жазылған IV ғасырдағы Киелі кітапты көруге болады. Бұл коллекцияның баға жетпес мүлігі – түрік адмиралы Пири Рейстің (1513) жасаған әлем картасы. Картада Еуропа мен Солтүстік Африканың батыс жағалаулары жеткілікті дәлдікпен көрсетілген, сондай-ақ Бразилия жағалауын да оңай тануға болады. Галереяның жоғарғы бөлігінде әртүрлі сұлтандардың 37 портреті ілулі тұр, олардың көпшілігі түпнұсқа суреттердің тым нәзік болғандықтан, көпшілыққа көрсетілмейтін көшірмелері. Мехмед II-нің портреті венециандық суретші Джентиль Беллини салған. Бұл галереяда, сарай кітапханасында немесе басқа жерлерде сақталатын басқа да құнды Осман миниатюралық суреттері: Хүннернаме, Шаханшахнаме, Сарай альбомдары, Сиер-и Неби, Сырнама-и Хумаюн, Сырнама-и Вехби және Сүлейменнаме, тағы да басқалары.
Эндерун кітапханасы (Ахмед III кітапханасы)
Неоклассикалық Эндерун кітапханасы (Эндерун Күтупханесі), сондай-ақ "Сұлтан Ахмет III кітапханасы" (III. Ахмет Күтупханесі) деп белгілі, үшінші астың ортасындағы Арз Одасының (Аудиенциялық палата) тікелей артында орналасқан. Ол 1719 жылы патшалық сәулетші Мимар Бешир Ағаның Ахмет III-нің бұйрығымен, патшалық үйдің шенеуніктері пайдалануы үшін салынды. Бұл кіосктың колоннадасы қазіргі Қазынашылықтың алдында орналасқан. Кітапхана 18 ғасырдың Осман сәулетінің үлгісі. Ғимараттың сыртқы қабырғасы мәрмәрмен қапталған. Кітапхана грек кресінің пішіндес, орталық залы күмбезді және үш тікбұрышты бөлмелі. Крестің төртінші бөлігі – екі жағынан баспалдақпен көтерілуге болатын шатыр. Портиктың орталық аркасының астында екі жағында нишалары бар әсем су тартқыш орналасқан. Кітапхананың құнды кітаптарын ылғалдан қорғау үшін ғимараттың негізі төмендетілген. Терезелердің үстіндегі қабырғалар 16 және 17 ғасырлардағы әртүрлі суреттермен безендірілген Изник плиткаларымен әсемделген. Орталық күмбез және тікбұрышты бөлмелердің күмбездері суреттелген. Күмбездер мен қабырғалардың безендірілуі 1703 жылдан 1730 жылға дейін созылған "Тюльпан дәуірінің" ерекшелігін көрсетеді. Кітаптар қабырғаға кіріктірілген шкафтарда сақталған. Кіреберіске қарсы бөлме сұлтанның жеке оқу бөлмесі болған. Кітапханада дінтану, ислам құқығы және осыған ұқсас ғылыми еңбектер Осман түрік, араб және парсы тілдерінде сақталған. Кітапхана қорында 3500-ден астам қолжазба болған. Олардың кейбіреулері – періште және азу тісінен жасалған инкрустацияның көркем үлгілері. Бүгінде бұл кітаптар кітапхананың батысында орналасқан Ағалар мешітінде сақталады. Мұндағы ең маңызды туындылардың бірі – үшінші халифа Осман ибн Аффан заманындағы Құранның көшірмесі – Топкапы қолжазбасы. "Жаңа кітапхана" деп аталғаннан кейін, мұнда ислами және ислами емес 20 000-нан астам қолжазбадан тұратын бірегей коллекция бар. Сонымен қатар, әлемнің басқа еш жерінде кездеспейтін көптеген құнды карталар да сақталған. Кітапханада Шығыс және Батыс кітаптарының бірінші басылымдары бар. Ислам миниатюраларының таңғажайып коллекциясы 15 000-нан астам. Сондай-ақ, сұлтандық жеке коллекциясы – 2999 сирек кітап мұнда сақталады. Бұл сирек және құнды коллекцияда ислам каллиграфиясының әлемдегі ең үздік үлгілері де бар. Сегізінші ғасырға дейінгі Куфи шрифтімен жазылған 3000-нан астам Құран кітаптары кітапхананың "Қасиетті аманат бөлмелері" деп аталатын арнайы бөлімінде сақталады. Кітапханадағы ең құнды кітаптар – 13 және 14 ғасырлардағы Ирандағы моңғолдар мен олардың әулеттерінің ұрпақтары – Ильханидтер сарайларынан, сондай-ақ бүгінгі Ауғанстанның Герат қаласындағы Тимуридтер сарайының тамаша кітаптары. Жаңа кітапханада 16 және 17 ғасырлардағы Сафави дәуірінен қалған парсы қолжазбалары да бар, олар – нағыз өнер туындылары.
Ағалар мешіті
Ағалар мешіті (Ağalar Camii) сарайдағы ең үлкен мешіт. Бұл сонымен қатар XV ғасырға дейін, Мехмед II билігі тұсында салынған ең көне құрылыстардың бірі. Сұлтан, ағалар мен паждар осы мешітке дұға ету үшін келетін. Мешіт ауладағы қиғаш сызық бойынша орналасқан, осылайша минабар Меккеге қаратылған. 1928 жылы Эндерун кітапханасының кітаптары және басқа да туындылар мұнда Сарай кітапханасы (Сарай Кютюпханеси) ретінде көшірілді, онда Осман империясы жинаған 13 500-ге жуық түрік, араб, парсы және грек кітаптары мен қолжазбалары сақталған. Мешіттің солтүстік-шығысында Императорлар портреттерінің жинағы орналасқан.
Патшалық парақтардың жатақханасы
Патшалық парақтардың жатақханасында (Хасода Когушу) Императорлық портреттер жинағы (Падиша Портрелери Серги Салону) орналасқан бұл бөлме, сұлтанның жеке бөлмелерінің бір бөлігі болған. Суреттелген портреттерде Осман сұлтандарының барлығы және кейінірек сақталған сирек фотосуреттер бейнеленген, аталған фотосуреттер шыны жақтауларда көрсетілген. Бөлме кондиционерленген, суреттерді сақтау үшін температура реттеліп, қадағаланады. Сұлтандар көбінесе көпшілік алдына шықпағандықтан және ислам дінінде адам бейнесін суреттеуге қатысты сезімталдықтарды ескере отырып, ертедегі портреттер идеализирован стильде салынған. Тек жаңартушы Махмуд II реформаларынан кейін ғана билеушілердің шынайы портреттері жасала бастады. Қызықты дерек – Осман әулетінің билеушілерінің үлкен шежіресі сурет түрінде бейнеленген. Күмбезді зал бағаналармен тіреліп тұр, олардың кейбіреулері Византия кезеңінен қалған, себебі олардың бірінде крест белгісі ойылған.
Харем
Императорлық гарем (Harem i Hümayûn) сұлтанның жеке пәтерлерінің бір бөлігін алып тұрды; онда 400-ден астам бөлме болды. Гаремде сұлтанның анасы – Валиде сұлтан, сұлтанның кәнизактары мен әйелдері, оның қалған отбасы, соның ішінде балалары мен олардың қызметшілері тұрды. Гарем – дәліздер мен аулалар арқылы байланысқан бірнеше ғимараттар мен құрылымдардан тұрады. Гаремдегі әр қызмет тобы мен әр топтың өзіне тән тұрғын үйлері болды, олар аулалардың маңында орналасқан. Бөлмелердің нақты саны белгісіз, бірақ 100-ден астам болуы мүмкін, олардың тек бір бөлігі ғана жұртшылыққа ашық. Бұл пәтерлерде (Дайрларда) гарем евнухтары, Бас гарем евнухы (Даруссаде Ағасы), кәнизактар, патша анасы, сұлтанның жұбайлары, ханзадалар мен сүйіктілері тұрды. Сұлтан, патша анасы, сұлтанның жұбайлары мен сүйіктілері, ханзадалар, кәнизактар және гаремді күзеткен евнухтардан басқа ешкім гарем қақпасынан тысқары өте алмайтын. Гарем қанаты 16 ғасырдың соңында ғана салынды. Гаремдегі көптеген бөлмелер мен құрылымдарды Мимар Синан жобалаған. Гарем бөлімі Екінші аулаға (Диван Майданы) ашылады, сондай-ақ Арбалар қақпасы (Арабалар Каписы) да осы аулаға ашылады. Құрылыстар уақыт өте келе Алтын мүйіз жағына қарай кеңейіп, алып кешенге айналды. Бұл кешенге 15 ғасырдан бастап 19 ғасырдың басына дейін салынған ғимараттар сарай дизайны мен әшекейлеуінің стильдік дамуын көрсетеді. Харемнің кейбір бөліктері Махмуд I және Осман III солтандар тұсында итальяндық ықпалмен Осман барокко стилінде қайта безендірілді. Бұл әшекейлер классикалық Осман дәуіріндегі әшекейлерден өзгеше.
Көлік арбаларының қақпасы/Күпіршікті шкаф бөлмесі
Екінші ауладан кіретін қақпа – Арбалар қақпасы (Арабалар Каписы), ол Күмбезді шкафтар бөлмесіне (Долапли Куббе) жетелейді. Бұл орын 1587 жылы Мұрат III тарапынан гаремге кіреберіс ретінде салынған. Мұнда гарем қазынасы орналасқан. Оның шкафтарында уақфтар туралы жазбалар сақталған, оларды Бас гарем евнухы басқарған. Бұл қазынада гаремнің және басқа да қорлардың қайырымдылықтарынан түскен ақшалар, сондай-ақ сұлтандар мен императорлық отбасының қаржылық есептері сақталған.
Тазару бұрқағының залы
Тазарту фонтаны залы, сондай-ақ "Шығанақты диван" (Şadirvanli Sofa) деп те аталады, 1666 жылғы гарем өртінен кейін қайта жаңартылды. Бұл екінші ірі өрт 1665 жылдың 24 шілдесінде болған. Бұл кеңістік гарем евнухтары күзеткен гаремге кіретін дәліз болды. Бұл жерге Гарэм, Жеке бақша, Гарэм евнухтарының мешіті және Сұлтан Императорлық Кеңестің отырыстарын бақылаған Әділет мұнарасын байланыстыратын Büyük Biniş және Şal Kapısı келіп тірелетін. Қабырғалары 17 ғасырдың Күтахия плиткаларымен жабылған. Мешіттің алдындағы атқа міну тасы сұлтанға атқа отыруға арналған, ал отыру орындары күзетшілерге тиесілі болған. Бұл кеңістікке атын берген фонтан көшіріліп, қазір Мұрат III-нің жеке палатасының бассейнінде орналасқан. Сол жақта қара евнухтардың кішкентай мешіті орналасқан. Сулы жасыл, лас ақ және орта көк түсті плиткалардың бәрі 17 ғасырға (Мәхмет IV тұсында) жатады. Олардың дизайны жоғары көркемдік деңгейде, бірақ 16 ғасырғы плиткалармен салыстырғанда сапасы төмен, сондай-ақ осы плиткалардың эмалі бүлінген.
Қалыңдықтардың өтуі
Конкубиндар жолы (Карие Коридору) Сұлтанның бас жұбайлары мен конкубиналарының ауласына жетеді. Бұл жолаң бойындағы тіреулерге евнухтар сарайдағы асханалардан әкелген тағамдарды қоятын.
Сұлтанның жұбайлары мен кәнизактарының ауласы
Сұлтанның жұбайлары мен кәнизактары ауласы (Kadın Efendiler Taşlığı / Cariye Taşlığı) 16 ғасырдың ортасында евнухтардың ауласымен бірге салынған. 1665 жылғы өрттен кейін қайта жаңартылып, Гаремнің ең кішкентай ауласы болып табылады. Портикалы ауланы моншалар (Cariye Hamamı), кір жуу тағы, кір жуу бөлмесі, жатақханалар, Сұлтанның бас жұбайының пәтері және стюардессалардың пәтері (Kalfalar Dairesi) қоршап тұрады. Алтын мүйізге қарап тұрған, ішінде пеші бар үш жеке плиткалы пәтерлер Сұлтанның жұбайларының тұратын жері болған. Бұл құрылыстар 16 ғасырдың соңында ауланың орнын толыққанды жапты. Король ананың пәтеріне кіреберісте 18 ғасырдың соңында салған қабырға фрескаларында батыс әсерінен пайда болған пейзаждар бейнеленген. "Қырқ қадам" (Kirkmerdiven) деп аталатын баспалдақ Гарем ауруханасына (Harem Hastanesi), Гаремнің ішкі жағындағы кәнизактардың жатақханаларына және Гарем бақтарына жетелейді.
Король ананың пәтерлері
Король ананың пәтерлері (Валиде Султан Дареси) сұлтанның пәтерлерімен бірге гаремдегі ең ірі және маңызды бөлімді құрайды. Ол 16 ғасырдың соңында Король ана Топкапы сарайына Ескі сарайдан (Eski Saray) көшкеннен кейін салынған, бірақ 1665 жылғы өрттен кейін 1666 және 1668 жылдар аралығында қайта жаңартылуға мұқтаж болды. Кейбір бөлмелер, мысалы, кішкентай музыка залы 18 ғасырда осы бөлімге қосылды. Осы бөлмелердің тек екеуі ғана қоғамға ашық: асхана, жоғарғы галереяда қабылдау бөлмесі және оның жатын бөлмесі. Пәтерлердің төменгі қабаттарында нағашылардың бөлмелері орналасқан, ал жоғарғы қабаттар Король ана мен оның күтуші әйелдерінің (калфалар) бөлмелеріне арналған. Король ананың пәтерлері султандардың пәтерлеріне апаратын дәліз арқылы, Король ананың ваннасынан өте байланыстырылған. Бұл бөлмелердің барлығы көк және ақ немесе сары және жасыл түсті гүлдік ою-өрнектермен және 17 ғасырға тән Изник фарфорымен безендірілген. Осман Изникли Мехметоғлу қол қойған Мекке немесе Медина бейнесін көрсететін панель Изник плиткаларының жаңа стилін білдіреді. Жоғарғы бөлмелердегі панорамалық көріністер 18 және 19 ғасырлардағы Батыс Еуропа стилінде салынған. Король ананың пәтерлерінің үстінде рококо стиліндегі Михирисаха пәтерлері орналасқан. Пәтерлерден моншаларға дейін Абдул Хамид I пәтері созылып жатыр. Оған жақын жерде 1790 жылы салынған Селим III-нің сүйікті бөлмесі орналасқан. Ұзын, тар дәліз оны 1754 жылы салынған Осман III киоскімен байланыстырады.
Сұлтан мен Королева Ананың моншалары
Келесі бөлмелер – Сұлтан мен Ана патшайымның моншалары (Hünkâr ve Vâlide Hamamları). Бұл екі бөлек монша 16 ғасырдың соңында салынған және бірнеше бөлмеден тұрады. 1666 жылғы Ұлы гарем өртінен кейін, Сұлтан Осман III билік кезінде зал рококо стилінде қайта жаңартылды. Каллиграфиялық жазулары бар қабырғаларды айналаған плитка белдеулері 18 ғасырғы көк және ақ түсті Дельфт голландиялық керамикасымен және венециялық әйнек көздерімен жаңадан безендірілді. Бірақ күмбезді арка мен қосжақтарда әлі де бастапқы құрылыс кезінен қалған классикалық суреттер сақталған. Залда сұлтанның тақтысы тұр. Галереяда патшайым ана бастап, сұлтанның әйелдері орналасқан. Алтын жалатылған орындықтар – Германия императоры Вильгельм II-нің сыйы, ал сағаттар – королева Викторияның сыйы. Музыкалық аспаптар қойылған қойма Император залына ашылады, ол сұлтанның жеке пәтерлеріне жол ашады. Көзілдіріктің артындағы құпия есік сұлтанға қауіпсіз өтуге мүмкіндік берді. Бір есік Ана патшайымның пәтеріне, екіншісі – сұлтанның хамамына апарады. Қарсы есіктер кішкентай тамақтандыру залына (Ахмед III қайта салған) және үлкен жатын бөлмесіне, ал үшіншісі – 17 ғасырда қайтадан плиткаланып, безендірілген фонтаны бар бөлме (Çeşmeli Sofa) сияқты бірнеше кіріспе бөлмелерге ашылады.
Мұрат III-нің құпия палатасы
Мұрат III-нің құпия палатасы (III. Мурад Хас Одаси) – гаремдегі ең көне және ең жақсы сақталған бөлме, өзінің бастапқы интерьерін сақтап қалған. Бұл жобаны ұлы сәулетші Синан жасаған, ол 16 ғасырға дейін салынған. Кабинет есіктері, терезе жалюзилері, кішкентай үстел және Құран оқу тұғыры анарқа және піл сүйегімен әсемделген.
Ахмед III-нің құпия палатасы
Оның қасында Ахмет III-нің кішкентай, бірақ өте әсем әрі түрлі-түсті жеке бөлмесі (III. Ахмет Хас Одасы) орналасқан. Бөлменің қабырғалары гүлдік суреттермен және жеміс тостағандарымен безенілген, ал күрделі плиткамен қапталған ошақ (оджақ) бар. Сондықтан бұл бөлме «Жеміс бөлмесі» (Yemis Odası) деп те аталады және, әдетте, тамақтану үшін пайдаланылған болуы мүмкін.
Тәжікстанның мұрагерлік ханшайымының қос киоск/пәтерлері
Тәж ханзадасының қос киоскі / пәтерлері (Çifte Kasırlar / Veliahd Dairesi) 17 ғасырда әртүрлі уақытта салынған екі жеке палатадан тұрады. Ғимарат сараймен байланысқан және ішкі көріністі жақсырақ көру үшін, ал сыртқы көріністі қорғау мақсатында биік платформада салынған, бір қабатты құрылыс. Ішкі кеңістік екі үлкен бөлмеден тұрады, олар Сұлтан Мурат III тұсында салынған, бірақ Әхмед I тұсында аяқталған болуы мүмкін. Киоск стиліндегі төбесі конус тәрізді, ал емес тегіс, ерте Османдықтардың дәстүрлі шатырларын еске түсіреді. Шатырлардағыдай, мұнда да тұрған жиһаз жоқ, тек қабырға бойында төселген кілем үстіне орнатылған дивандар бар. Бұл палаталар сарайдың басқа бөліктерінде қолданылған классикалық стильдің барлық ерекшеліктерін көрсетеді. Павильон толығымен қайта безендірілді, барокко стиліндегі ағаш өрнектерінің көп бөлігі алынып тасталды. 17 ғасырдың Изник плитка өнеркәсібінің жоғары сапалы шеберлігін көрсететін сәндік плиткалар бастапқы жобаға сәйкес алынып тасталды және заманауи көшірмелерімен ауыстырылды. Ағаш күмбездің суреттері әлі де түпнұсқа күйінде сақталған және 16-17 ғасырлардың соңындағы бай дизайнның үлгісі болып табылады. Екінші бөлмедегі каминнің биік, алтын жалатылған қалқасы бар, ол бастапқы түріне келтірілді. Каминнің жанындағы терезе жапқыштары перленін (накре) инкрустациясымен әсемделген. Түсті шыныдан жасалған терезелерден жоғары терраса мен төмендегі бассейндік баққа көрініс ашылады. Терезелердің жиектері қызыл, қара және алтын түстермен безендірілген. Мұрагер ханзадалар (Шехзаделер) мұнда уақытты жеке өткізді, сондықтан бұл пәтерлер «кафес» (қосқыш) деп те аталды. Мұрагер ханзадалар мен басқа ханзадалар ересек болғанға дейін Осман харемінің тәртібімен тәрбиеленді. Кейіннен олар Анатолия провинцияларына әкімдер ретінде жіберілді, онда мемлекеттік істерді басқаруда одан әрі оқытылды. 17 ғасырдың басынан бастап ханзадалар Харемде тұра бастады, ол сарай басқаруына ықпал етуге мүмкіндік берді. Қос киоск 18 ғасырдан бастап тәж ханзадасының жеке палатасы ретінде пайдаланылды.
Сүйіктілердің ауласы
Сүйіктілердің ауласы (Gözdeler / Mabeyn Taşlığı ve Dairesi) Харемнің соңғы бөлігін құрайды және үлкен бассейн мен Boxwood Garden (Şimşirlik Bahçesi) бағына көрінеді. Ағаштан жасалған бөлме рококо стилінде безендірілген. Сұлтанның сүйіктілері (Gözdeler / İkballer) харем ұйымында әулеттің жалғасуын қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырылды. Сүйіктілер жүкті болған кезде олар сұлтанның ресми жұбайының (Kadınefendi) құқықтары мен мәртебесіне ие болды.
Алтын жол
Алтын жол (Алтынайол) – 15 ғасырдан бастау алатын, Харемнің басты өзегі болып табылатын тар дәліз. Ол Гарем евнухтарының ауласы (Harem Ağaları Taşlığı) мен құпия бөлмесі (Has Oda) арасында созылып жатыр. Сұлтан осы дәліз арқылы Гаремге, құпия бөлмеге және Императорлық терраса – Софа-и Хумаюнға өтетін. Король ананың ауласы (Valide Sultan Taşlığı), Сұлтанның бас жұбайының ауласы (Baş Haseki), ханзадалардың пәтерлері (Şehzadegân Daireleri) және Сұлтанның пәтерлері (Hünkâr Dairesi) осы дәлізден ашылады. Қабырғалары қарапайым ақ түспен боялған. Кейбір ғалымдар дауласса да, "алтын" деген атау сұлтанның мереке күндері кәнизақтарға жинап алу үшін алтын монеталар лақтырғандығымен байланысты деп саналады.
Құс үйі / Харем қақпасы
XIX ғасырдың соңына дейін Ендерун ауласының осы бұрышында шағын ішкі аула болған. Бұл аула Кушхан қақпасы арқылы гаремге жетеді. Бүгінде бұл қақпа гаремнен келушілердің шығу жолы. Қақпаның төңірегіндегі ғимараттарда сұлтанның дастарқаны үшін құстар өсірілген. Кушхан есігінің үстіндегі жазуда Махмуд I Кушхан ас үйін жөндегені айтылған. Құс үйінің гарем қақпасына қараған балконы 1916 жылғы жөндеу жұмыстары барысында салынған. Ғимараттың фасады дәстүрлі құс қораларына еске салады.
Төртінші аула
Төртінші аула (IV. Авлу), сонымен қатар Императорлық диван (Софа ı Hümâyûn) деп те аталады, сұлтан мен оның отбасының ең жеке, ішкі қасиетті орны болды және бірнеше павильондардан, киосктерден (köşk), бақтар мен террасалардан құралған. Бұл бастапқыда Үшінші ауланың бір бөлігі болған, бірақ қазіргі ғалымдар оны жақсырақ ажырату мақсатында жеке аула ретінде қарастырады.
Сүндеттейтін бөлме
1640 жылы Сұлтан Ибрагим I жас шаһзадалардың сүндетке оралуына арналған жазғы сарайша (Язлык Ода) – Сүндет бөлмесін (Суннет Одаси) салғызды, бұл ислам дініндегі тазалық пен ізгілік үшін қабылданған дәстүр. Оның ішкі және сыртқы жағы гүл мотивтері бар көк плиткалар сияқты сирек кездесетін қайта пайдаланған плиткалардың әртүрлі жиынтығымен безендірілген. Ең маңыздысы – 1529 жылы жасалған, камера қасбетіндегі алыс Шығыс керамикасының ықпалымен салынған көк және ақ плитка панельдері. Бұл плиткалар бұрын Сұлтан Сүлеймен I-нің салтанатты ғимараттарын әшекейлеген, мысалы, Кеңес залы мен Ішкі қазына ғимараты (екіуі де Екінші аулада) және Тақ бөлмесі (Үшінші аулада). Олар оның билігінің алтын ғасырына деген құрмет пен сағынышпен мұнда көшірілді. Бұл плиткалар кейіннен Ереван және Бағдад сарайшаларын безендіруге үлгі болды. Бөлме симметриялық пропорцияланған және сарай үшін салыстырмалы түрде кең, әрқайсысында шағын фонтаны бар терезелері бар. Терезелердің үстінде әйнек түсті панельдер орналасқан. Кіреберістің оң жағында алтынмен жалатылған күмбезбен шатыр тұр. Сұлтан Ибрагим сондай-ақ Қасиетті Жоғаудың бөлмесінің айналасында аркалы шатыр және осы бөлме мен Бағдад сарайшасы арасындағы жоғарғы террасаны салғызды. Сұлтан Мурат IV-тің бас сәулетшісі Хасан Аға 1635–1636 жылдары Ереван сарайшасын (Реван Кошку) және 1638–1639 жылдары Бағдад сарайшасын (Бағдат Кошку) Ереван мен Бағдадтағы Османдық жеңістерді тойлау үшін салғызды. Екеуі де түпкілікті безендірулерінің көп бөлігін сақтап қалған.
Террасалық мешіт
Террасалық мешіт, сондай-ақ Диван мешіті (Софа Ками) деп те аталады, 19 ғасырда Софа Окағы деп аталатын корпустың пайдалануы үшін Махмуд II кезінде Империя стилінде салынған. Бұл жерде бұрын "Салахдар Көшкі" (Silahdar Köşkü) тұрған. Мешіт қақпасындағы жазу 1858 жылы Сұлтан Абдулмеджид I тұсында қайта жаңартылғанын көрсетеді.
Сыртқы баулар
Бірінші-төртінші ауланың бүкіл кешенін сыртқы сарай бақтары қоршап тұр. Бұл аймақтың теңізге қараған бөлігі Бесінші сарай деп те аталады. Мехмед II үш павильон немесе киоск салдырды, олардың тек қана сүрлемделген киоск (Çinili Köşkü) ғана сақталған. Сүрлемделген павильон шамамен 1473 жылға дейін салынған және Стамбул археология музейінің ислам керамикасы коллекциясына ие. Жағалау бойында сұлтанның ләззатына арналған бірнеше павильондар салынды. Олардың ішінде Жағалау киоскі, Жемшүек киоскі, Мәрмәр киоскі және Себетшілер киоскі бар. Павильондардың көпшілігі, сондай-ақ жағалаудың бір бөлігіндегі қабырғалар мен қақпалар 19-ғасырдың соңында Сыркечи теміржол станциясына дейінгі теміржол желілері салынып жатқанда қирады. Дегенмен, Себетшілер киоскі сақталды. Бірінші ауланың қалаға қарай орналасқан жанында Гүлхане паркі жатыр, ол сарайдың үлкен кешеніне тиесілі ескі императорлық гүлзар. Бұл саябақ халыққа ашық. Парк қақпасының жанында Процессия киоскі орналасқан.
Ағаштар
Топкапы сарайы кешеніндегі ағаштар ерекше, себебі олардың көпшілігі ғасырлар бойында саңырауқұлақтың салдарынан толығымен іштен ойылып қалған. Дегенмен, ағаштар тірілігін сақтап, тұрып тұрады. Басқа жағдайларда, екі түрлі ағаш бірігіп өсіп, біріне бірісі сіңіп кеткен, мысалы, бір ағаштың ішіне өсіп, оған тірі қанатын қосып өскен инжір ағашы. Осындай құбылысты екінші аулада көруге болады.
Қауіпсіздік мәселелері
Сарайды кейбір сарапшылар қауіпсіздік және сақталу жағынан нашар деп бағалаған. Баб-и Хумаюн қақпасынан сарай күзетшілері тоқтатып, ол әскерлер мен күзетшілерге атыс ашып, рядовой Шерафеттин Эрай Топчу мен күзетші Мехмет Балличиді жарақаттады. Содан кейін ол сарайдың басты ауласына кірді, бірақ сарай күзетшілерінің күштерімен кездескен соң кері шегініп, қақпада паналауға мәжбүр болды. Бір сағаттан астам уақытқа созылған атыс кезінде оны түрік полициясының арнайы жасағы өлтірді.
Көшірмелері
Анталиядағы World Of Wonders Resorts & Hotels Topkapı Palace курорттық қонақ үйі – Аудиенциялар залы, сарай асханалары және Әділет мұнарасы сияқты ғимараттардың бір бөлігінің қайта жаңартылған нұсқасы.