Кіріспе
Түркиядағы 17 ғасыр мешіті – Стамбулдағы Көк мешіт, сонымен қатар оның ресми атымен белгілі, Сұлтан Ахмет мешіті (Сұлтан Ахмет Ками) – Түркияның Стамбул қаласында орналасқан Осман империясының тарихи императорлық мешіті. Ол 1609 және 1617 жылдар аралығында Ахмет I билігі кезінде салынды және бүгінгі күні жұмыс істеп тұрған мешіт болып табылады. Ол сондай-ақ көптеген туристерді өзіне тартады және Осман сәулетінің ең танымал ескерткіштерінің бірі болып табылады. Мешіт орналасқан жері қаланың көкжиегіне үстемдік ететін, маңызды символикалық мәні бар орын. Мешіттің орны бастапқыда Ипподромның трибуналарымен және императорлық ложасымен (император мұндағы шараларға қатысқанда отыратын) ғана еңгізілген. ХХ ғасырдың басындағы қазба жұмыстары кезінде мешіт ауласынан ежелгі орындықтардың қалдықтары табылды. Мешіттің орналасуы, көлемі және минареттерінің саны ескерілгенде, Сұлтан Ахмет Ая Софиямен бәсекелесетін немесе одан да асқан ескерткіш құруды көздеген болуы мүмкін. Құрылыс басталғанға дейін бұл жерде бірнеше Османдық уәзірлердің сарайлары орналасқан, оның ішінде Соколу Мехмет паша мен Гүзель Ахмет паша, бұл қымбатқа түсетін меншікке алу процесін қажет етті. Империяның экономикалық қиындыққа тап болуымен қатар, бұл улемалардың (ислам заңгерлерінің) наразылығын тудырды, олар сұлтандардың тек жаулап алынған олжамен ғана императорлық мешіт салуға құқылы екенін айтты. Ахмет I үлкен жеңіске жетпегендіктен, осы жобаға қазынадан қаражат жұмсауға мәжбүр болды. Улемалар мұсылмандарға мешітте намаз оқуға тыйым салды. Қарсылықтарға қарамастан, сұлтан жобаны іске асырды. Құрылыс 1609 жылы басталды және 1617 жылы аяқталды, сол жылы салтанатты ашылу рәсімі өтті, бірақ мешіттің кейбір жазуларында 1616 жыл көрсетілген. Ахмет I шамамен сол жылы немесе 1617 жылдың басында қайтыс болды. Ғалым Годфри Гудвин мешіттің құрылысы бойынша соңғы есептерге Ахмет I-нің мұрагері Мұстафа I қол қойғанын атап өтеді, бұл Ахмет I жоба аяқталғанға дейін қайтыс болғанын көрсетеді. Ақырында, мешіттің сәні, әсем әрлеуі және Ахмет I жобаны тойлау үшін ұйымдастырған әсем әлеуметтік шаралар қоғамдық пікірді өзгертіп, құрылысқа байланысты бастапқы дауды жеңген сияқты. Ол қаланың ең танымал мешіттерінің біріне айналды.
The Blue Mosque in Istanbul, also known by its official name, the Sultan Ahmed Mosque (Sultan Ahmet Camii), is an Ottoman era historical imperial mosque located in Istanbul, Turkey. It was constructed between 1609 and 1617 during the rule of Ahmed I and remains a functioning mosque today. It also attracts a large number of tourists and is one of the most iconic and popular monuments of Ottoman architecture. ), a site of significant symbolic significance that allows it to dominate the city's skyline. The mosque's location was originally occupied by the Hippodrome's bleachers and its imperial box (where the emperor sat when attending events here). During excavations in the early 20th century, some of the ancient seats were discovered in the mosque's courtyard. Given the mosque's location, size, and number of minarets, it is probable that Sultan Ahmed intended to create a monument that rivalled or surpassed the Hagia Sophia. Prior to construction, this site was occupied by the palaces of several Ottoman viziers, including Sokollu Mehmet Pasha and Güzel Ahmet Pasha, which required a costly expropriation process. This, along with the fact that the empire was under economic stress, aroused the protests of the ulema (Islamic legal scholars), who argued that sultans should only fund the construction of an imperial mosque with spoils of conquest. Ahmed I had won no major victories and thus had to divert funds from the treasury for this expensive project. The ulema went so far as to forbid Muslims from praying at the mosque. Despite the opposition, the sultan went ahead with the project. Construction started in 1609 and completed in 1617, when the opening ceremony was held, though the year 1616 is mentioned on some of the mosque's inscriptions. Ahmed I died around the same time or very soon afterwards in 1617. Scholar Godfrey Goodwin notes that the last accounting reports on the mosque's construction were signed by Mustafa I, Ahmed I's successor, which suggests that Ahmed I had died before the final completion of the project. In the end, the mosque's grandeur, its luxurious decoration, and the elaborate public ceremonies that Ahmed I organized to celebrate the project appear to have swayed public opinion and overcome the initial controversy over its construction. It became one of the most popular mosques in the city.
Қайта қалпына келтіру
1883 жылы мешіттің ішкі әдекорлеуінің көп бөлігі жаңа үлгі бояумен алмастырылды, оның бір бөлігі бастапқы түс схемасын өзгертті. Мешіттің қалған бөлігін толыққанды қайта жаңарту жұмыстары 2018 жылы басталды және 2023 жылдың сәуір айында аяқталды.
Шолу
Мешіттің дизайны 16 ғасырдың басында Мимар Синан жасаған бұрынғы Шәһзаде мешітінің дизайнына негізделген. Дұға залының ауданы 4 гектар, ал ортаңғы күмбезінің диаметрі тең. Күмбезді төрт жартылай күмбез қоршап тұр, олардың әрқайсысы үш кіші жартылай күмбез немесе экседрамен шектеледі. Дұға залының төрт бұрышы төрт кіші күмбезбен жабылған. Сырт жағынан мешіттің алты минареті, дәретханалары және намаз залынан бұрын үлкен ауласы бар. Мешіттің сәулетшісі Седефкар Мехмед Аға өзінің ұстазы Синанның идеяларын біріктіріп, зор көлемге, сұлулыққа және сән-салтанатқа қол жеткізді. Архитектордың ресми өмірбаянында айтылғандай, мешіт оның мансабының шыңы болды. Бұл құрылыс сол кезеңдегі классикалық Осман стилін көрсетеді, сонымен қатар көршілес Ая Софиядан Византия сәулетінің ислам сәулетімен үйлесімді аспектілерін қамтиды. Бұл классикалық дәуірдегі соңғы ірі мешіт. Архитектура тарихшысы Доған Кубан Мехмед Ағаның стилін "мүсіншілдік" көзқарасқа ие деп сипаттайды, ғимараттың егжей-тегжейіне көбірек назар аударылады және оның элементтерін кішірек бөліктерге бөлуге дайындық, ал Синан салыстырмалы түрде қарапайым безендірумен кеңістіктік жобаларға басымдық берді. Ғылым зерттеушісі Гүлру Нечипоглу мешіттің осы кезеңде Осман ғимараттарының құрылымы мен безендіруіндегі экстраваганттылыққа қарай үрдіс байқалатынын көрсетеді, бұл оның көлемі, сыртқы түрі (минареттердің санының артуын қоса алғанда) және Изник плиткаларын кеңінен пайдалану арқылы дәлелденеді. Сол ғасырдың соңында аяқталған Жаңа мешітте (немесе Йени Валиде мешітінде) де безендірудегі осындай шектеудің болмауы байқалады. Архитектура тарихшылары мешіттің құрылымы мен безендіруіндегі кейбір бөлшектерді Синанның бұрынғы жұмыстарымен салыстырғанда сынға алғанмен, мешіт Осман сәулетінің ең әсерлі және танымал ескерткіштерінің бірі болып табылады, мешіттің үлкен бағаналары артындағы аумақтардан басқа. 17 ғасырда мешітті көрген Евлия Челебидің айтуынша, михрабқа жақын жүздеген Құран кітаптары, султандар мен везирлердің сыйлықтарынан тұратын кітапхана орналасқан. Хүнкар махфил, яғни султанның дұға оқитын орны, дұға залының оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, он мәрмәр бағанамен тіреліп тұратын биік платформа. Онда алтын жапырақпен және нефрит гүлімен безендірілген жеке михрабы бар. Ложаға сырттан "императорлық павильон" арқылы жетуге болады, бұл султанның демалуы үшін екі бөлмеге дейін жететін жабық пандус және теңізге қарап тұрған оңтүстік жағындағы жабық галереядан тұратын үлкен L пішіндес құрылыс. Бұл бөлмелер 1826 жылы бүлікші янышарлар корпусын басып беру кезінде Ұлы везирдің штабы болды. Шамдардың арасында страустың жұмыртқалары мен кристалдық шарлар кездеседі. Мешіттер мен Шығыс шіркеулерінде шамдарға страустың жұмыртқаларын қосу жиі кездесетін дәстүрлі практика. Стамбулда бұл әдіс жәндіктер мен кеміргіштерден сақтану немесе жер сілкінісі туралы ескерту үшін қолданылады деп түсіндіріледі. Кейбір кристалдық шарлар немесе шыны ыдыстарда мешіттің моделі және 17-18 ғасырлардағы жазушылардың атап өткенідей, галереяның моделі сияқты басқа да қызықты заттар сақталған.
Сыртқы
Сыртқы жағынан Мехмед Аға ішкі жағындағыдай, орталық күмбездің шыңына қарай бірте-бірте көтерілетін жұмсақ контур жасау үшін қисық күмбездер мен жартылай күмбездердің тізбегін, сондай-ақ иісті және көп деңгейлі тіреу элементтерін пайдаланды. Бұл тәсіл Синан мен одан бұрынғы Осман сәулетшілерінің әдісінен аздап ерекшеленеді, олар қисық күмбездер мен тік элементтерді әдейі үйлестіріп, күшті әсерге қол жеткізді. Мешіттің ауласында үш кіреберіс бар: солтүстік-батыстағы басты кіреберіс және екі бүйірлік кіреберіс. Басты кіреберіс ең монументалды, оның үстінде барабанға орнатылған кішкентай күмбез тұр. Сыртқы есіктің үстінде мукарнадан жасалған жартылай күмбез орнатылған және екі жазу тақтасы бар.
Минареттер
Көк мешіт – Түркиядағы алты минареті бар бес мешіттің бірі (Аданадағы қазіргі Сабанжы мешітіндегі, Мерсіндегі Мугдат мешітіндегі, Ускудардағы Чамлыка мешітіндегі және Арнавуткөйдегі Жасыл мешіт). Халық аңызы бойынша, бір сәулетші сұлтанның «алтын минареттер» деген тілегін «алты минарет» деп қате естіген, бұл ерекшелік бұрын тек Меккедегі Кааба мешітіне ғана тән болған. Сұлтан сынға ұшырағаннан кейін Мекке мешітіне жетінші минарет салуға бұйрық берді. Алты минарет мұнарасының әрқайсысы тік және жоғары, конус пішіндес қалпақпен жабылған. Дұға залының төрт бұрышындағы минареттердің әрқайсысында үш балконы (шерефе) бар, ал ауланың сыртқы бұрыштарындағы екі минаретте екі балконынан бар. Әр балкон мукарнамен жасалған тіреулермен бекітілген. Минареттер тарихында көп рет жөнделген. Дәстүр бойынша, муэдзин күніне бес рет намазға шақыру үшін минареттер ішіндегі тар бұралақ баспалдақпен көтерілуге тиіс болған.
Папа Бенедикт XVI-ның сапары
Папа Бенедикт XVI 2006 жылғы 30 қарашада Түркияға жасаған сапары барысында Көк мешітке барды. Бұл тарихында мұсылман ғибадатханасына жасалған екінші папалық сапар болды. Аяқ киімдерін шешіп, Папа екі минут бойы көзін жұмып, үнсіз медитация жасады, Истанбұл муфтиі Мустафа Чағричи және Көк мешіттің имамы Эмрулла Хатипоғлумен қатар тұрды. Папа "Барлық сенушілер жалғыз Құдайды мойындап, нағыз бауырластыққа куә болсын" деп, құдайдың кеңшілігіне алғыс айтты. Сондай-ақ, Түркияның "Шығыс пен Батыс арасындағы достық және ынтымақтастық көпірі болатынын" атап өтіп, түрік халқына "осы сапарда көрсеткен жылы қабылдауы мен мейірімділігі үшін" алғыс білдіріп, "өзін жақсы көрілгендей және түсінілгендей сезінгенін" айтты.