Кіріспе
Шығыс Азияның дәстүрлі ай-күн күнтізбесінің 24 кезеңінің кез келгені. Күн термині (немесе джиеци, ) – белгілі бір астрономиялық құбылысқа сәйкес келетін немесе табиғаттағы өзгерісті білдіретін дәстүрлі қытай ай-күн күнтізбесіндегі жиырма төрт кезеңнің кез келгені. Бұл нүктелер эклиптика бойымен 15° қашықтықта орналасқан және ай-күн күнтізбесінің маусымдармен үндесуіне көмектеседі, бұл аграрлық қоғам үшін маңызды. Күн терминдері аралық айларды есептеу үшін де қолданылады; қай ай қайталанатыны күннің сол кездегі орнына байланысты. «Құжаттар кітабына» сәйкес, алғашқы анықталған термин – Дан, Чжоу герцогының қысқы күн тоғысы (Дунчжи) болды. Ол Батыс Чжоу әулетінің географиялық ортасын анықтау үшін, «tǔguī (土圭)» деп аталатын көне күн сағатының көмегімен күн көлеңкесінің ұзындығын өлшеген. Алғаш төрт мерзім белгіленді, олар тез арада сегіз мерзімге дейін жетті. 104 ж. «Тайчу күнтізбесі» кітабында жиырма төрт күн термині ресми түрде қытай күнтізбесіне енгізілді. Күннің эклиптика бойымен жылдамдығы Жер-Күн арақашықтығына байланысты өзгеретіндіктен, күн терминдері арасындағы күн саны жыл бойы 15-16 күн аралығында өзгереді. Әрбір күн термині үш «жеті жиырма төрттікке» (七十二候) бөлінеді, сондықтан бір жылда 72 пентада болады. Әр пентада бес, кейде алты күннен тұрады және көбінесе оларға сәйкес келетін фенологиялық (биологиялық немесе ботаникалық) құбылыстармен аталады. Күн терминдері Қытайда пайда болған, кейін Корея, Вьетнам және Жапонияға – Шығыс Азия мәдени аймағына тарады. Бұл мерзімдердің атаулары Солтүстік Қытай жазығындағы климаттың маусымдық өзгерістеріне негіделгенімен, түрлі климатта өмір сүретін халықтар оларды өзгертусіз пайдаланады. Бұл фактіні күн терминдерінің көпшілігі үшін қолданылатын дәстүрлі қытай иероглифтерінің бірдей болуы дәлелдейді. 2016 жылдың 1 желтоқсанында ЮНЕСКО күн терминдерін материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізді.
A solar term (or jieqi, ) is any of twenty four periods in traditional Chinese lunisolar calendars that matches a particular astronomical event or signifies some natural phenomenon. The points are spaced 15° apart along the ecliptic and are used by lunisolar calendars to stay synchronized with the seasons, which is crucial for agrarian societies. The solar terms are also used to calculate intercalary months; which month is repeated depends on the position of the sun at the time. According to the Book of Documents, the first determined term was Dongzhi (Winter Solstice) by Dan, the Duke of Zhou, while he was trying to locate the geological center of the Western Zhou dynasty, by measuring the length of the sun's shadow on an ancient type of sundial called lt=''tǔguī (土圭). Then four terms of seasons were set, which were soon evolved as eight terms; until 104 BC in the book Taichu Calendar, the entire twenty four solar terms were officially included in the Chinese calendar. Because the Sun's speed along the ecliptic varies depending on the Earth Sun distance, the number of days that it takes the Sun to travel between each pair of solar terms varies slightly throughout the year, but it is always between 15 and 16 days. Each solar term is divided into three 七十二候 , so there are 72 pentads in a year. Each pentad consists of five, rarely six, days, and are mostly named after phenological (biological or botanical) phenomena corresponding to the pentad. Solar terms originated in China, then spread to Korea, Vietnam, and Japan, countries in the East Asian cultural sphere. Although each term was named based on the seasonal changes of climate in the North China Plain, peoples living in the different climates still use it without changes. This is exhibited by the fact that traditional Chinese characters for most of the solar terms are identical. On December 1, 2016, the solar terms were listed by UNESCO as an Intangible Cultural Heritage.
Нөмірлеу
Жұп күн терминдері ("Z" таңбасымен) маңызды терминдер деп есептеледі, ал тақ күн терминдері ("J" таңбасымен) екіншілік деп саналады. Жыл Личжунмен (J1) басталып, Даханмен (Z12) аяқталады.
Тағайындау
Шисиан күнтізбесімен енгізілген эклиптикалық бойлықтарды пайдаланатын қазіргі заманғы анықтамасы 定气法 (Динцифа) деп аталады. Осы әдіс бойынша, күн мерзімдерін анықтау, күн мен түн теңелуі және күн тоқырауының ерекше жағдайларын астрономиялық тұрғыдан анықтауға ұқсас, бірақ әртүрлі эклиптикалық бойлықтарды есептеу қажет. Алдымен шамамен мәннен бастап, содан кейін күннің аномалиялары мен орташа қозғалысын қолданып түзетулер жасауға болады. Күн мерзімдерінің нақты уақытын анықтау үшін JPL Horizons On Line Ephemeris жүйесін пайдалануға болады. Алдыңғы әдіс 平气法 (Пинцифа) деп аталады және тропикалық жылды 24 тең бөлікке бөледі.
Өңірлік жазба
Жапонияда (節分) термині бастапқыда (立春, 315°, көктемнің басталуы), (立夏, 45°, жаздың басталуы), (立秋, 135°, күздің басталуы) және (立冬, 225°, қыстың басталуы) күндерінің алдындағы кештерді білдірген, бірақ қазіргі уақытта көбінесе сол күндердің алдындағы күнді білдіреді. Әрбір күн терминінің атауы сондай-ақ сол күн мен келесі күн термині арасындағы уақыт кезеңін немесе жылдың 1/24 бөлігін көрсетеді.