Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уа-Пу (,) - Француз Полинезиясындағы Маркиз аралдарының үшінші ең ірі аралы, Тынық мұхитындағы Францияның теңізден тыс аумағы.
Island in French Polynesia
Ua Pou (, North Marquesan: ’uapou) is the third largest of the Marquesas Islands, in French Polynesia, an overseas territory of France in the Pacific Ocean.
Еуропаға дейінгі тарих
Уа-Пу – еуропалық зерттеушілер келгенге дейін бір монарх басшылығымен біріккен жалғыз ірі арал. Аралдың бірігуінен бұрын, шамамен 1585 жылы, Уа-Пу тайпалары кейде Нуку-Хивадағы Те-И тайпаларымен бірлесіп, Тай-Пи-Вайға қарсы соғысқандығы мәлім. Уа-Пудың шығыс және батыс бөліктеріндегі тайпалар бір-біріне қарсы соғыста жиі одақтас болғанымен, аралдың екі жағынан келген тайпа мүшелері Нуку-Хивадағы Те-И тайпаларынан пана іздегенде, бұл айырмашылықтар ескерілмегендей көрінеді. Уа-Пуға алғашқы Полинезиялық қоныс аударушылар жартастың төбелерінде қоныстанған, мұны 1982 жылдан бергі Анапуа үңгіріндегі қазба жұмыстары көрсетіп тұр, ол аралдың оңтүстігіндегі Хакатао ауылынан көп алшақтамай орналасқан. Олардың негізгі тамағы балық болған. Келесі ғасырларда, өзен аңғарларында тәуелсіз тайпалық биліктері пайда болды, олардың орналасқан жері бойынша бүгінде де тануға болады. Алғашқыда, маңызды азық-түлік көзі – теңізге қолжетімді жағалау аймақтарына ғана қоныстанды; халық саны артуымен аңғарлардағы елді мекендер өсті. Уа-Пу тайпалық қоғамы туралы көп зерттеулер жүргізілмеген; неміс этнографы Карл фон ден Штайнен 1897/98 жылдары осы салада пионерлік жұмыс жасаған. Хакамуи және Паумеа аңғарларында маңызды тайпалық княздықтар орналасқан, олардың архитектуралық мұралары бүгінге дейін сақталған. Арал тұрғындары өз үйлерін және қасиетті құрылыстарын 3 метрге дейін биік тас платформаларға (паэпаэ) салған. Үйлердің қабырғалары бұзылатын материалдардан жасалған, ал шатыры пальма жапырақтарынан құралған, оның артқы бөлігі жерге дейін жеткен. Фасады ашық болған, ал шатыры әсем өрнектелген, мүсінделген бағаналармен тірелген.
Ua Pou is the only major island that was unified under a single monarch prior to the arrival of European explorers. Prior to the island's unification, reportedly about 1585, there is evidence that the tribes of Ua Pou were sometimes united in war with the tribes of Te I'i on Nuku Hiva against those of Tai Pi Vai. Despite the fact that tribes from both the eastern and western halves of Ua Pou were often united in war against each other, however, it appears that such differences among them were not considered when members of tribes from either side of the island sought refuge among the tribes of Te I'i on Nuku Hiva. The early Polynesian settlers of Ua Pou lived under rock overhangs, as excavations from 1982 onwards at the Anapua rock shelter, not far from the village of Hakatao in the south of the island, have shown. Their main diet was fish. In the following centuries, independent tribal principalities arose in the valley incisions, still recognizable today by the location of the villages. At first, only coastal regions with access to the important food source, the sea, were settled; with increasing population density, settlements grew in the valleys. Little research has been done on the tribal society of Ua Pous; the German ethnologist Karl von den Steinen did pioneering work there in 1897/98. Important tribal principalities were located in the Hakamoui and Paumea valleys, whose architectural legacies are still visible today. The islanders built their houses and ritual structures on stone platforms (paepae) up to 3 m high. The actual houses were made of perishable materials and had a steep gabled roof made of palm fronds, the back panel of which reached the ground. The façade was open and the roof was supported by profusely decorated and beautifully carved poles.
Барлау және отарлау
1791 жылы америкалық Джозеф Инграхам Қытайға жол тартқанда Маркиза аралдарының солтүстік-батыс тобынан өтті, бірақ ол жерге түспеді. Ол алыстан көрінетін Уа-Пу аралына вице-президент Джон Адамстың құрметіне «Адам» немесе «Адамс аралы» деген ат қойды. Бұл арал бұрын Тревенен аралы деп те аталатын. Ua Pou атауы «екі тірек» деген мағынаны білдіреді және оның жер бедерін нақты көрсетеді. Ол Ua Pu, Hua Pu және Ropo деп те жазылған. Нақты еуропалық зерттеуші француздық теңізші Этьен Маршан (1755-1793) болды деп есептеледі, ол 1791 жылғы 20 маусымда, өзінің «Солиде» кемесімен Батыс жағалауындағы Вайеху шығанағына, содан кейін Хакахауға жетті. Ол арал жанында үш күн бойы болды, бірақ жағаға жасаған қысқа сапарларында жергілікті тұрғындармен байланыс шектеулі болды. Маршан аралды өз тегі бойынша «Île Marchand» деп атады. 1835 жылғы 4 наурызда Нантакеттен келген АҚШ-тың «Тоскан» кит аулау кемесінің келуі, келесі жылдары кит аулаушылармен, оқиғақорлармен және көлеңкелі саудагерлермен кездесуге бастама болды. Олар тайпаларға қару-жарақ пен алкоголь әкелді. Уа-Пудың француз билігіне толық мойынсұну жылы 1880 жыл деп саналады, ол кезде контр-адмирал Абель Бергасс Дупетит Туарс (Абель Оберт Дю Петит Туарстың асырап алған ұлы) соңғы қарсылықты күшпен басып тастады. Осыдан кейін Маркиза аралдары француз колониясына айналды.
In 1791, American Joseph Ingraham passed through the northwest group of the Marquesas on his way to China, but without setting foot there. He gave the island of Ua Pou, visible in the distance, the name "Adam" or "Adams Island" after Vice President John Adams. It was also formerly known as Trevenen Island. The name Ua Pou means "two pillars" and perfectly reflects its orography. It has also been written as Ua Pu, Hua Pu and Ropo. It is considered that the real European explorer was the French circumnavigator Étienne Marchand (1755 1793), who arrived shortly after, on June 20, 1791, anchored with his ship Solide first in Vaiehu Bay, on the west coast, and then off Hakahau. He remained off the island for a total of three days, but contacts with the inhabitants during the brief excursions ashore were limited. Marchand named the island "Île Marchand," after his own surname. The arrival of the U. S. whaling ship Tuscan from Nantucket on March 4, 1835, was a prelude to other encounters with whalers, adventurers, and shady traders in the following years, who brought firearms and alcohol to the tribes. The year of Ua Pou's final submission to French rule is considered to be 1880, when Rear Admiral Abel Bergasse Dupetit Thouars (adopted son of Abel Aubert Du Petit Thouars), forcibly removed the last resistance. The Marquesas then became a French colony.
География
Ол Нуку-Хивадан оңтүстікке қарай шамамен 50 км (30 миль) қашықтықта, Солтүстік Маркиза аралдарында орналасқан. Аралдың ортасы төрт биік базальт тірегімен ерекшеленеді, олар қоршаған таулардан жоғары көтеріледі. Осы тіректердің ең биігі – Оаве тауы (Монт Оаве) теңіз деңгейінен жоғары, және ол Маркиза аралдарындағы ең биік нүкте. Аралдың ауданы құрайды, ал ол Моту Оа кішкентай аралының солтүстік-батысында жатыр. Ең ірі елді мекен – Хакахау, ол солтүстік-шығыс жағалаудағы Хакахау шығанағында орналасқан.
It is located about 50 km (30 mi.) south of Nuku Hiva, in the northern Marquesas. The center of the island is characterized by four high basalt pillars that reach high above the surrounding mountains. The highest of these pillars, Mount Oave (Mont Oave), reaches to above sea level and is the highest elevation in the Marquesas. The island covers an area of , and is located just northwest of the small island of Motu Oa. The largest settlement is Hakahau, on Hakahau Bay, on the northeast coast.
Демография
2002 жылғы халық санағы бойынша 2200 тұрғыны, ал 2017 жылғы халық санағы бойынша 2213 тұрғыны бар, бұл архипелагтың ең тығыз бейінді аралдарының бірі. Басты ауыл – Хакахау, ол аралдың солтүстік-батысында орналасқан, негізгі порты мен әуежайға жақын жерде. Бұл аймақтың халқы қолөнершілердің, мүсіншілердің, татуировка шеберлерінің, сондай-ақ дәстүрлі әншілер мен бишілердің туа біткен өнер талантымен әйгілі. Матава фестивалі мерзімімен өткізіліп, Маркиз мәдениетінің маңызды орталығы болып табылады.
With 2200 inhabitants in the 2002 census, and 2,213 at the 2017 census, it is the most densely populated island of the archipelago. The main village is Hakahau located in the northwest of the island with the main port and close to the airport. The population is known for the innate artistic qualities of artisans, sculptors and tattoo artists, as well as traditional singers and dancers. The Matava'a festival is held periodically and is an important center of Marquesan culture.
Геология
Геологиялық тұрғыдан алғанда, Уа-Пу Маркизалар сызықтық жанартау тізбегінің бөлігі болып табылады, ол Тынық мұхиты тақтасындағы қайнар нүктеден пайда болған және жылдамдығы жылына 103–118 мм батыс-солтүстік-батыс бағытта жылжиды. Аралдың жанартаулық жыныстары 2,54 мен 4,86 миллион жыл аралығында жасалған.
Geologically, Ua Pou is part of the Marquesas linear volcanic chain, which formed from a hot spot on the Pacific Plate and is moving WNW at a rate of 103–118 mm per year. The island's igneous rocks are between 2.54 and 4.86 million years old.
Климат
Уа-Пу Жердің тропикалық белдеуінде орналасқан. Климаты жағалау аймақтарында ыстық әрі ылғалды, ал таулы аймақтарында салқын әрі ылғалды, жиі және көп жауын-шашынмен сипатталады.
Ua Pou is located in the Earth's tropical belt. The climate varies from hot and humid in the coastal areas to cool and humid in the mountainous regions, with frequent and abundant rainfall.
Флора
Уа-Пу аралының флорасы, Маркиза аралдарының басқа ірі аралдарымен (Нуку Хива және Хива Оа) салыстырғанда, түрлердің саны жағынан салыстырмалы түрде кедей. Барлығы 90 жергілікті түр, оның ішінде 2 эндемик және 71 экзотикалық түр тіркелген. Дегенмен, мұның себебі қазірге дейін жиналған үлгілердің жеткіліксіз болуымен байланысты болуы мүмкін; тік және қол жетпес биіктіктегі таулар жүйелі ботаникалық зерттеулер жүргізуге кедеріс келтірді. Флораның қалыптасуына сауда желдері зор ықпал етеді, олар температураны төмендетіп, мол жауын-шашынмен қамтамасыз етеді. Тегіс жартастармен тілінген аңғарлардың жағалау аймақтарында орташа биіктікке дейін жапырақты өсімдіктер өседі, бірақ ғасырлар бойы адамдардың қоныстануы мен қарқынды егіс шаруашылығы жергілікті өсімдіктердің санын айтарлықтай азайтты, нәтижесінде антропохорлы өсімдіктер басымдыққа ие болды. Ортаңғы аймақтарда шөлді немесе жартылай шөлді жергілікті өсімдіктердің қоғамдастығы үстемдік құрады. Биік тау шамаларында төмен бойлы бұталар, көбінесе метросидерос түрлері басым. Солтүстікте, таулардан қорғалған жерлерде, кең құрғақ аймақтар орналасқан. Бұл коммуна тек Уа-Пу аралынан және оның жағалаудағы кіші аралдарынан тұрады. Уа-Пу аралына келесі коммуналар кіреді:
The flora of Ua Pou is relatively poor in species compared to the other large islands of the Marquesas (Nuku Hiva and Hiva Oa). Only 90 native species 2 of them endemic and 71 exotic species have been recorded. However, this may be related to the insufficient number of specimens collected so far; the steep and inaccessible peaks have prevented any systematic botanical study for the time being. The formation of the flora is strongly influenced by the trade winds, which contribute to lower temperatures and provide abundant rainfall. The coastal zones of the incised valleys have exuberant vegetation up to medium altitudes, although centuries of human settlement and intensive cultivation have considerably reduced the number of native plants, giving preponderance to anthropochorous plants. In the intermediate regions, arid or semi arid native plant communities predominate. In the high summits, low growing shrubs predominate, mostly metrosideros. In the north, shaded from the wind and rain of the mountains, there are larger arid zones. This commune consists solely of the island of Ua Pou and its offshore rocks. Ua Pou consists of the following associated communes:
Аралдың жоғары дамыған тас құрылысының көрнекті мысалы – "Жас қыздар алаңындағы" (мата'ауте'а) тұрғын алаңының қасбетіндегі ашық түсті Ке'эту туфа тасынан жасалған әсерлі тики басы. Батыс жағындағы Паумеа аңғары да көруге тұрарлық. Қызықты, бірақ тығыз өсімдіктердің арасында анықтау қиын, тохуаның қалдықтарын табуға болады – бұл басшының резиденциясы, кеңес алатын орын және үйі (ха'е ко'о'уа немесе ақсақалдар үйі), жауынгерлер үйі (ха'е тоа), татуировка жасау үйі (ха'е пату тики) және тамақ дайындау орны (ха'е куки) бар саяси және діни орталық. Уа-Пу аралында «гүл тастары» деп аталатын сирек кездесетін трахит тастарын табуға немесе сатып алуға болады. Бұл тастар гүлдерге ұқсайтын әдемі инклюзияларды қамтиды. Уа-Пу өте талантты ағаш кесу шеберлерімен танымал. Хакахауда олардың туындыларын сатып алуға болатын бірнеше суретшілер бар. 1987 жылы Уа-Пу аралында өткізілген алғашқы Маркиза өнер фестивалінен бері ол жыл сайын әртүрлі жерлерде өткізілетін тұрақты шараға айналды.
An excellent example of the island's highly developed stonework is an expressive tiki head made of light colored Ke'etu tufa stone on the façade of a residential platform in the "Young Women's Plaza" (mata'aute'a). Another place worth seeing is the Paaumea Valley in the west of the island. Interesting, but not easy to identify in the dense vegetation, are the remains of a tohua, a kind of political and ritual center with chief's residence, meeting place and house (ha'e ko'o'ua or elders' house), warriors' house (ha'e toa), tattoo house (ha'e patu tiki) and cooking place (ha'e kuki). In Ua Pou you can find or buy so called "flower stones.” These are rare trachyte stones with decorative inclusions that look like flowers. Ua Pou is known for its excellent wood carvers. In Hakahau, there are several talented artists whose works can be purchased. Since the first Marquesas Art Festival was held on Ua Pou in 1987, it has become a regular activity, held every year in different locations.
Дін
Қазіргі уақытта халықтың көпшілігі католик және протестант миссионерлерінің қызметі нәтижесінде христиан дінін ұстанады. 1838-1839 жылдар аралығында адмирал Абель Ауберт Дупетит Туардың басшылығымен Маркиза аралдарындағы француз католик миссиясы бастапқыда Уа Поу үшін ешқандай нәтиже бермеді. Хакамуи аңғарында ежелгі діннің жақтасы, адам құрбандығы мен ритуалдық каннибализмді ұстанған бас Хеато (atua heato = God Heato) құдай ретінде құрметтелді. Ол еуропалық жаулаушылар мен миссионерлерге қарсы күресті. Оның татуировкасыз адам етін ұнататыны айтылды, бұл еуропалықтар үшін ұзақ тұруды аз қызықты етті. Тек 1846 жылы Хеато қайтыс болғаннан кейін француз миссионерлері бекініп алды. Хакахетауда 1859 жылы салынған Маркиза аралдарындағы алғашқы тас шіркеу бар. Ол Әулие Иосифке арналған. Хеатоның қызы және мұрагері Тейки Тейуао 1860 жылы еуропалық қару-жарақтарының көмегімен аралдың барлық тайпаларын біріктіре алды. Алайда, шешек эпидемиясы аралды жартылай толық қырып салып, оның империялық амбицияларына нүкте қойды. Хакахаудағы ең танымал ғимарат – 1981 жылы салынған және Әулие Стефанға арналған Сент-Этьен шіркеуі. Қазіргі шіркеу дәстүрлі полинезия стилінде салынған. Ішкі безендірілісі Маркиза аралдарындағы ағаш өңдеу өнерінің жоғары деңгейін көрсетеді. Ерекше қайық пішіндес мінбер үлкен тропикалық ағаштың тамырларымен жерге бекітілген кесілген бөлігінен жасалған.
At present, the majority of the population professes Christianity as a result of the activity of both Catholic and Protestant missionaries. The French Catholic mission in the Marquesas from 1838 to 1839 under the auspices of Admiral Abel Aubert Dupetit Thouars did not initially have any consequences for Ua Pou. In the Hakamoui valley lived the chief Heato (atua heato = God Heato), a follower of the ancient religion with human sacrifice and ritual cannibalism, who was revered as divine. He fiercely resisted European occupiers and missionaries. He was said to have a preference for untattooed human flesh, a rumor that made a longer stay seem less desirable to Europeans. It was only after Heato's death in 1846 that the French missionaries were able to gain a foothold. Hakahetau has the first stone church in the Marquesas, built in 1859. It is dedicated to St. Joseph. Heato's daughter and successor, Teiki Teiuao, managed to unite all the tribes of the island under her hegemony in 1860 with the help of European firearms. However, a smallpox epidemic almost completely depopulated the island and put an end to her imperial aspirations. Hakahau's most notable building is the Eglise Saint Étienne, built in 1981 and dedicated to St. Stephen. The modern church is built in the traditional Polynesian style. The interior decoration shows the high level of the art of carving in the Marquesas. The unusual boat shaped pulpit is carved from the stump of a huge tropical tree rooted in the ground.