Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинеяның хроникасы
Chronicle of Papua New Guinea
Папуа-Жаңа Гвинеяның тарихына дейінгі кезең шамамен 50,000–60,000 жыл бұрын, адамдар алғаш рет Австралия құрлығына қарай көшіп келген кезден басталады. Жазба тарихы еуропалық теңіз саяхатшыларының Жаңа Гвинеяны алғаш көрген 17 ғасырдың басында басталды.
The prehistory of Papua New Guinea can be traced to about 50,000–60,000 years ago, when people first migrated towards the Australian continent. The written history began when European navigators first sighted New Guinea in the early part of the 17th century.
Археология
Археологиялық деректер адамдардың шамамен 60 000 жыл бұрын Жаңа Гвинеяға келгенін көрсетеді, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Олар, ең соңғы мұз дәуірінде, теңіз деңгейі төмендегенде және аралдар арасындағы қашықтық қысқарғанда, Оңтүстік-Шығыс Азиядан теңіз арқылы келген болуы мүмкін. Алғашқы қоныстанушылар аңшылар мен жинаушылар болғанмен, ерте дәлелдер адамдардың орманды азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін пайдаланғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Месопотамия мен Египетте егіншілік дамыған кезеңде Кукта неолиттік бақша шаруашылығының жүргізілгендігіне қатысты белгілер де бар. Бүгінгі күні негізгі тағамдар – тәтті картоп және шошқа – кейінірек келген, бірақ моллюскілер мен балық жағалауда тұратын халықтың тамақтануында ұзақ жылдар бойы маңызды орын алды. Жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер 50 000 жыл бұрын адамдар жылы жағалау аймақтарымен ғана шектелмей, таулы жерлерде, -8 метр биіктікте де қоныстанған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea perhaps 60,000 years ago, although this is under debate. They came probably by sea from Southeast Asia during the Last Glacial Period, when the sea was lower and distances between islands shorter. Although the first arrivals were hunters and gatherers, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. There also are indications of Neolithic gardening having been practiced at Kuk at the same time that agriculture was developing in Mesopotamia and Egypt. Today's staples – sweet potatoes and pigs – were later arrivals, but shellfish and fish have long been mainstays of coastal dwellers' diets. Recent archaeological research suggests that 50,000 years ago people may have occupied sites in the highlands at altitudes of up to , rather than being restricted to warmer coastal areas.
Еуропалық байланыс
Еуропалықтар алғаш келген кезде Жаңа Гвинея мен жақын аралдардың тұрғындары, олардың технологиясы сүйек, ағаш және тас құралдарды қамтитын, өнімді ауыл шаруашылығы жүйесіне ие болды. Олар жағалау бойында (негізінен қыш ыдыстар, қабықтан жасалған әшекейлер мен азық-түлік) және ішкі аймақта (орман өнімдерін қабық және басқа да теңіз өнімдеріне айырбастау) сауда жасады. Жаңа Гвинеяны алғаш көрген еуропалықтар, шамасы, 16 ғасырдың басында Оңтүстік Тынық мұхитында саяхат еткен португал және испан теңізшілері болды. 1526–1527 жылдары португалдық саяхатшы Хорхе де Менезес бас аралға кездейсоқ соқтығысып, оны малай тілінде меланезиялықтардың шашының қырылына сипаттама беруші "Папуа" деп атады. Испандық Йниго Ортис де Ретез 1545 жылы арал тұрғындары мен Африканың Гвинея жағалауындағы адамдардың арасындағы ерекшелікке байланысты аралға "Жаңа Гвинея" деген ат берді. Еуропалық теңізшілер аралдарға сапарлап, олардың жағалауларын зерттегенімен, 1870 жылдарға дейін еуропалық ғалымдар тұрғындар туралы көп білмеді. Осы кезде орыс антропологы Николай Миклухо-Маклай Жаңа Гвинеяға бірнеше экспедиция ұйымдастырып, бірнеше жыл жергілікті тайпалармен бірге өмір сүрді және олардың тұрмыс салтын толыққанды зерттемеде сипаттады.
When Europeans first arrived, inhabitants of New Guinea and nearby islands, whose technologies included bone, wood, and stone tools, had a productive agricultural system. They traded along the coast (mainly in pottery, shell ornaments and foodstuffs) and in the interior (exchanging forest products for shells and other sea products). The first known Europeans to sight New Guinea were probably Portuguese and Spanish navigators sailing in the South Pacific in the early part of the 16th century. In 1526–1527 the Portuguese explorer Jorge de Menezes accidentally came upon the principal island and is credited with naming it "Papua", after a Malay word for the frizzled quality of Melanesian people's hair. The Spaniard Yñigo Ortiz de Retez applied the term "New Guinea" to the island in 1545 because of a perceived resemblance between the islands' inhabitants and those found on the African Guinea coast. Although European navigators visited the islands and explored their coastlines thereafter, European researchers knew little of the inhabitants until the 1870s, when Russian anthropologist Nicholai Miklukho Maklai made a number of expeditions to New Guinea, spent several years living among native tribes, and described their way of life in a comprehensive treatise.
Папуа аумағы
1883 жылы Квинсленд колониясы Шығыс Жаңа Гвинеяның оңтүстік жартысын аннексиялауға тырысты, бірақ британ үкіметі мақұлдамады. Алайда, Германия солтүстікте қоныстануды бастағанда, 1884 жылы Жаңа Гвинеяның оңтүстік жағалауы мен оған іргелес аралдарда британдық протекторат жарияланды. "Британдық Жаңа Гвинея" деп аталған протекторат 1888 жылдың 4 қыркүйегінде толығымен аннексияланды. 1902 жылы бұл аумақ Австралия Ұлттық Достастығының билігіне берілді. 1905 жылы Папуа заңы қабылдалғаннан кейін Британдық Жаңа Гвинея Папуа аумағына айналды, ал ресми австралиялық басқару 1906 жылы басталды, бірақ Папуа 1975 жылы Папуа Жаңа Гвинея тәуелсіздік алғанға дейін британдық иелік ретінде олардың бақылауында қалды. Папуада экономикалық қызмет аз болды. Австралия 1941 жылы Жапон империясы басып алғанға дейін Папуа заңы бойынша оны жеке басқарды, содан кейін азаматтық басқару тоқтатылды. Тынық мұхиты соғысы кезінде Папуа Порт-Морсбиден австралиялық әскери басқарумен басқарылды, онда генерал Дуглас Макартур кейде штабын орналастырды.
In 1883, the Colony of Queensland tried to annex the southern half of eastern New Guinea, but the British government did not approve. However, when Germany began settlements in the north a British protectorate was proclaimed in 1884 over the southern coast of New Guinea and its adjacent islands. The protectorate, called British New Guinea, was annexed outright on 4 September 1888. The possession was placed under the authority of the Commonwealth of Australia in 1902. Following the passage of the Papua Act in 1905, British New Guinea became the Territory of Papua, and formal Australian administration began in 1906, although Papua remained under their control as a British possession until the independence of Papua New Guinea in 1975. There was little economic activity in Papua. Australia administered it separately under the Papua Act until it was invaded by the Empire of Japan in 1941, and civil administration suspended. During the Pacific War, Papua was governed by an Australian military administration from Port Moresby, where General Douglas MacArthur occasionally made his headquarters.
Германиялық Жаңа Гвинея
Еуропаның кокос майына деген сұранысы артып келе жатқанда, Тынық мұхитындағы ең ірі сауда фирмасы – Гамбургтегі Годфрой компаниясы Жаңа Гвинея аралдарында копра саудасын бастады. 1884 жылы Германия империясы аралдың солтүстік-шығыс бөлігін ресми түрде иеленді және оның басқаруын осы мақсатта құрылған жарғылық сауда компаниясы – Неміс Жаңа Гвинея компаниясына тапсырды. 1885 жылғы мамыр айында Германия империясының үкіметі осы компанияға берген жарғыда, үкімет атынан аумақ және басқа да "бос" жерлерге егемендік құқықтарды жүзеге асыру және жергілікті тұрғындармен тікелей "келісімдер" жасау өкілеттігі берілді. Шетелдік державалармен қарым-қатынас Германия үкіметінің қарауында қалды. Неміс Жаңа Гвинея компаниясы, өзіне берілген концессиялар үшін жергілікті мемлекеттік мекемелерге тікелей төлем жасады. 1899 жылы Германия империясы аумақты тікелей өзінің бақылауына алды, содан кейін ол Германияның Жаңа Гвинеясы деп аталды. Жаңа Гвинея, негізінен, коммерциялық жоба болды. Мыңдаған жергілікті жұмысшылар какао және копра плантацияларында арзан еңбек күші ретінде жұмысқа алынды. 1899 жылы Германия үкіметі колонияны Берлиндегі Жаңа Гвинея компаниясынан өз бақылауына алды. Білім беру миссионерлердің қолында болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Австралия Германияның колониясын басып алды. Плантациялар австралиялық соғыс ардагерлеріне берілді, ал 1921 жылы Ұлттар Лигасы Австралияға Жаңа Гвинеяға сенімділік құқығын берді. Плантациялар мен алтын кен орындары белгілі бір деңгейде өркендеуге мүмкіндік берді.
With Europe's growing desire for coconut oil, Godeffroy's of Hamburg, the largest trading firm in the Pacific, began trading for copra in the New Guinea Islands. In 1884, the German Empire formally took possession of the northeast quarter of the island and put its administration in the hands of a chartered trading company formed for the purpose, the German New Guinea Company. In the charter granted to this company by the German Imperial Government in May 1885, it was given the power to exercise sovereign rights over the territory and other "unoccupied" lands in the name of the government, and the ability to "negotiate" directly with the native inhabitants. Relationships with foreign powers were retained as the preserve of the German government. The Neu Guinea Kompanie paid for the local governmental institutions directly, in return for the concessions which had been awarded to it. In 1899, the German imperial government assumed direct control of the territory, thereafter known as German New Guinea. New Guinea was basically a business venture. Thousands of local workers were hired as cheap labor on cocoa and copra plantations. In 1899, the German government took control of the colony from the New Guinea company of Berlin. Education was in the hands of missionaries. In 1914 when the First World War broke out Australia seized the German colony. The plantations were given to Australian war veterans and in 1921 the League of Nations gave Australia a trusteeship over New Guinea. The plantations and gold mining generated a degree of prosperity.
Жаңа Гвинея аумағы
Австралия 1920 жылы Ұлттар Лигасынан бұрынғы германиялық Жаңа Гвинея аумағын басқаруға мандат алды. Жапондықтардың 1941 жылғы желтоқсанда басып кіруі Австралияның азаматтық басқаруын тоқтатты. Жаңа Гвинеяның көп бөлігі, соның ішінде Бугенвилл және Жаңа Британия аралдары, жапон әскерлерімен басылып алынып, соғыстың соңғы айларында Австралия және Америка әскерлері тарапынан қайта басып алынды (Жаңа Гвинея науқанына қараңыз).
The Commonwealth of Australia assumed a mandate from the League of Nations for governing the former German territory of New Guinea in 1920. It was administered under this mandate until the Japanese invasion in December 1941 brought about the suspension of Australian civil administration. Much of the Territory of New Guinea, including the islands of Bougainville and New Britain, was occupied by Japanese forces before being recaptured by Australian and American forces during the final months of the war (see New Guinea campaign).
Ақмана экспедициясы 1929-1930
Папуа-Жаңа Гвинеяны зерттеу үнемі жалғасып келеді. 2017 жылдың қазан айына дейін жаңа адамдар тобымен байланыс орнатылып тұрады. Жаңа Гвинеяны зерттеу жұмыстары тек соңғы жылдары ғана жоспарланған; оның көп бөлігі шахтерлер, жұмысшыларды жалдаушылар, миссионерлер, әртүрлі мақсаттармен келген авантюристтердің еңбегі болды. Осы адамдардың көпшілігі деректерді жазушы емес, орындаушылар болғандықтан, аумақты зерттеу туралы біліміміз зерттеудің өзінен қалып қойды. Бірақ 1929 жылдың қыркүйегінен желтоқсанға дейін және 1930 жылдың ақпан айының ортасынан маусымның соңына дейін екі экспедиция өткізген «Акмана» алтын іздеу компаниясының далалық тобының есебі ерекше. Олар «Банянда» атты 38 футтық (12 м) крейсерде Мадангтан жағалау бойымен Сепик өзенінің сағасына дейін, сол өзенмен Мариенберг пен Моимға дейін, содан кейін Каросамери өзенімен Карравади өзеніне, одан әрі Арабундио және Емас өзендеріне дейін сапар шекті. Содан кейін олардың дүкендері мен жабдықтарын пинас, каноэ және соңында өздерінің таулы базасына, Арабундио өзенінің жоғарғы ағысына жеткізді. Бірінші экспедиция кезінде «Акмана» далалық тобы Арабундионың салаларын зерттеді, содан кейін Орталық тау жотасының бір бұрышынан өтіп, Үстіңгі Карравади өзенінен үлгі алды. Арабундиоға қайтып келген соң, олар Орталық тау жотасының тағы бір бұрышы арқылы Юат өзенінің Джимми және Байер өзендерімен тоғысқан жеріне бет алды, бірақ жеткілікті мөлшерде алтын таппады. 1929 жылдың желтоқсанының соңында Мадангқа оралған топтың бірнеше мүшесі Сиднейге «Акмана» алтын іздеу компаниясынан нұсқау алу үшін қайта оралды. 1930 жылдың ақпан айының ортасында екінші экспедиция тез арада таулы базасына оралды және таулар арқылы Юаттың Байер және Джимми өзендерімен тоғысқан жеріне жетті. Олар Байер өзенінің бойымен Марамуни және Таруа өзендерімен тоғысқан жерге дейін оңтүстікке қарай іздестірді, онда «Акмана тоғысы» деп аталатын алдын ала лагерь құрды. Осы жерден олар Марамуни өзені мен оның салалары бойымен іздестірді, бірақ нәтиже болмады. Соңында олар Таруа өзенінің оңтүстігін, Вайпайға құятын саладан кейін іздестірді, бірақ сәттілікке жетпеді. Кен инженері Силдің кеңесі бойынша одан әрі зерттеуді негіздейтін ештеңе жоқ деп шешілді. Олар Хаган жотасы мен Уабагқа барған ерте зерттеушілер мен іздеушілердің өтіп кеткен оңтүстік суайдынына жетпеді. Топ Мадангқа оралып, 1930 жылдың 3 шілдесінде Сиднейге жол тартты. Бірінші экспедицияны басқарған Сэм Фриман қайтып оралмады, ал Рег Бизли екінші экспедицияның жетекшісі болды. Понтей Сил – кен инженері, Билл Макгрегор және Бизли – іздеушілер мен жұмысқа алушылар, ал Эрни Шепард – көлік және жабдықтан жауапты болды, мүмкіндік туғанда іздеу жұмыстарын жүргізді. Олардың барлығы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде AIF құрамында батыс майданында, Мысырда және Левантта қызмет еткен және бұрын Жаңа Гвинеяда болған. 1926 жылы Фриман Мариенбергке жақын жерде Ормилдада мұнай бұрғылаумен айналысты, Шепард доктор Уэйд пен Р.Ж. Винтерспен бірге Богиа мен Нубиодан Раму аймағына дейін және Сепик өзенімен Амбунтодан 60 миль (97 км) жоғары Кубкаға дейінгі 10000 шаршы мильді (25,900 км2) мұнай жалға алу туралы геологиялық зерттеулер жүргізді. Бизли төменгі Сепикте Матахауэрмен бірге мұнай үшін сынақ алаңдарын бұрғылап жатты, сондай-ақ Сепикте жұмысшыларды жалдап, Уи Вакка шөпті даласын зерттеді. Бизли сонымен қатар Арабундиодан алтын іздеді және Фриманға берген үміттерге толы есебінен 1928 жылы «Акмана» алтын іздеу компаниясы құрылды. «Акмана» алтын іздеу тобы көптеген халықтармен байланыс орнатты: шөпті дала тұрғындары, бас аулаушылар, пигмейлер, вигмендер, канакалар, пуманилер. Бұл байланыстар көбінесе вигмендердің басшысы және өкілі, ақылды, ізгі ниетті, тыныш билігі бар, достық ынтымақтастыққа ықпал еткен Дрибоу/Дрибудың көмегімен жасалды. «Біз осы жаңа елге бейбіт түрде кірдік, әділ сауда және лайықты мінез-құлыққа ие болдық, бірақ біздің қызығушылығымыз алтын болды және жағдай мен нәтижелер күш-жігерді ақтаған жағдайларда өзендер мен салаларын мүмкіндігінше зерттедік, бірақ ештеңе таппадық. Содан бері көп жылдар өтті, бірақ осы аймақта алтын іздеумен айналысқандар туралы көптеген хабарлар келді. Бірақ ештеңе маңызды хабарланбады: сондықтан біз көп нәрсені қалдырмадық, көрінеді». «Акмана» тобының мүшелері өздері алып келген париктерді түрлі мұражайларға сыйлады....
The exploration of Papua–New Guinea has been a continuing process. As of October 2017 new groups of people occasionally are still contacted. Not until recent years has New Guinea's exploration been planned; much of it has been the work of miners, labour recruiters, missionaries, adventurers, with different objectives in mind. Many of these people have been doers, not recorders of facts, with the result that our knowledge of the territory's exploration has not kept pace with the exploration itself. An exception is the record of the Akmana Gold Prospecting Company's Field Party which carried out two expeditions from September to December 1929 and from mid February to the end of June 1930. They journeyed on the "Banyandah", a cruiser of 38 feet (12 m) from Madang up the coast to the mouth of the Sepik River, travelling along that river to Marienberg and Moim, then along the Karosameri River to the Karrawaddi River and on to the Arrabundio River and Yemas, after which it was necessary to transport their stores and equipment by pinnace, canoe and ultimately on foot to their Mountain Base on the upper Arrabundio River. During their first expedition the Akmana Field Party prospected the tributaries of the Arrabundio and then trekked across a spur of the Central Mountain Range to sample the Upper Karrawaddi River. Retracing their steps to the Arrabundio they then headed out across another spur of the Central Mountain Range to the Junction of the Yuat River with the Jimmi and Baiyer Rivers, again without finding gold in sufficient quantity. Returning to Madang at the end of December 1929, several of the party went back to Sydney to obtain instructions from the Akmana Gold Prospecting Company. In mid February 1930 the second expedition quickly returned to their Mountain Base and on across the mountains to the junction of the Yuat with the Baiyer and Jimmi Rivers. They prospected south along the Baiyer River to its junction with the Maramuni and Tarua Rivers, where they established a palisaded forward camp naming the place 'Akmana Junction.' From this base they prospected along the Maramuni River and its tributaries, again without success. Finally they prospected the Tarua River south past the tributary which flows to Waipai, once more without success and on the advice of mining engineer Seale, it was decided there was nothing to justify further exploration. They had not progressed to any country on the southern watershed through which the early explorers and prospectors travelled to the Hagan Range and Wabag. The party returned to Madang, sailing for Sydney on 3 July 1930. After leading the first expedition, Sam Freeman did not return and Reg Beazley became party leader of the second expedition, with Pontey Seale mining engineer, Bill MacGregor and Beazley prospectors and recruiters, and Ernie Shepherd in charge of transport and supplies, prospecting when opportunity arose. They had all served overseas during World War I with the AIF on the western front, in Egypt and the Levant and had previously been to New Guinea. In 1926 Freeman was near Marienberg with Ormildah drilling for oil; Shepherd was with Dr. Wade and R. J. Winters on their geological survey of an oil lease of 10000 square miles (25,900 km2) in the Bogia and Nubio to Ramu region and up the Sepik River to Kubka 60 mile (97 km) above Ambunto. Beazley was drilling test sites for oil with Matahower in the lower Sepik and he and McGregor recruited labour on the Sepik and explored grass country to Wee Wak. Beazley also prospected the Arrabundio for gold and on his promising report to Freeman, Akmana Gold Prospecting Coy was floated in 1928. The Akmana Gold Prospecting Field Party made contact with many peoples they called: grass country people, head hunters, pygmies, wig–men, Kanakas, Poomani. These contacts were often with the help of Drybow/Dribu, a leader and spokesman of the wig–men, a most intelligent man of goodwill, with a quiet authority that brought forth friendly cooperation. 'We made a peaceful entry into this new country, establishing a reputation for fair trade and decent behaviour but gold was our interest and we had traced the rivers and tributaries as far as practicable where conditions and results justified the effort and found nothing worthwhile. In the many years since, there have been quite a few reports of prospecting parties in the area. But nothing of note has been reported: So we did not leave much behind, it seems.' 'Members of the Akmana party donated wigs they had brought back to various museums. Two of them went to The Australian Museum, Sydney (from Beazley and Shepherd). Current records at the Australian Museum show that Beazley's wig, described as "a cap composed of human hair from the headwaters of the U–at River, Central Mountains, Mandated Territory of NG", was lodged on 31 January 1930, presumably on his quick visit to Sydney after the first expedition. Shepherd presented another wig to Father Kirschbaum, who wanted to send it to Germany. The wigs at The Australian Museum were later confused with some brought out of the Highlands 10 years afterwards by Jim Taylor during his Hagen–Sepik patrol, and wrongly attributed to him when put on display. Seale presented two wigs to the National Museum Canberra in 1930.'
Екінші дүниежүзілік соғыс
Тынық мұхиты соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай, Жапония Жаңа Гвинея аралын басып алды. Батыс Папуаның көп бөлігі, сол кезде Голланд Жаңа Гвинеясы деп аталған, және Жаңа Гвинея территориясының үлкен бөліктері (бұрынғы Герман Жаңа Гвинеясы, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австралияның басқаруына өтті) жапондықтардың оккупациясына түсті, бірақ Папуаның оңтүстік орналасуы және солтүстікке қарай өтілмейтін Оуэн Стэнли тауларының болуы оны үлкен дәрежеде қорғады. Жаңа Гвинея кампаниясы 1942 жылы Жаңа Гвинея территориясындағы Жаңа Британия және Жаңа Ирландия үшін болған шайқастармен басталды. Территорияның астанасы Рабаул 22-23 қаңтарда басылып алынды және жапондықтардың негізгі базасы ретінде пайдаланылды, одан олар Жаңа Гвинеяның құрлығына десант шығарып, Порт-Морсби және Австралияға қарай жылжыды. Порт-Морсбиді теңізден басып алуға жасаған алғашқы әрекеті АҚШ Әскери-теңіз күштерімен Корал теңізі шайқасында тоқтатылғаннан кейін, жапондықтар Кокода жолы арқылы солтүстіктен құрлыққа шабуыл жасауға тырысты. 1942 жылдың шілдесінен бастап, бірнеше австралиялық резервтік батальон, олардың көпшілігі жас және тәжірибесіз болды, Порт-Морсбиге қарай, қиын Оуэн Стэнли таулары арқылы жапондықтардың ілгерілеуіне қарсы қатал арттық күзет шайқасын жүргізді. Жергілікті папуастар, австралиялықтар оларды "Жұмсақ мақта ангелдері" деп атады, жараланған австралиялық әскерлерге көмектесіп, Кокода жолымен эвакуациялады. Көптеген жазаға ұшыраған және шаршаған отаршылдарды 1942 жылдың тамыз айының соңында Жерорта театрындағы шайқастан оралған Екінші Австралия Империялық күштерінің әскерлері ауыстырды. Жапондықтар кері шегінді. Содан кейін Буна-Гона шайқасы болды, онда Австралия және АҚШ күштері Жаңа Гвинеядағы жапондықтардың негізгі жағажайларын – Буна, Санананда және Гонаны шабуылдады. Тропикалық ауруларға, қиын жерге және жақсы бекітілген жапондық қорғанысқа тап болған одақтастар ауыр шығындармен ғана жеңіске жетті. 1942 жылдың қыркүйек айының басында жапондық теңізшілер Папуаның шығыс ұшына жақын Мильн шығанағындағы Австралия Корольдік Әуе күштерінің базасына шабуыл жасады. Олар Австралия армиясымен жеңіліп, Мильн шығанағы шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыста жапондық құрлық әскерлерінің алғашқы толық жеңілісі ретінде есте қалды. 1943-1944 жылдардағы Папуа және Жаңа Гвинеядағы шабуылдар Австралия қарулы күштерінің ең ірі бірлескен операциялар сериясы болды. Операциялардың Жоғарғы Бас қолбасшысы АҚШ-тың генерал-майыры Дуглас Макартур болды, ал Австралияның генерал-майыры Томас Блей жоспарлауға тікелей қатысты, ал операциялар Порт-Морсбидегі Жаңа Гвинея күштерінің штабындағы қызметкерлермен басқарылды. Жапондықтар 1945 жылы капитуляция жасағанға дейін Жаңа Гвинеяда негізінен австралиялық күштер мен Жапонияның 18-ші армиясы арасында қатал шайқастар жалғасты. Жаңа Гвинея кампаниясы Тынық мұхиты соғысының маңызды кампаниясы болды. Барлығы шамамен 200 000 жапондық сарбаз, теңізші және ұшқыш, шамамен 7 000 австралиялық және 7 000 американдық әскери қызметкері қаза тапты.
Shortly after the start of the Pacific War, the island of New Guinea was invaded by the Japanese. Most of West Papua, at that time known as Dutch New Guinea, was occupied, as were large parts of the Territory of New Guinea (the former German New Guinea, which was also under Australian rule after World War I), but Papua was protected to a large extent by its southern location and the near impassable Owen Stanley Ranges to the north. The New Guinea campaign opened with the battles for New Britain and New Ireland in the Territory of New Guinea in 1942. Rabaul, the capital of the Territory was overwhelmed on 22–23 January and was established as a major Japanese base from whence they landed on mainland New Guinea and advanced towards Port Moresby and Australia. Having had their initial effort to capture Port Moresby by a seaborne invasion disrupted by the U. S. Navy in the Battle of the Coral Sea, the Japanese attempted a landward invasion from the north via the Kokoda Trail. From July 1942, a few Australian reserve battalions, many of them very young and untrained, fought a stubborn rearguard action against a Japanese advance along the Kokoda Track, towards Port Moresby, over the rugged Owen Stanley Ranges. Local Papuans, called Fuzzy Wuzzy Angels by the Australians, assisted and escorted injured Australian troops down the Kokoda trail. The militia, worn out and severely depleted by casualties, were relieved in late August by regular troops from the Second Australian Imperial Force, returning from action in the Mediterranean theatre. The Japanese were driven back. The bitter Battle of Buna Gona followed in which Australian and United States forces attacked the main Japanese beachheads in New Guinea, at Buna, Sanananda and Gona. Facing tropical disease, difficult terrain and well constructed Japanese defences, the allies only secured victory with heavy casualties. In early September 1942 Japanese marines attacked a strategic Royal Australian Air Force base at Milne Bay, near the eastern tip of Papua. They were beaten back by the Australian Army, and the Battle of Milne Bay is remembered as the first outright defeat on Japanese land forces during World War II. The offensives in Papua and New Guinea of 1943–44 were the single largest series of connected operations ever mounted by the Australian armed forces. The Supreme Commander of operations was the United States General Douglas MacArthur, with Australian General Thomas Blamey taking a direct role in planning and operations being essentially directed by staff at New Guinea Force headquarters in Port Moresby. Bitter fighting continued in New Guinea between the largely Australian force and the Japanese 18th Army based in New Guinea until the Japanese surrender in 1945. The New Guinea campaign was a major campaign of the Pacific War. In all, some 200,000 Japanese soldiers, sailors and airmen died during the campaign against approximately 7,000 Australian and 7,000 American service personnel.
Папуа және Жаңа Гвинея аумағы
1945 жылы жапондықтардың капитуляциялауынан кейін Папуа және Жаңа Гвинеяның азаматтық басқаруы қайта орнатылды. Папуа – Жаңа Гвинея уақытша басқару актісі (1945–1946) бойынша Папуа мен Жаңа Гвинея әкімшілік біртұтасқа біріктірілді. 1949 жылғы Папуа және Жаңа Гвинея заңы Жаңа Гвинеяны халықаралық қамқорлық жүйесіне қоюды ресми мақұлдады және Папуа мен Жаңа Гвинея территориясы деген атаумен әкімшілік біртұтастықты бекітті. Аталған заңда Заң шығару кеңесі (1951 жылы құрылған), сот жүйесі, мемлекеттік қызмет және жергілікті басқару жүйесі қарастырылды, ал әкімшілік қызметке сэр Дональд Клеленд тағайындалды. Клеленд 1967 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымда қалды және 1975 жылы қайтыс болғанға дейін Порт-Морсбиде тұрды. 1963 жылы Папуа мен Жаңа Гвинеяның Ұлттық жиналысы Заң шығару кеңесін алмастырды және 15 ақпанда өткен сайлаудан кейін 1964 жылғы 8 маусымда жұмысын бастады. 1972 жылы территорияның атауы Папуа – Жаңа Гвинея болып өзгертілді. Австралияның Папуа – Жаңа Гвинея саясатындағы өзгерістер Австралия үкіметінің Дүниежүзілік банкке территорияның экономикалық дамуы және саяси дайындығы жөнінде кеңес беру үшін миссия жіберу туралы шақыруымен басталды. Миссияның 1964 жылы жарияланған «Папуа – Жаңа Гвинея территориясының экономикалық дамуы» атты есебі, тәуелсіздікке дейін және одан кейін де көптеген экономикалық саясаттардың негізін қалады.
Following the surrender of the Japanese in 1945, civil administration of Papua as well as New Guinea was restored, and under the Papua New Guinea Provisional Administration Act, (1945–46), Papua and New Guinea were combined in an administrative union. The Papua and New Guinea Act 1949 formally approved the placing of New Guinea under the international trusteeship system and confirmed the administrative union under the title of The Territory of Papua and New Guinea. The Act provided for a Legislative Council (established in 1951), a judicial organization, a public service, and a system of local government, with Sir Donald Cleland as administrator. Cleland remained in the position until his retirement in 1967, and lived in Port Moresby until his death in 1975. The House of Assembly of Papua and New Guinea replaced the Legislative Council in 1963, and after elections on 15 February, opened on 8 June 1964. In 1972, the name of the territory was changed to Papua New Guinea. Australia's change of policy towards Papua New Guinea largely commenced with the invitation from the Australian Government to the World Bank to send a mission to the Territory to advise on measures to be taken towards its economic development and political preparation. The mission's report, The Economic Development of the Territory of Papua New Guinea, published in 1964, set out the framework upon which much of later economic policy, up to and beyond independence, proceeded.
Тәуелсіздік
1972 жылғы сайлаулар нәтижесінде елде өзін-өзі басқаруды, содан кейін тәуелсіздікті қамтамасыз етуге уәде берген бас министр Майкл Сомаре басқаратын министрлік құрылды. Папуа – Жаңа Гвинея 1973 жылғы 1 желтоқсанда өзін-өзі басқаруға ие болды және 1975 жылғы 16 қыркүйекте тәуелсіздік алды. Ел 1975 жылғы 10 қазанда Қауіпсіздік Кеңесінің 375 және Бас Ассамблеяның 3368 қаулылары арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) қосылды. 1977 жылғы ұлттық сайлауда Майкл Сомаре Пангу партиясы жетекшілік ететін коалицияның басшысы ретінде премьер-министр болып бекітілді. Алайда, 1980 жылы оның үкіметі сенімсіздік дауысынан айырылып, оның орнына премьер-министр ретінде сэр Джулиус Чан басқаратын жаңа кабинет құрылды. 1982 жылғы сайлауда Пангу партиясы көпшілік дауысқа ие болды, ал парламент Сомарені премьер-министр етіп қайтадан сайлады. 1985 жылдың қарашасында Сомаре үкіметі тағы да сенімсіздік білдірді, ал парламенттік көпшілік бес партиялық коалицияның төрағасы Пайас Вингтиді премьер-министр етіп сайлады. 1987 жылдың шілдесінде өте тартысты сайлауда Вингти басқаратын коалиция жеңіске жетті. 1988 жылдың шілдесінде сенімсіздік дауысы Вингтині құлатып, бірнеше апта бұрын Сомаренің орнын басып, Пангу партиясының басшысы болған Рабби Намалиуді билікке әкелді. Мұндай жағдайдың өзгеруі және премьер-министрлердің ауысуы Папуа – Жаңа Гвинеяның ұлттық саясатын сипаттайды. Саяси партиялардың көптігі, коалициялық үкіметтер, партиялық адалдықтың өзгеруі және басшылыққа сенімсіздік білдіру саяси процеске тұрақсыздық әкеледі. Тұрақтылықты арттыру мақсатындағы заңнама бойынша жаңа үкіметтер билікке келген алғашқы 18 ай ішінде сенімсіздік дауысына жатпайды. Бугенвиль аралында тоғыз жылға созылған бүлікте шамамен 20 мың адам қаза тапты. Көтеріліс 1989 жылдың басында басталды, белсенді жаулық 1997 жылдың қазан айында аяқталды және 1998 жылдың сәуірінде тұрақты атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. 2001 жылдың тамызында үкімет пен бұрынғы жауынгерлер арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Аймақтық бейбітшілік мониторингі күштері мен БҰҰ бақылаушылар миссиясы уақытша әкімшілік құрған үкімет пен провинциялық басшыларды бақылайды және қаруды толық тапсыру, провинциялық үкіметті сайлау және тәуелсіздік туралы референдум өткізу жұмыстарын үйлестіреді. Үкімет пен көтерілісшілер бейбіт келісімге қол қойып, Бугенвиль автономиялық округі мен провинциясын құрды. 2005 жылы автономиялы Бугенвиль Джозеф Кабуиді президент етіп сайлады, ол 2008 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Оның орнын оның орынбасары Джон Табинаман басқарды, ал мерзімінің қалған бөлігіне сайлау ұйымдастырылды. 2008 жылдың желтоқсан айында өткен сайлауда Джеймс Танис жеңіске жетіп, 2010 жылғы сайлауда жеңімпаз болған Джон Момис билікке келгенге дейін қызмет етті. Қазіргі бейбіт келісімнің аясында 2020 жылдың ортасына дейін Бугенвильде тәуелсіздік туралы референдум өткізу жоспарланған. Дайындық жұмыстары 2015 жылы басталды. Папуа – Жаңа Гвинеяда көптеген қытайлар тұрып, жұмыс істеп, қытайлар көпшілігі құрамындағы қауымдастықтарды құрды. Қытай саудагерлері еуропалықтар аралдарды зерттеуге дейін осы аймаққа қоныстанды. 2009 жылдың мамыр айында ондаған мың адам қатысқан қытайларға қарсы көтеріліс болды. Көтеріліске себеп болған оқиға – қытай компаниясы салған никель зауытындағы қытай және папуа-жаңа гвинеялық жұмысшылар арасындағы төбелес болды. Аралдардағы көптеген шағын бизнестің қытай иелігінде болуы және олардың сауда монополиясы жергілікті халықтың наразылығын тудырып, көтеріліске әкелді. Қытайлар Папуа – Жаңа Гвинеяда ұзақ жылдар бойы саудамен айналысып келеді. Сол жылы Папуа – Жаңа Гвинея Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінен АСЕАН-ға толық мүшелікке қабылдануына қолдау көрсетуді сұрады. Индонезия Папуа – Жаңа Гвинеяның Индонезияның Папуа аймағына қатысты ұстанымын қолдағаннан кейін бұл өтінішті қолдады. Алайда, христиан дінін ұстанатын Филиппин және буддизмді ұстанатын Таиланд, Вьетнам және Камбоджа Папуа – Жаңа Гвинеяның ЛГБТ-ға қарсы заңдарына наразылық білдіріп, теңдікке бағытталған Шығыс Тимордың болашақта АСЕАН мүшесі болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2018 жылдың ақпан-наурыз айларында Папуа – Жаңа Гвинеяда бірнеше жер сілкінісі болды, олар түрлі зардаптарға әкелді. Океания елдері, соның ішінде Австралия мен Жаңа Зеландия дереу елге көмек жіберді. 2019 жылдың мамыр айында Джеймс Марапе елдің саяси өміріндегі даулы кезеңнен кейін жаңа премьер-министр болып тағайындалды. Марапе бұрынғы премьер-министр Питер О’Ниллдің үкіметінде маңызды лауазымды атқарды, ал оның үкіметтен оппозицияға өтуі О’Ниллдің отставкаға келуіне себеп болды. 2022 жылдың шілдесінде премьер-министр Джеймс Марапенің ПАНГУ партиясы сайлауда ең көп орынды жеңіп алды, осылайша Джеймс Марапе Папуа – Жаңа Гвинеяның премьер-министрі болып қайта сайланды. 2024 жылғы 10 қаңтарда Порт-Морсбиде дүрбелең болды, оның салдарынан дүкендер мен көліктер өртке ұшырады, супермаркеттер тоналды. Лаэ қаласында да дүрбелең болды. Дүрбелеңде 22 адам қаза тапты. Оған себеп болған – полицейлер мен мемлекеттік қызметкерлердің жалақыға қанағаттанбауы болды. Премьер-министр Джеймс Марапе 14 күндік төтенше жағдай режимін жариялады.
Elections in 1972 resulted in the formation of a ministry headed by Chief Minister Michael Somare, who pledged to lead the country to self government and then to independence. Papua New Guinea became self governing on 1 December 1973 and achieved independence on 16 September 1975. The country joined the United Nations (UN) on 10 October 1975 by way of Security Council Resolution 375 and General Assembly resolution 3368. The 1977 national elections confirmed Michael Somare as Prime Minister at the head of a coalition led by the Pangu Party. However, his government lost a vote of confidence in 1980 and was replaced by a new cabinet headed by Sir Julius Chan as prime minister. The 1982 elections increased Pangu's plurality, and parliament again chose Somare as prime minister. In November 1985, the Somare government lost another vote of no confidence, and the parliamentary majority elected Paias Wingti, at the head of a five party coalition, as prime minister. A coalition, headed by Wingti, was victorious in very close elections in July 1987. In July 1988, a no confidence vote toppled Wingti and brought to power Rabbie Namaliu, who a few weeks earlier had replaced Somare as leader of the Pangu Party. Such reversals of fortune and a revolving door succession of prime ministers continue to characterize Papua New Guinea's national politics. A plethora of political parties, coalition governments, shifting party loyalties and motions of no confidence in the leadership all lend an air of instability to political proceedings. Under legislation intended to enhance stability, new governments remain immune from no confidence votes for the first 18 months of their incumbency. A nine year secessionist revolt on the island of Bougainville claimed some 20,000 lives. The rebellion began in early 1989, active hostilities ended with a truce in October 1997 and a permanent ceasefire was signed in April 1998. A peace agreement between the Government and ex combatants was signed in August 2001. A regional peace monitoring force and a UN observer mission monitors the government and provincial leaders who have established an interim administration and are working toward complete surrender of weapons, the election of a provincial government and an eventual referendum on independence. The government and rebels negotiated a peace agreement that established the Bougainville Autonomous District and Province. The autonomous Bougainville elected Joseph Kabui as president in 2005, who served until his death in 2008. He was succeeded by his deputy John Tabinaman as acting president while an election to fill the unexpired term was organised. James Tanis won that election in December 2008 and served until the inauguration of John Momis, the winner of the 2010 elections. As part of the current peace settlement, a referendum on independence is planned to be held in Bougainville sometime before mid 2020. Preparations were underway in 2015. Numerous Chinese have worked and lived in Papua New Guinea, establishing Chinese majority communities. Chinese merchants became established in the islands before European exploration. Anti Chinese rioting involving tens of thousands of people broke out in May 2009. The initial spark was a fight between ethnic Chinese and Papua New Guinean workers at a nickel factory under construction by a Chinese company. Native resentment against Chinese ownership of numerous small businesses and their commercial monopoly in the islands led to the rioting. The Chinese have long been merchants in Papua New Guinea. On the same year, Papua New Guinea asked various southeast Asian nations for their support for Papua New Guinea's full membership bid in the ASEAN. Indonesia supported the bid after Papua New Guinea supported Indonesia's hold on its Papua region. However, Christian majority Philippines and Buddhist majority Thailand, Vietnam, and Cambodia have expressed displeasure over Papua New Guinea's anti LGBT laws, stating that equality friendly Timor Leste would most likely be a more feasible ASEAN member state in the future. From February to March 2018, a chain of earthquakes hit Papua New Guinea, causing various damages. Various nations from Oceania, including Australia and New Zealand, immediately sent aid to the country. In May 2019, James Marape was appointed as the new prime minister, after a tumultuous few months in the country's political life. Marape was a key minister in his predecessor Peter O’Neill’s government, and his defection from the government to the opposition camp had finally led to O’Neill's resignation from office. In July 2022, Prime Minister James Marape's PANGU Party secured the most seats of any party in the election, meaning James Marape was elected to continue as PNG's Prime Minister. On 10 January 2024 a riot broke out in Port Moresby where shops and cars were torched and supermarkets looted. Riots also occurred in the city of Lae. 22 lives were lost in the riots. They arose after police and members of the public sector protested over pay. The prime minister, James Marape, declared a 14 day state of emergency.
Негізгі дереккөздер
Джинкс, Брайан, ред. Жаңа Гвинея тарихындағы оқулар (1973)
Малиновский, Бронислав. Батыс Тынық мұхитының аргонавттары: Меланезиялық Жаңа Гвинея архипелагындағы туған жерлік кәсіпкерлік және оқиғалар туралы есеп (2002) Тробриан аралдарының тұрғындары туралы әйгілі антропологиялық зерттеме; 1910 жылдардағы далалық жұмыстар негізінде жазылған.
Виссер, Леонтин, ред. Жаңа Гвинеяны басқару: Папуа әкімшілерінің ауызша тарихы, 1950-1990 (2012)
Уитакер, Дж. Л. және басқалар, ред. Жаңа Гвинея тарихындағы құжаттар мен оқулар: Тарихқа дейінгі кезеңнен 1889 жылға дейін (1975)
Jinks, Brian, ed. Readings in New Guinea history (1973)
Malinowski, Bronislaw. Argonauts of the Western Pacific: An Account of Native Enterprise and Adventure in the Archipelagoes of Melanesian New Guinea (2002) famous anthropological account of the Trobriand Islanders; based on field work in 1910s
Visser, Leontine, ed. Governing New Guinea: An Oral History of Papuan Administrators, 1950 1990 (2012)
Whitaker, J. L. et al. eds. Documents and readings in New Guinea history: Pre history to 1889 (1975)