Кіріспе

Ниуэ аралының тарихи шолуы – Ниуэ тарихы, оның аумағы мен халқының, соның ішінде жергілікті полинезиялық қоғамдардың тарихы. Ниуэге алғашқы қоныс табушылар шамамен 900 жылы Самоадан келген полинезиялық теңізшілер болды. 16 ғасырда Тонгадан қосымша қоныс табушылар (немесе, мүмкін, жаулап алушылар) келді. Аралды еуропалықтардың арасында алғаш рет 1774 жылы капитан Джеймс Кук, Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында көріп шықты. Алғашқы миссионер, Джон Уильямс 1830 жылы аралға қонды. Британдық миссионерлік қызмет жылдардан кейін, 1879 жылы аралды британдық қорғауға алу үшін жергілікті басшылармен келіссөздер басталды. 1900 жылы Жаңа Зеландияның губернаторы Лорд Ранфурли Ниуэ үстінен британдық билігін жариялады, осылайша арал Жаңа Зеландияның қарауына өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ниуэ халқының шамамен 4% қаза болды, себебі 150 ниуэлік ер адам Жаңа Зеландия армиясының құрамында Францияға жіберілді, олардың көбі қайта оралмады. Екінші дүниежүзілік соғыс аралға тікелей әсер етпеді. Ниуэ 1974 жылы өздігінен басқару құқығын алды. Содан бері, арал халқының саны жиі қайталап болатын табиғи апаттар мен экономикалық мүмкіндіктердің жетіспеуіне байланысты эмиграция арқылы азайып келеді.

Ерте тарих

XVIII ғасырдың басына дейін Ниуэде ұлттық үкімет немесе ұлттық басшы болмаған көрінеді. Оған дейін әулет басшылары мен отбасы басшылары халықтың бөліктеріне билік жүргізген. Шамамен 1700 жылы корольдік идеясы мен тәжірибесі Самоа немесе Тонгамен байланыс арқылы енгізілген сияқты. Осыдан бастап, аралды бірден кейін бір пату ики (патшалар) биледі, алғашқысы Пуни мата болды.

Еуропалық байланыс

Капитан Джеймс Кук аралды көрген алғашқы еуропалық болды, бірақ жергілікті халықтың қарсылығының күшті болуына байланысты ол жағаға шыға алмады. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» бұл себепті жергілікті тұрғындардың шетелдік аурулардан қорқуынан болды деп мәлімдеді. Оған жауап ретінде Кук Ниуэге «Жабайы арал» деген ат қойды. Лондондық миссионерлік қоғамның христиан миссионерлері 1846 жыл шамасында халықтың көп бөлігін дінге өткізді. 1875 жылдан 1887 жылға дейін таққа отырған Туи Тога Ниуэнің алғашқы христиан патшасы болды. Аралға 1849 жылдың шілде айында «Гавана» H.M.S. кемесіндегі капитан Джон Эрскин келді.

Британ протектораты

1887 жылы король Фатааики Ұлыбританияның королевасы Викторияға хат жазып, Ниуэді британдықтардың қорғауына алуын сұрады, бірақ оның өтініші қабылданбады. 1900 жылы қайтадан жасалған өтініштерге жауап ретінде арал Ұлыбританияның протектораты болып жарияланды, ал келесі жылы Жаңа Зеландия оны өзіне қосты. Ниуэдің қашықтығы, сондай-ақ оның полинезиялық тұрғындары мен Кук аралдарының тұрғындары арасындағы мәдени және тілдік ерекшеліктер оның жеке басқарылуына себеп болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 148 Ниуэ еркегі (арал халқының 4% -ы) Жаңа Зеландия қарулы күштерінде сарбаздық қызмет атқарды. Олар 1916 жылдың ақпан айында Египетке жіберілді, бірақ аурулар көп кездесті, сәуір айына дейін олардың жартысынан астамы ауруханаға түсті. 1916 жылдың сәуір айында олар Солтүстік Францияға ауыстырылды, онда да аурулар жиі болды. Мамыр айының соңында Ниуэ сарбаздарын майданнан шығару туралы шешім қабылданды, олар Англияның Хорнчерч қаласына жіберілді, ал маусым айының соңына дейін Жаңа Зеландияға қайтып келді.

Өзін-өзі басқару

Ниуэ 1974 жылы Жаңа Зеландиямен еркін байланыста автономияға қол жеткізді, Жаңа Зеландия аралдың әскери және сыртқы істерін басқарады. Ниуэге 1965 жылы автономия ұсынылған (Кук аралдарымен бірге, олар қабылдаған), бірақ олар автономияны тағы он жылға кейінге шегеруді сұрады. Ниуэ азаматтары Жаңа Зеландия азаматтығын сақтап, стандартты Жаңа Зеландия паспортын пайдаланады. Егер Ниуэ азаматтары екі елдің бірінде тұру шарттарына сай келсе, сол елдегі сайлауға қатыса алады немесе сайлауға түсе алады. Ниуэ Жаңа Зеландия валютасын қолдануын жалғастырады, бірақ өз пошта маркаларын шығарады (Жаңа Зеландия маркалары Ниуэде қолданылмайды, сондай-ақ Ниуэ маркалары Жаңа Зеландияда қолданылмайды).

Жақында болған тарих

2004 жылдың қаңтар айында Ниуэ аралы құрылыс қиратып, апатты циклонға (Хета циклон) ұшырады, нәтижесінде аралдың 1600 тұрғынының 200-і үйсіз қалды. Кейін жергілікті тұрғындардың бірқатары қайта құруға тырыспағандықтан, Жаңа Зеландияның Сыртқы істер министрі Фил Гофф Ниуэдің Жаңа Зеландиямен еркін қарым-қатынаста өзін-өзі басқаратын мемлекет статусы, егер көптеген тұрғындар негізгі қызметтерді сақтау үшін аралды тастап кетсе, күмәнді болуы мүмкін деп болжады. Осыған жауап ретінде Ниуэ премьер-министрі Янг Вивиан Жаңа Зеландиямен қазіргі қарым-қатынасты өзгерту мүмкіндігін бірқалыпты жоққа шығарды. Арал халқының саны азаюда (1966 жылы 5200 адамды құраған, 2000 жылы 2100 адамға дейін төмендеді), оның көп бөлігі Жаңа Зеландияға эмиграция жасады.