Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кук аралдарының тарихи дамуы
Historical development of the Cook Islands
Кук аралдары капитан Джеймс Кук есімімен аталады, ол 1773 және 1777 жылдары аралдарға сапар шекті. Бірақ испандық теңізші Альваро де Менданя 1595 жылы аралдарға жеткен алғашқы еуропалық болды. Кук аралдары 1890 жылы Ұлыбританиямен байланысқа түсті, себебі британдық тұрғындар Францияның Таити сияқты осы аралдарды да басып алуы мүмкін деп қорқып, осылай істеуге мәжбүр болды. 1900 жылы аралдар британдық территория ретінде қосылды. 1901 жылы аралдар Жаңа Зеландия колониясының құрамына енді. Кук аралдары Оңтүстік Тынық мұхитының кең аумағында орналасқан 15 аралдан тұрады. Көптеген аралдар Солтүстік топтағы жазық коралл атолдары болып табылады, ал Оңтүстік топтағы Раротонга жанартау аралы – басқару және үкімет орталығы болып табылады. Кук аралдарының негізгі тілі – раротонга маори тілі. Сыртқы аралдарда диалектілерде шамалы айырмашылықтар бар.
The Cook Islands are named after Captain James Cook, who visited the islands in 1773 and 1777, although Spanish navigator Alvaro de Mendaña was the first European to reach the islands in 1595. The Cook Islands became aligned to the United Kingdom in 1890, largely because of the fear of British residents that France might occupy the islands as it already had Tahiti. By 1900, the islands were annexed as British territory. In 1901, the islands were included within the boundaries of the Colony of New Zealand. The Cook Islands contain 15 islands in the group spread over a vast area in the South Pacific. The majority of islands are low coral atolls in the Northern Group, with Rarotonga, a volcanic island in the Southern Group, as the main administration and government centre. The main Cook Islands language is Rarotongan Māori. There are some variations in dialect in the 'outer' islands.
Кук аралының алғашқы қоныстанушылары
Кук аралдары 900-1200 жылдар аралығында қоныстанған болуы мүмкін деп саналады. Ертегі қоныстардың мәліметтері, қоныс аударушылардың Кук аралдарының солтүстік-шығысына, Таитиден келгенін көрсетеді. Кук аралдары Таитимен маңызды байланыстарды сақтап келеді, бұл екі елдің мәдениетінде, дәстүрінде және тілінде көрініс береді. Алғашқы қоныс аударушылардың Раротонгаға (Такитуму ауданы) қоныс аударған нағыз таитиліктер болған деген пікір бар. Екі ұлт арасында түрлі себептермен саяхат жасаған ұлы батырлар туралы маңызды тарихи жырлар сақталған. Бұл сапарлардың мақсаты әлі толық анықталмаған, бірақ соңғы зерттеулерге сәйкес, үлкен және кіші топтар жергілікті соғыстардан қашып, өз аралдарын тастап кеткен. Әр топтың саяхаттап, аман қалуы үшін, олар көбінесе жетекші батырға сенеген. Осы елдердің дәстүрлері мен әңгімелерінде осы батырлар әлі де еске алынады. Бұл келгендердің куәсі ретінде Тоидегі ежелгі жол – Ара Метуа сақталған, ол Раротонганың көп бөлігін айналып өтеді және кем дегенде 1200 жыл бұрын салынған деп есептеледі. Бұл 29 шақырымдық, төселген жол – ежелгі инженерлік шеберліктің айқын мысалы, және Полинезияда оған тең келгені жоқ болуы мүмкін. Манихики және Ракаханга аралдарының тарихы Раротонганың Пуайкура тайпасынан шыққан батыр Тоа Нуи және Раротонганың Такитуму немесе Те Ау О Тонга тайпаларынан шыққан жоғары лауазымды әйел Тепаерудің келгенімен байланысты. Тонгареваға Ракахангадан Махута атты ата-бабасы, Айтутаки Арики және басшы Таруия, сондай-ақ, мүмкін, Таитиден келген топ қоныстанған. Солтүстік аралдардың қалғаны, Пукапука (Те Улу О Те Вату) Самоадан келген экспедициялармен қоныстанған болуы мүмкін.
It is thought that the Cook Islands may have been settled between the years 900 1200 CE. Early settlements suggest that the settlers migrated from Tahiti, to the northeast of the Cooks. The Cook Islands continue to hold important connections with Tahiti, and this is generally found in the two countries' culture, tradition and language. It is also thought that the early settlers were true Tahitians, who landed in Rarotonga (Takitumu district). There are notable historic epics of great warriors who travel between the two nations for a wide variety of reasons. The purpose of these missions is still unclear but recent research indicates that large to small groups often fled their island due to local wars being forced upon them. For each group to travel and to survive, they would normally rely on a warrior to lead them. Outstanding warriors are still mentioned in the countries' traditions and stories. These arrivals are evidenced by an older road in Toi, the Ara Metua, which runs around most of Rarotonga, and is believed to be at least 1200 years old. This 29 km long, paved road is a considerable achievement of ancient engineering, possibly unsurpassed elsewhere in Polynesia. The islands of Manihiki and Rakahanga trace their origins to the arrival of Toa Nui, a warrior from the Puaikura tribe of Rarotonga, and Tepaeru, a high ranking woman from the Takitumu or Te Au O Tonga tribes of Rarotonga. Tongareva was settled by an ancestor from Rakahanga called Mahuta and an Aitutaki Ariki & Chief Taruia, and possibly a group from Tahiti. The remainder of the northern islands, Pukapuka (Te Ulu O Te Watu) was probably settled by expeditions from Samoa.
Еуропалық байланыстар
Испан кемелері 16-шы ғасырда аралдарға сапар жасады; Кук аралдарының еуропалықтар мен жергілікті тұрғындары арасындағы алғашқы ресми жазба 1595 жылы испан теңізшісі Альваро де Менданяның Пукапуканы көруімен байланысты, ол оны Сан-Бернардо (Сент-Бернард) деп атады. Португалдық испан Педро Фернандес де Кирос 1606 жылы Ракахангаға аяқ басқанда аралдарға алғаш рет еуропалықтардың қонуын жүзеге асырды, оны Гент Гермоса (Әдемі адамдар) деп атады. Британдық теңізші капитан Джеймс Кук 1773 және 1777 жылдары келді. Кук аралдарды британдық адмиралты лордының құрметіне «Херви аралдары» деп атады. Жарты ғасырдан кейін, ресейлік Балтық немісі, адмирал Адам Иоганн фон Крузенштерн «Тынық мұхитының атласын» жариялады, онда ол Кук құрметіне аралдарды Кук аралдары деп атады. Капитан Кук аралдардың көп бөлігін зерттеп, картаға түсірді. Қызығы, Кук ең ірі арал Раротонганы еш көрмеген, ал ол жеке аяғымен басқан жалғыз арал – кішкентай, адам тұрмайтын Палмерстон атолы болды. Еуропалықтардың алғашқы ресми қондырылуы 1814 жылы «Камберленд» кемесімен болды; теңізшілер мен арал тұрғындары арасында қақтығыс болды, нәтижесінде екі тараптан да көп адам қаза тапты. 1821 жылы Англиядан миссионерлер келгенге дейін аралдарда еуропалықтар болған жоқ. Христиандық мәдениетке тез сіңіп, бүгінгі күнге дейін басым дін болып табылады. 1823 жылы колониялық барка «Эндевор» капитаны Джон Диббс Раротонга аралын алғаш рет ресми түрде көріп шықты. «Эндевор» миссионерлік сапармен аралдарға Rev. Джон Уильямсты жеткізіп жатқан еді. 1862 және 1863 жылдары Перудың «қара құс» саудагерлері Солтүстік топтағы аралдарға зор зиян келтірді. Бастапқыда саудагерлер жұмыс күшін жалдаумен айналысқан болуы мүмкін, бірақ олар тез арада адамдарды жинау үшін алдауға және тікелей ұрлауға көшті. Кук аралдары саудагерлердің барған жалғыз арал тобы емес, бірақ Пенрин атолы олардың алғашқы тоқтаған порты болды және халықтың үштен екі бөлігі Перудегі Каллаоға әкелінді деп есептеледі. Ракаханга мен Пукапука да ауыр шығындарға ұшырады.
Spanish ships visited the islands in the 16th century; the first written record of contact between Europeans and the native inhabitants of the Cook Islands came with the sighting of Pukapuka by Spanish sailor Álvaro de Mendaña in 1595, who called it San Bernardo (Saint Bernard). Portuguese Spaniard Pedro Fernández de Quirós made the first recorded European landing in the islands when he set foot on Rakahanga in 1606, calling it Gente Hermosa (Beautiful People). British navigator Captain James Cook arrived in 1773 and 1777. Cook named the islands the 'Hervey Islands' to honour a British Lord of the Admiralty. Half a century later, the Russian Baltic German Admiral Adam Johann von Krusenstern published the Atlas de l'Ocean Pacifique, in which he renamed the islands the Cook Islands to honour Cook. Captain Cook navigated and mapped much of the group. Surprisingly, Cook never sighted the largest island, Rarotonga, and the only island that he personally set foot on was the tiny, uninhabited Palmerston Atoll. The first recorded landing by Europeans was in 1814 by the Cumberland; trouble broke out between the sailors and the Islanders and many were killed on both sides. The islands saw no more Europeans until missionaries arrived from England in 1821. Christianity quickly took hold in the culture and remains the predominant religion today. In 1823, Captain John Dibbs of the colonial barque Endeavour made the first official sighting of the island Rarotonga. The Endeavour was transporting Rev. John Williams on a missionary voyage to the islands. Brutal Peruvian slave traders, known as blackbirders, took a terrible toll on the islands of the Northern Group in 1862 and 1863. At first, the traders may have genuinely operated as labour recruiters, but they quickly turned to subterfuge and outright kidnapping to round up their human cargo. The Cook Islands was not the only island group visited by the traders, but Penrhyn Atoll was their first port of call and it has been estimated that three quarters of the population was taken to Callao, Peru. Rakahanga and Pukapuka also suffered tremendous losses.
Британ протектораты
Кук аралдары 1888 жылы Ұлыбританияның протектораты болды, себебі қауымдастық Францияның Таитидегідей осы аумақты басып алуы мүмкін деген қорқыныш болды. 1900 жылдың 6 қыркүйегінде арал тұрғындары аралдарды (Ниуэді де "мүмкін болса") британдық аумақ ретінде қосу туралы петиция ұсынды. 1900 жылдың 8-9 қазанында Раротонга және басқа аралдарды беру туралы жеті құжатқа олардың басшылары мен халқы қол қойды, ал британдық жариялаумен аралдар Ұлыбританияның иеліктерінің бір бөлігі деп жарияланды. 1901 жылы Ұлыбританияның 1895 жылғы Колониялық шекаралар заңына сәйкес, Кеңес бұйрығы арқылы аралдар Жаңа Зеландия колониясының шегіне енгізілді. Шекара өзгерісі 1901 жылдың 11 маусымында күшіне енді, содан бері Кук аралдары Жаңа Зеландиямен ресми қарым-қатынаста. Бұл келісім Кук аралдарын саяси тұрғыдан тәуелсіз қалдырды, бірақ ресми түрде Жаңа Зеландияның билігінде қалды. Бұл саяси өзгеріс Біріккен Ұлттар Ұйымымен бекітілді. Мұндай мәртебелік өзгеріске қарамастан, аралдар Жаңа Зеландияға қаржылық жағынан тәуелді болып қалды, және Жаңа Зеландия еркін қауымдастық туралы келісімнің бұзылуы толық тәуелсіздікке емес, интеграцияға алып келеді деп ойлады. 1990 жылы Кук аралдары Франциямен Кук аралдары мен Француз Полинезиясы арасындағы теңіз шекарасын белгілейтін келісімге қол қойды. 2008 жылдың 13 маусымында Арки үйінің көпшілік бөлігі төңкеріс жасауға тырысты, сайланған үкіметті таратып, ел басшылығын өз қолдарына алуды көздеді. "Біз, негізінен, басшылықты – премьер-министрді, вице-премьерді және министрлерді таратып жатырмыз", - деді бас әкім Макеа Вакатини Жозеф Арки. Кук аралдары Herald газеті арикидің осылайша дәстүрлі беделін немесе манасын қайтаруға тырысқанын болжады. Премьер-министр Джим Марурай бұл әрекетті "негізсіз және мағынасыз" деп сипаттады. 23 маусымға қарай жағдай қалыпқа келгендей болды, Арки үйінің мүшелері өздерінің әдеттегі міндеттеріне оралуға келісті.
The Cook Islands became a British protectorate in 1888, due largely to community fears that France might occupy the territory as it had Tahiti. On 6 September 1900, the leading islanders presented a petition asking that the islands (including Niue "if possible") should be annexed as British territory. On 8–9 October 1900, seven instruments of cession of Rarotonga and other islands were signed by their chiefs and people, and a British proclamation issued at the same time accepted the cessions, the islands being declared parts of Her Britannic Majesty's dominions. The islands were included within the boundaries of the Colony of New Zealand in 1901 by Order in Council under the Colonial Boundaries Act, 1895 of the United Kingdom. The boundary change became effective on 11 June 1901, and the Cook Islands have had a formal relationship with New Zealand since that time. This arrangement left the Cook Islands politically independent, but officially remaining under New Zealand sovereignty. This political transition was approved by the United Nations. Despite this status change, the islands remained financially dependent on New Zealand, and New Zealand believed that a failure of the free association agreement would lead to integration rather than full independence. In 1990, the Cook Islands signed a treaty with France which delimited the maritime boundary between the Cook Islands and French Polynesia. On June 13, 2008, a small majority of members of the House of Ariki attempted a coup, claiming to dissolve the elected government and to take control of the country's leadership. "Basically we are dissolving the leadership, the prime minister and the deputy prime minister and the ministers," chief Makea Vakatini Joseph Ariki explained. The Cook Islands Herald suggested that the ariki were attempting thereby to regain some of their traditional prestige or mana. Prime Minister Jim Marurai described the take over move as "ill founded and nonsensical". By June 23, the situation appeared to have normalised, with members of the House of Ariki accepting to return to their regular duties.