Кіріспе
Эмбрио донорлығы – ин витро ұрықтандыруды қолданушылар үшін қалған жаңа немесе мұздатылған эмбриондарды пайдаланудың бір жолы. Бұл – ин витро ұрықтандыру процедураларынан кейін қалған эмбриондарды, әдетте, сыйлық ретінде, бала тудыру үшін имплантациялау немесе зерттеу мақсатында алушыларға беру болып табылады. Көптеген ЭКО пациенттері өз отбасын құрғаннан кейін немесе ин витро ұрықтандыруды тоқтатқаннан кейін эмбриондарды донорлыққа беру туралы шешім қабылдайды. Бала тудыру үшін донорлыққа алынған эмбриондарды алған әйелдер жүктілікті және босануды жеңілдету үшін дайын жатырға жаңа немесе мұздатылған эмбриондарды салуды жоспарлайды. Зерттеу үшін донорлыққа алынған эмбриондарды алушылар оларды клиникалық оқыту, сапаны жақсарту зерттеулері немесе адам эмбрионалды сақтық жасушаларын зерттеу үшін пайдаланады.
Ұрықтандыру үшін
Ұрықтың көбею мақсатында донорлыққа берілуі – үшінші тараптың көбеюінің бір түрі. Ұрық донорлығы анонимді (донор мен алушы тараптар бір-бірін танымайды және байланысқа түсу мүмкіндігі жоқ), жартылай ашық (тараптар үшінші тарап арқылы өзара әрекеттесе алады, бірақ жеке басын анықтайтын ақпаратты бөліспейді, осылайша жеке өмірге құпиялылық сақталады), ашық (тараптардың жеке басы мен байланыс ақпараты бөлісіледі, соның арқасында отбасылар түрлі қарым-қатынастарда тікелей байланыса алады) немесе идентификациялық ақпаратты жариялау (донордан туған бала 18 жасқа толғанда донордың байланыс ақпаратын сұрап алуға және алуға құқылы) болып бөлінеді. Ұрықтандыру үшін ұрық донорлығынан туған кез келген бала, эмбриондар жасалған кезде қолданылған гамета донорларымен биологиялық байланыста болады. Бұл қағида жұмыртқа донорлығында немесе сперма донорлығында қолданылатын қағидамен бірдей.
Эмбриондарды донорлық немесе асырап алу
Кейбіреулер "эмбрион донорлығы" терминін қатаң түрде анонимді эмбрион донорлығын білдіру үшін қолданады, ал "эмбрион асырап алу" терминін ашық қарым-қатынас үшін қолданады. Басқалары бұл терминдерді мағынасы бірдей қолданады, себебі қарым-қатынасқа қарамастан, клиникалық көмекші репродукция процедурасы қолданылады және бала күтуге дайындалып жатқан жұбайлар оларға генетикалық байланысы жоқ баланы тәрбиелеуге дайындалады. Эмбрион алуға тырысатын адамдарға көмек көрсететін заңгерлер "эмбрион асырап алу" терминінің дұрыс еместігін айтады, өйткені эмбрионды беру мүліктік құқықтарды беру ретінде қарастырылады. 2005 жылы жарық көрген бір газетте аборт құқықтарын жақтаушылар, эмбриондық сақина жасушаларын зерттеуді қолдаушылар және бедеулік саласының өкілдері осы процесті "асырап алу" деп атауға қарсы екендіктерін білдірді, себебі олар бұл эмбрионға баланың мәртебесін береді деп санайды. Көптеген дәрігерлер бұл процесті "эмбрион донорлығы" деп сипаттайды. 2005 жылғы 2 маусымдағы CBS News жаңалықтарында хабарланғандай, "Қар құрамындағы сәби" терминін алғашқы болып асырап алу қызметін ұсынған Nightlight Christian Adoptions агенттігі ойлап тапқан. Олардың эмбрион асырап алу бағдарламасы Snowflakes® Embryo Adoption Program деп аталады және осы бағдарлама арқылы 950-ден астам бала дүниеге келді.
Донордың таңдау мүмкіндігі
Американдық репродуктивті медицина қоғамының жүргізген сауалнамасына сәйкес, фертильділікпен күресіп жатқан пациенттердің 54 пайызы қалған эмбриондарын болашақта пайдалану үшін сақтап қалуды қалайды. Пациенттерге зерттеу жобасы, процедуралар және зерттеудің ғылыми маңызы туралы толық, шыншыл және түсінікті ақпарат берілген жағдайда, эмбриондарды зерттеу мақсатында беру жақсы балама болуы мүмкін. Сауалнамаға қатысқандардың қалған 7 пайызы қалған эмбриондарын басқа бір жұпқа беруге ниетті. Мұздатылған эмбриондарды сақтаудың жылдық құны 1200 долларға дейін жетеді. 2012 жылдың мамыр айына дейін зертханалар мен фертильділік клиникаларында шамамен 600 000 мұздатылған эмбрион сақталған.
Донорларды тексеру
АҚШ-та донорлар, мүмкін болған жағдайда, бірқатар жұқпалы ауруларға тексерілуі тиіс. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) донорларды тексеру қағидаларын басқарады. Егер донорларды тексеруге мүмкіндік болмаса, эмбриондарға қажетті тексеру жүргізілмегенін көрсететін белгі қойылуы керек, ал алушылар осыған байланысты тәуекелге келісуі керек. Эмбрионның қаншалықты тексерілгені генетикалық ата-аналардың ЭКО клиникасы мен процесіне көп көлінеді. Эмбрионды алушы өз эмбриологымен қосымша тексерулер жүргізуге немесе оларды эмбриондық сабақша жасушаларын зерттеу үшін беруге құқылы. Теориялық тұрғыдан алғанда, эмбриондар мұздатылған күйде белгісіз мерзімге сақталуы мүмкін, бірақ іс жүзінде олардың тағдыры туралы шешім қабылдау қажет. АҚШ-та жүргізілген зерттеуге сәйкес, эмбрионды донорлыққа беру, тірі туған баланың құны бойынша жұмыртқа донорлығынан шамамен екі есе арзан – тірі туған балаға 22 000 АҚШ доллары, ал жұмыртқа донорлығына 41 000 АҚШ доллары жұмсалады.
Тарих
Көбейтудің жасанды әдісі (ЭКО) кеңінен қолданысқа енгеннен кейін, дәрігерлер эмбриондарды мұздатып сақтап, кейін имплантациялау үшін ерітудің әдісін тапты. Бұл процедура донор әйелге екінші жұмыртқа алу қажеттілігінен құтқарады. Сонымен бірге, дәрігерлер ерлерде мұңғажайсыз сперматозоидтар болмаған жағдайда донорлық сперманы, ал әйелдерде мұңғажайсыз ооциттер болмағанда донорлық жұмыртқаларды пайдалану арқылы көбірек жұптарға ата-ана болуға көмектеседі деп ойлады – немесе екеуін де. Осылайша гаметалар мен эмбриондарды донорлық беру пайда болды. 1983 жылғы клиникалық есепті мұқият оқығанда, бұл есеп эмбриондық донорлықтың алғашқы мысалы ретінде жиі сілтеме жасалады, донорланған эмбрионның реципиент үшін, ал төрт эмбрион донор жұптың өзінің пайдалануы үшін бір уақытта жасалғанын көруге болады. Донор мен реципиент әйелдердің менструалдық циклдары дәрі-дәрмектердің көмегімен синхронизацияланды және трансфер бір күні жүзеге асырылды. Бұл эмбриондардың ешқайсысы криоконсервацияланбаған. Одан көп ұзамай, криоконсервацияланған донор эмбриондарынан сәтті жүктіліктер мен туулар туралы хабарламалар жарияланды. Бірақ, бұл эмбриондар донор гаметаларынан реципиент үшін арнайы жасалған. Алғашқы нағыз эмбрионды асырап алудың қашан болғанын ешкім нақты білмейді. Бұл термин 1980-жылдардың ортасынан бастап құқықтық әдебиеттерде қолданыла бастады. Девроей және тағы басқалар, Флоридадағы доктор Мария Бустильо және Вирджиниядағы доктор Говард Джонс 1986 мен 1990 жылдар аралығында қалған эмбриондарды асырап алуды нақты көрсететін эмбриондар трансферлері туралы хабарлады. Осыған дейін мыңдаған балалы бола алмаған әйелдер асырап алуды бала туудың жалғыз жолы деп қарастырған. Осы ғылыми жетістіктер эмбриондарды донорлық беру және трансферлеудің бедеулік мәселесін шешу үшін ашық және еркіндікпен талқылауға жағдай жасады. Бір жағынан, бұл қан мен мүшелерді донорлық жасау сияқты басқа да донорлық түрлеріне ұқсас. Кейбіреулер эмбрионды "тіндің" бір бөлігі деп санайды, ал басқалары оны "әлеуетті өмірдің сыйы" деп қарастырады, ал үшіншілері жарытылу сәтінде жаңа адам өмірі басталады деп сенеді. Үшінші топ эмбрионды донорлықты дәстүрлі асырап алудан көп айырмайды деп санайды, тек реципиент әйел жүктілік пен босандыру тәжірибесін басынан өткізеді және реципиенттің заңды ата-анасы екенін растау үшін сотқа жүгінудің қажеті жоқ. АҚШ-та Конгресс пен Буш әкімшілігі эмбрионды асырап алуды қолдау үшін 1 миллион доллар бөлгендіктен бұл мәселе тағы бір саяси мәнге ие болды.
Процесс
Эмбриондарды донорлық беру мемлекеттік заңдар бойынша бала асырап алу емес, мүліктік құқықтарды беру болып саналады. Алайда, Грузия 2009 жылы «Асырап алу мүмкіндігі туралы заң» деп аталатын заң қабылдады, ол эмбрионды асырап алғаннан кейін ата-аналықты растау үшін сот шешімін алу процедурасын қарастырды, бірақ (маңыздысы) талап етпеді. Грузияда эмбрионды асырап алған кейбір жұптар осы заң арқасында федералдық Асырап алу салық жеңілдігіне қол жеткізді. Эмбриондарды донорлық беру жеке сүексіздік клиникасы арқылы (донорлар мен қабылдаушы отбасылар әдетте жергілікті жерде тұрады және екеуі де бір клиниканың пациенттері) немесе бірнеше ұлттық ұйымдар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Төменде сипатталған процесс «асырап алу агенттігіне негізделген» ұлттық бағдарламаның типік мысалы болып табылады. Эмбрионды асырап алу бағдарламасына қатысатын генетикалық ата-аналарға агенттіктің алдын ала тексерілген өтініш иелерінен асырап алушы ата-ананы таңдау мүмкіндігі ұсынылады. Эмбрионға құқық генетикалық ата-аналардан тікелей асырап алушы ата-аналарға беріледі. Генетикалық ата-аналар сәтті жүктілікке қол жеткенде және бала немесе балалар туғанда агенттік тарапынан хабардар етілуі мүмкін. Генетикалық ата-аналар мен асырап алушы ата-аналар отбасылар арасындағы болашақ байланыс шарттарын өздері келісе алады. Бағдарламаға түсуге ниеттенген асырап алушы ата-аналар өтінішті толтырады, сондай-ақ дәстүрлі асырап алуға қатысты үйді зерттеу, сүексіздік немесе асырап алу бойынша білім алу, тексерулер мен денсаулық сақтау тексерулерінен өтеді және кейбір жағдайларда, үйді зерттеу мен орналастыру агенттіктерінің талаптарына байланысты, асырап алуға қабілеттілігін сотпен растау қажет болуы мүмкін. Толтырылған құжаттары мен төлемдері орналастыру агенттігіне жіберіледі, ол оларды қарастырады. Кейбір агенттіктер донорларға алушыны таңдауға мүмкіндік береді, ал басқалары қабылдаушы ата-аналарды ұқсас пікірлерге ие адамдармен, соның ішінде асырап алудан кейін ашықтық деңгейі бойынша үйлестіреді. Содан кейін генетикалық және болашақ ата-аналарға үйлесімділікке келісім беру мүмкіндігі беріледі. Барлық тараптар келіскеннен кейін, эмбрион асырап алушы ананың клиникасына мұздатылған эмбрионды салу үшін жіберіледі. Эмбрионды асырап алумен байланысты процедуралардың ешқайсысы генетикалық немесе асырап алушы ата-аналар үшін заңмен талап етілмейді. Ата-аналардың екі тарапы да осы процеске ерікті түрде қатысады, себебі жүйе екі тарапқа да қосымша кепілдіктер, білім және қарым-қатынас ұсынады.
Зерттеу үшін
Зерттеуге эмбриондардың ұсынылуы – бұл шешек жасушаларын зерттеу үшін маңызды шешек жасушаларының көзі. Осы зерттеулер Альцгеймер, қатерлі ісік, ЖЖС (жұлын-ми қабығы атрофиясы) және Паркинсон сияқты ауыр ауруларға ем табуға көмектеседі деп үміттеніледі. Кейбір шешек жасушаларын зерттеу үшін адам эмбрионы қолданылады, ал ЭКО (in vitro ұрықтандыру) жасаған ата-аналар үшін қолданылмаған эмбрионын шешек жасушаларын зерттеуге ұсыну – бір мүмкіндік. Бір шолу бойынша, ЭКО қолданғандардың эмбрионын зерттеуге ұсынған үлесі географиялық тұрғыдан әртүрлі: Францияда 7%-дан Швейцарияда 73%-ға дейін. АҚШ-та жүргізілген зерттеуде американдық донорлардың 60%-ы қолданылмаған эмбрионын ғылымға беретіні анықталды. Зерттеу үшін эмбриондарды ұсынған адамдардың шолуда ғылым мен медицинаға өзара жауапкершілік сезімі, зерттеулерге оң көзқарас және медициналық жүйеге жоғары сенімділік туралы айтқандары анықталды. Олар донорлық шешімді эмбрионы жоюдан жақсырақ деп сипаттап, басқаларға көмектесуге немесе денсаулықты жақсартуға және ЭКО технологиясын дамытуға мүмкіндік ретінде қарастырды. Екінші жағынан, эмбрионды зерттеуге ұсынудан бас тартуға себеп болатын факторлар: қауіптерді сезіну, зерттеу жобалары мен медициналық жүйе туралы ақпараттың жетіспеуі, сондай-ақ эмбрионды жеке тұлға ретінде қарастыру. Әлеуметтік-демографиялық ерекшеліктердің және репродуктивтік және гинекологиялық тарихтың әсері көбінесе нақты емес болып табылды.