Кіріспе
Институционалдық репозиторий (IR) – мекеменің, әсіресе ғылыми-зерттеу институтының интеллектуалдық өнімдерінің цифрлық көшірмелерін жинау, сақтау және таратуға арналған архив. Академиктер өз IR-дарын жарияланған еңбектерін архивтеу үшін де пайдаланады, бұл олардың танымалдығын арттыруға және басқа ғалымдармен ынтымақтастық орнатуға мүмкіндік береді. Дегенмен, университеттер жасаған осы өнімдердің көпшілігі зерттеушілер мен басқа да мүдделі тараптар үшін тиімді қолжетімді емес және бөлісілмейді. Сондықтан, ғалымдар IR жобасын іске асыру мен дамытуға қатысуы керек, осылайша IR құрудың артықшылықтары мен мақсатын түсіне алады. Институционалдық репозиторий – «мекеме және оның қауымдастығының мүшелері жасаған цифрлық материалдарды басқару және тарату үшін университет ұсынатын қызметтер жиынтығы» деп анықталған. Университет үшін бұл монографиялар, академиялық журналдардың электрондық нұсқалары (алдын ала басылымдар) және рецензиядан өткеннен кейінгі басылымдар, сондай-ақ электрондық диссертациялар мен диссертациялар (ЭТД) сияқты материалдарды қамтиды. Институционалдық репозиторийге ғалымдар жасаған басқа да цифрлық активтер де кіруі мүмкін, мысалы, деректер жиынтығы, әкімшілік құжаттар, дәріс жазбалары, оқу материалдары, ғылыми плакаттар немесе конференция баяндамалары. Материалды институционалдық репозиторийге сақтауды мекеме міндеттейтін жағдайлар да болады. Институционалдық репозиторийдің басты мақсаттары – ашық қолжетімділікпен қамтамасыз ету үшін институционалдық зерттеу нәтижелерін ашық репозиторийде өздігінен архивтеу, мекеменің ғылыми зерттеулерін әлемге таныстыру, сондай-ақ диссертациялар, жұмыс қағаздары немесе техникалық есептер сияқты ресми түрде жарияланбаған «сұр әдебиетті» қоса алғанда, басқа институционалдық цифрлық активтерді сақтау.
An institutional repository (IR) is an archive for collecting, preserving, and disseminating digital copies of the intellectual output of an institution, particularly a research institution. Academics also utilize their IRs for archiving published works to increase their visibility and collaboration with other academics However, most of these outputs produced by universities are not effectively accessed and shared by researchers and other stakeholders As a result academics should be involved in the implementation and development of an IR project so that they can learn the benefits and purpose of building an IR. An institutional repository has been defined as "a set of services that a university offers to members of its community for the management and dissemination of digital materials created by the institution and its community members." For a university, this includes materials such as monographs, eprints of academic journal articles—both before (preprints) and after (postprints) undergoing peer review—as well as electronic theses and dissertations (ETDs). An institutional repository might also include other digital assets generated by academics, such as datasets, administrative documents, course notes, learning objects, academic posters or conference proceedings. Deposit of material in an institutional repository is sometimes mandated by an institution. Some of the main objectives for having an institutional repository are to provide open access to institutional research output by self archiving in an open access repository, to create global visibility for an institution's scholarly research, and to store and preserve other institutional digital assets, including less formally published grey literature such as theses, working papers or technical reports.
Функциялар
Институционалдық дерекқорларды цифрлық кітапхананың бір түрі ретінде қарастыруға болады. Институционалдық дерекқорлар цифрлық кітапханалардың негізгі функцияларын – цифрлық мазмұнды жинау, жіктеу, каталогтау, сақтауды ұйымдастыру, сақтап беру және қолжетімді етуді – іске асырады. Институционалдық дерекқорлар зерттеушілерге өздерінің зерттеу нәтижелерін дербес түрде сақтауға мүмкіндік береді және мекемеде жүргізілген зерттеулердің танымалдылығын, қолданылуын және әсерін арттыруға көмектеседі. Институционалдық дерекқордың басқа да функцияларына білімді басқару, зерттеулерді бағалау және ғылыми зерттеулерге еркін қол жеткізу кіреді.
Ашық қолжетімділік репозиторийлері
Институционалдық қауымдастықтан тыс пайдаланушыларға зерттеулерге қолжетімділікті қамтамасыз ететін институционалдық репозиторийлер – Будапешт Ашық қолжетімділік бастамасының ашық қолжетімділік туралы анықтамасында сипатталған ашық қолжетімділікке жетудің ұсынылатын жолдарының бірі. Бұл кейде өзін-өзі архивтеу немесе "жасыл" жол деп аталады.
Институционалдық дерекқорды дамыту
Мекемелік репозиторийді дамыту қадамдарына платформаны таңдау және метадеректер саясатын анықтау кіреді. IR-ды жобалау үшін профессорлық-оқытушылық құраммен бірлесіп, кітапхана қолдауы керек мазмұн түрін анықтау қажет. Мекемелік репозиторийді насихаттау және маркетингілеу зерттеушілердің жұмысына қолжетімділікті арттыру және олардың танымалдылығын жоғарылату үшін маңызды. Кітапханалар өздерінің маркетингтік күш-жігерін әртүрлі мүдделі тараптарға бағыттауы керек. Олар IR зерттеулерді қалай қолдайтынын және мақалаларды болашақта қалай табуға болатынын түсіндіру арқылы профессорлық-оқытушылық құрамның қызығушылығын оятуы мүмкін.
Бағдарламалық жасақтама
Көптеген институционалдық репозиторий бағдарламалық платформалары метадеректерді жинау үшін OAI PMH қолдана алады. Мысалы, DSpace OAI PMH-ты қолдайды. Duraspace тапсырысымен 2014 жылы жүргізілген сауалнама көрсеткендей, жауап берушілердің 72 пайызы өздерінің институционалдық репозиторийі үшінші тараппен қызмет ететінін айтты.
Агрегаторлар
Ашық қолжетімділік қоймалары конфедерациясы (COAR) манифестінде былай деп мәлімдейді: "Әрбір жеке қойманың ғылыми зерттеулер үшін шектеулі құндылығы бар: ашық қолжетімділіктің нағыз күші – қоймаларды байланыстыру және біріктіру мүмкіндігінде, сондықтан бізге өзара үйлесімділік қажет. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі байланысқан қоймалар арқылы мазмұнның біртіңденген қабатын құру үшін ашық қолжетімділік жүйелердің бір-бірімен байланысқа түсуіне және қолдануға болатын форматта ақпарат алмасуына негізделген өзара үйлесімділікке тәуелді. Өзара үйлесімділік бізге қазіргі заманғы есептеу қуатын пайдаланып, деректерді жинақтауға, мәліметтерді талдауға, жаңа құралдар мен қызметтерді жасауға және қойма мазмұнынан жаңа білім алуға мүмкіндік береді". Институционалдық қоймалар әлемінде өзара үйлесімділік OAI PMH сияқты протоколдарды пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл іздеу жүйелері мен BASE, CORE және Unpaywall сияқты ашық қолжетімділік агрегаторларына қойма метадеректері мен мазмұнын индекстеуге және осы мазмұнға қосымша құн қызметтерін ұсынуға мүмкіндік береді. Digital Commons Network Bepress Digital Commons платформасында жұмыс істейтін шамамен 500 институционалдық қойманы біріктірген. Оның құрамында екі миллионнан астам толық мәтіндік нысандар бар.