Кіріспе
Эксплоатациялық фильмдер субжанры. Брюсплотация ("Брюс Ли" және "эксплоатация" сөздерінің қосындысы) – 1973 жылы жекпе-жек өнерінің киножұлдызы Брюс Ли қайтыс болғаннан кейін пайда болған эксплоатациялық фильмдердің бір саласы. Осы кезде Гонконг, Тайвань және Оңтүстік Корея киноөндірушілері Брюс Лиге ұқсас актерлерді ("Ли сияқтылар") оның халықаралық танымалдылығын пайдалану үшін, оның үлгісінде жекпе-жек өнері фильмдеріне тартып алды. Брюс Лиге ұқсас кейіпкерлер басқа да медиада да жиі кездеседі, мысалы, аниме, комикстер, манга және бейне ойындарда.
Bruceploitation (a portmanteau of "Bruce Lee" and "exploitation") is an exploitation film subgenre that emerged after the death of martial arts film star Bruce Lee in 1973, during which time filmmakers from Hong Kong, Taiwan and South Korea cast Bruce Lee look alike actors ("Lee alikes") to star in imitation martial arts films, in order to exploit Lee's sudden international popularity. Bruce Lee look alike characters also commonly appear in other media, including anime, comic books, manga, and video games.
Тарих
1973 жылы 20 шілдеде жекпе-жек өнерінің жұлдызы Брюс Ли қайтыс болғанда, ол Гонконгтың ең танымал жекпе-жек актері еді. «Enter the Dragon» дүние жүзі бойынша кассалық табысқа ие болғаннан кейін, Гонконг студияларының көптегені өзінің ең танымал жұлдызы жоқ фильмнің қаржылық жағынан сәтті болмайтынынан қорқып, Брюс Лидің күрт дамыған халықаралық атынан пайдалануға шешім қабылдады – оның бас рөлде ойнағандай фильмдер түсіре бастады. Олар Брюс Лиге ұқсайтын актерлерді таңдап, олардың экрандық есімдерін Брюс Ли және Брюс Ле сияқты Ли есімінің түрленулерімен ауыстырды.
Актерлер
Брюс Ли қайтыс болғаннан кейін көптеген актерлер Ли есімді сахналық есімдерді қабылдады. Брюс Ли (小龍, оның нағыз аты Хо Чун Тао 何宗道), Брюс Чен, Брюс Лай (нағыз аты Чан И Тао), Брюс Ле (小龍, оның нағыз аты Вонг Кин Лунг, 黃建龍), Брюс Ли, Брюс Линг, Саро Ли, Брюс Ли, Брюс Тай, Брут Ли, Майрон Брюс Ли, Ли Брюс және Брюс Лей / Дракон Ли (нағыз аты Мун Кёунг Сёк) – Ли стиліндегі рөлдерді ойнау үшін студияларға шақырылды. Брюс Ли «Брюс Ли Супермендерге қарсы» фильмінде ойнады, онда ол бастапқыда нағыз Брюс Ли сомдаған «Жасыл құйрықтың» көмекшісі Като рөлін ойнады. Сонымен қатар, кейбір жапондық каратэ және корейлік таэквондо фильмдері АҚШ-та көрсету үшін ағылшын тіліне дубляждалғанда, басты кейіпкерлерге Ли есімді жаңа сахналық есімдер берілді. Мұндай жағдай Жун Чон (өзгертілген және ағылшын тіліне дубляждалған «Брюс Ли қабірден қайтып келді» фильмінде Брюс К. Л. Лия ретінде) және Тадаси Ямашита (өзгертілген ағылшын тіліне дубляждалған «Бронсон Ли, Чемпион» фильмінде Бронсон Ли ретінде) үшін орын алды. Джеки Чан өзінің кино мансабын Брюс Лидің бірнеше фильмінде эпизодтық рөлдерде және каскадер ретінде бастады. Оған Брюс Лидің ізбасары ретінде Чан Юэн Лунг (Юэн Лунгтың сахналық аты оның «Fortunes» әріптесі Саммо Хунгтан алынған) рөлі берілді, мысалы, «Жаңа Ашуланған Жұдырық» (1976) фильмінде. Ол тек басқа студияда комедиялық фильмдер түсіргенде ғана кассалық табысқа қол жеткізді. 2001 жылы актер Дэнни Чан Квоккван кантондық комедиялық «Шаолин футбол» фильмінде Лидің келбетін сомдады. Бұл рөл оған «Брюс Ли туралы аңыз» атты тарихи телесериалда Ли рөлін ойнауға мүмкіндік берді.
Кино және теледидар
Кейбір фильмдер, мысалы, «Аждаһаға қайта кіру», «Үш аждаһаға кіру», «Брюстің оралуы», «Тағы бір аждаһаға кіру», «Ашудың тұмсықтарының оралуы» немесе «Өлім ойынына кіру», Брюс Лидің классикалық туындыларын қайта жасады. Басқалары Лидің өмірін баяндап, оның құпияларын зерттеді, мысалы, «Брюс Лидің құпиясы» (Брюс Лидің клоны Брюс Ли Сан-Францискодағы қытай иммигранттарын қарақшылардан қорғайды), «Аждаһадан шығу», «Жолбарысқа кіру» (Брюс Ли Брюс Лиден өлгеннен кейін оны алмастыруды сұрайды) және «Брюстің кек алуы». Тағы бір топ фильмдер оның өлімін сюжеттік элемент ретінде пайдаланды, мысалы, «Брюс Лидің клондары» (Брюс Лидің клондары, осы фильмдердегі актерлердің бірі сомдаған), немесе «Аждаһа қайта тіріледі» (Брюс Ли тозақта Джеймс Бонд, Клинт Иствуд және Дракула сияқты ойдан шығарылған кейіпкерлермен күреседі және Попай мен Квай Чанг Кейн сияқты одақтастар табады). Басқа фильмдер, мысалы, «Брюс Ли қабірден қайта оралды», Лидің еліктеушілерін көрсетті, бірақ сюжеті Брюс Лимен ешқандай байланысы жоқ. Лидің жекпе-жек хореографы, актер-режиссер Саммо Хунг 1978 жылғы «Есемірек аждаһаға кіру» фильмінде «брюсплоитация» құбылысын сатиралық түрде көрсетті. Эллиотт Хонның «Мені Брюс деп атай ма?» фильмі барлық еркек азиялық актерлердің (соның салдарынан, жалпы азиялық еркектердің) табысқа жету үшін өздерін Брюс Ли сияқты көрсетуге мәжбүр болуын сатиралық түрде бейнеледі. 1980 жылы шыққан «Қорқынышты нұсқау, өлімнің тиісуі» фильмі ерекше. Фильмде нағыз Брюс Ли де пайда болады, бірақ тек дубляж жасалған кадрларда. Фильм өзін құжаттық фильм ретінде көрсетсе де, ол көркем фильм. Сюжеті жекпе-жек турнирінен тұрады, мұнда жүлде – Лидің ізбасары ретінде танылу. Бұл Брюс Лидің өмірбаяны ретінде көрсетілетін оқиғамен байланысты. Фильмде Лидің ата-анасы оның жекпе-жек өнерімен айналысуын қаламағандықтан, ол актер болу үшін үйден қашып кеткені айтылады. Бірақ шындығында олар оның мансабын қолдаған. Фильм Қытай мен Жапонияны шатастырады, Лидің жекпе-жегі Кунг-фу (қытай өнері) емес, Каратэ (жапон өнері) екенін және оның арғы атасы самурай болғанын айтады (бірақ самурайлар Жапонияда ғана кездеседі, Қытайда емес).
Трендтің соңы
Брюсплотация Джеки Чанның "Арғылт көлеңкедегі жылан" және "Мас шебер" комедияларының табысымен танымал болғаннан кейін аяқталды. Осы фильмдер оны Гонконгтың жекпе-жек өнері киносының "жаңа патшасы" ретінде орнатып берді. Брюсплотацияның тоқтауына себеп болған тағы бір фактор – 1970-ші жылдардың соңында Шоу ағайындыларының кино дәуірінің басталуы болды, ол "Five Deadly Venoms" (Бес қауіпті у) сияқты фильмдермен басталды, онда Venom Mob тобында жаңа жекпе-жек өнері жұлдыздары пайда болды. Бұл тренд аяқталғаннан кейін Брюс Лидің Гонконгтың әрекет фильмдеріне әсері күшті болып қалды, бірақ актерлер өздерінің есімдерін қалыптастыра бастады және фильмдер көбірек комедиялық сипатқа ие болды.
Деректі фильм
2017 жылы Майкл Уорт осы тақырыпты жарыққа шығару үшін күш салып, кейіннен "Enter the Clones of Bruce" (2023) фильмін жасады. "Severin Films" компаниясымен бірлесіп түсірілген бұл фильм – тақырыпқа арналған алғашқы ресми деректі фильм. Деректі фильмде Bruceploitation қозғалысының маңызды тұлғаларымен, атап айтқанда Хо Чунг Тао (Брюс Ли), Хуан Цзяньлун (Брюс Ле), Рён Кё (Дракон Ли) және Ленг Чой Санг (Брюс Лянг) есімдерімен сұхбаттастырылды. Фильмнің әлемдік тұңғыш көрсетілімі 2023 жылы Трибека кинофестивалінде өтті.
Қайта тууы
Брюцеплоитация 1970 жылдан бері АҚШ-та жұмсақ түрде жалғасып келеді. "Force: Five", "No Retreat, No Surrender" және "The Last Dragon" сияқты фильмдер Брюс Лиді маркетингтік құрал ретінде пайдаланды, ал жанр марқұм "Кішкентай айдаһар" мен оның көшірмелерінің жанкүйерлері үшін зерттеу нысаны болып табылады. "Қорқыныштың жұдырығы, өлімнің тиісуі" фильмі жұлдыздың ойдан шығарылған өмір тарихын баяндайды. 2010 жылдың мамырында Карл Джонс "Кунг-фу клондары" атты кітап жариялады. Ол Лиге ұқсайтын Хо Чун Тао сияқты кейіпкерге назар аударады, сонымен қатар жанр ұсынатын ең жақсы және ең нашар актерлер мен фильмдерді зерттейді. 2012 жылғы "Teenage Mutant Ninja Turtles" анимациялық сериалының үшінші маусымында Хун кейіпкері (алғашқыда 2003 жылғы мультсериалда бұлшықетті кавказдық) дебют жасады, оның сыртқы келбеті мен мінез-құлқы Брюс Лиге еліктейді. Иван Э. Фернандес Фойонның жанр туралы алғашқы испан кітабы "Bruceploitation. Брюс Лидің клондары" 2017 жылдың қарашасында Applehead Team Creaciones баспасынан шықты. Стюарт Хоумның "Re Enter The Dragon: Genre Theory, Brucesploitation & the Sleazy Joys of Lowbrow Cinema" (Ledatape Organisation, Melbourne 2018) кітабы "аумақты тазартып, Bruceploitation санатының шекараларын анықтап, оны ертедегі зерттеушілер жеткілікті түрде зерделемегенін айтады". Бұл кітап 2016 жылы Глазго халықаралық көрмесі үшін Bruceploitation тақырыбындағы көркем фильмді жасап, көрсеткеннен кейін жарық көрді. "Брюс Ли туралы аңыз" (2008) – Брюс Лидің өміріне негізделген қытайлық теледрамалық сериал, ол CCTV арқылы Қытайда 400 миллионнан астам көрермен көріп, 2017 жылға дейін барлық уақыттағы ең танымал қытайлық теледрамалық сериалы атанды. Ол әлемнің басқа да аймақтарында көрсетілді: АҚШ (KTSF), Италия (RAI 4), Канада (FTV), Бразилия (Rede CNT; Band), Вьетнам (HTV2; DN1 RTV), Оңтүстік Корея (SBS), Жапония (NTV), Гонконг (ATV Home), Филиппин (Q), Тайвань (TTV), Иран (IRIB), Венесуэла (Televen), Ұлыбритания (Netflix) және Индонезия (Hi Indo).
Комикс және анимация
Комикстер ортасы Брюс Лиден шабыттанған бірнеше кейіпкерлерді дүниеге әкелді, ең бастысы жапон комикстерінде немесе мангаларда. Брюс Ли бірнеше американдық комикс авторларына әсер етті, әсіресе Marvel Comics негізін қалаушы Стэн Лиге, ол Брюс Лиді костюмсыз супергерой деп есептеді. Пол Гюласи Marvel кейіпкері Шан Чиді суреттеген кезде Брюс Лиден үлгі етіп алды.
Манга және аниме
Тетсуо Хара мен Буронсонның ықпалды шонен мангасы мен аниме сериясы «Хокуто но Кен», батыс көрермендеріне «Солтүстік жұлдызының жұдырығы» деп танымал, басты кейіпкер Кенширо олардың Брюс Лиге негізделгендігін, сонымен қатар «Mad Max» фильмінің ықпалымен құрылған. Кеншироның сыртқы келбеті Лиге ұқсайды, оның жекпе-жек стилі және айқас шақырулары сияқты Лиден шабыттанған мінез-құлықтары да бар. Сонымен қатар, «Хокуто но Кеннің» преквелі «Соутен но Кенде» басты кейіпкер Кеншироның туысы Кенширо Касуми, ол да оның жүрегіндегідей Лидің дене бітімі мен мінез-құлқымен бейнеленген. Акира Торияманың ықпалды шонен мангасы мен аниме сериясы «Dragon Ball» да Брюс Ли фильмдерінен, мысалы, 1973 жылғы «Enter the Dragon» фильмінен шабыт алған. «Dragon Ball» атауы «Enter the Dragon» фильмінен, сондай-ақ атауларында жиі «Дракон» сөзі кездесетін, кейінгі «Брюсплойтинг» конг-фу фильмдерінен шабыттанды. Масаши Кисимотоның «Наруто» мангасында Майт Гай және Рок Ли кейіпкерлері Брюс Лиге ұқсатып жасалған.
Бейне ойындар
Брюс Лидің "Өлім ойыны" және "Аждаһаға кіру" сияқты фильмдері "жауынгерлік ойындар" және "көтеріліс ойындары" сияқты бейнеойындар жанрының негізін қалады. Kung Fu Master (1984) ойыны Лидің "Өлім ойыны" фильміне негізделген, ал бес деңгейлі "Шайтан ғибадатханасы" әр деңгейде жекпе-жек өнерінің шебері бар бес қабатты пагоданың фильмдегі ортасын көрсетеді. Kung Fu Master өз кезегінде 1980-ші жылдардың соңында көптеген жекпе-жек өнеріне арналған ойындардың прототипі болды. Datasoft Inc. 1984 жылы "Брюс Ли" ойынын шығарды. Yie Ar Kung Fu (1985) жауынгерлік ойыны да Брюс Ли фильмдерінен шабыттанды, негізгі кейіпкері Оолонг Лидің бейнесімен жасалған (Брюсплоитация фильмдеріндей). Yie Ar Kung Fu өз кезегінде келесі жауынгерлік ойындар үшін үлгіні қалыптастырды. Street Fighter видео ойындары франшизасы (1987 жылы дебют) "Аждаһаға кіру" фильмінен шабыттанды, ойын халықаралық жауынгерлік турнирде ойнатылады, әр кейіпкердің этникалық тегі, ұлты және жекпе-жек стилі ерекше; Street Fighter барлық жауынгерлік ойындар үшін үлгі орнатты. Содан бері көптеген жауынгерлік ойындарда Брюс Лиге ұқсас кейіпкерлер пайда болды, 1992 жылы Ким Драконды таныстырған World Heroes ойынынан бастап. Tekken франшизасы да Маршалл Лоумен бірге жүрді, және бір рет оны ұлы Орман Лоумен алмастырды. EA Sports UFC Брюс Лиді құлыптан шығарылатын кейіпкер ретінде қосты, бірақ бұл оның қызы Шаннонның келісімімен жасалды. Брюс Лидің тағы бір танымал ойыны - 1995 жылы Ramar International (сондай-ақ Rinco деп те аталады) және Тайваньдағы Tony Tech компаниялары шығарған "The Dragon". Ойын Famicom (батыста Nintendo Entertainment System (NES) ретінде жақсы танымал) үшін жасалған, бірақ Nintendo немесе Брюс Ли мұрагерлерінен лицензия алған жоқ. Ойынның сюжеті Лидің фильмдеріне негізделген, ал көптеген деңгейлердің атаулары солардан алынған.
Тауарлар
Киім шығаратын Bow & Arrow компаниясы "Gung Fu Scratch" футболкасын шығарды, оның суретінде Брюс Лидің фотошоппен өңделген бейнесі бейнеленген, ол диджейлік жасап тұрғандай көрінеді. Бұл футболканы Джастин Бибер, Уилл Смит, Nas, Snoop Dogg және Ne-Yo сияқты жұлдыздар киген. Сурет "Аванжерлер: Ультрон дәуірі" (2015) Marvel кинематографиялық әлемінің суперқаһармандық фильмінде пайда болғаннан кейін одан да танымал болды, онда Тони Старк (Роберт Дауни-кене) осы футболканы киеді. Фильм шыққаннан кейін футболканың сатылымы күрт өсті.