Кіріспе
Көрме фильмдерінің жанры – кейіпкерлер арасындағы жауынгерлік өнер жекпе-жектерін көрсететін әрекет фильмдерінің бір саласы. Мұндай жекпе-жектер көбінесе фильмдердің басты тартымдылығы мен ойын-сауық құндылығы болып табылады және жиі оқиғаны жеткізудің, сондай-ақ кейіпкерлерді ашу мен дамытудың тәсілі ретінде қолданылады. Жауынгерлік өнерлер көбінесе жаттығу сахналарында және басқа да эпизодтарда пайда болады, қанағаттандыратын төбелес сахналарынан бөлек. Жауынгерлік өнер фильмдеріне қолға-қол соғыспен қатар каскадтық трюктар, қуғын-сүргін және атыс сияқты басқа да әрекет түрлері де кіреді. Жауынгерлік өнер фильмдерінің қосалқы жанрларына кунг-фу фильмдері, уся (wuxia), каратэ фильмдері және жауынгерлік өнер экшн-комедиясы жатады, ал олармен байланысты жанрларға – пун-фу (gun fu), жидайгеки және самурай фильмдері кіреді. Бұл жанрға үлес қосқан белгілі актерлер: Чжан Цзыи, Тони Жаа, Брюс Ли, Жан-Клод Ван Дамм, Джет Ли, Тосиро Мифунэ, Донни Йен, Джеки Чан, Мишель Йео және Саммо Хунг.
Martial arts films are a subgenre of action films that feature martial arts combat between characters. These combats are usually the films' primary appeal and entertainment value, and often are a method of storytelling and character expression and development. Martial arts are frequently featured in training scenes and other sequences in addition to fights. Martial arts films commonly include hand to hand combat along with other types of action, such as stuntwork, chases, and gunfights. Sub genres of martial arts films include kung fu films, wuxia, karate films, and martial arts action comedy films, while related genres include gun fu, jidaigeki and samurai films. Notable actors who have contributed to the genre include Zhang Ziyi, Tony Jaa, Bruce Lee, Jean Claude Van Damme, Jet Li, Toshiro Mifune, Donnie Yen, Jackie Chan, Michelle Yeoh, and Sammo Hung.
Тарих
Алғашқы жекпе-жек өнері туралы фильм 1928 жылы шыққан қытай фильмі, "Қызыл лотос ғибадатханасының өртелуі" (кейде "Қызыл лотос монастырының өртелуі" деп аударылады), оны қытайлық кинорежиссер Чжан Шичуан түсірген және "Минксинг" кинокомпаниясы өндірген. Бұл фильм жауынгерлік өнер жанрының негізін қалады және ең алғашқы кунг-фу экшн-фильмі болды. Фильм "Қызыл лотос ғибадатханасының романсы" атты танымал қытай романына негізделген, ол Цин әулеті кезінде өтеді және ғибадатханаларын қарақшылардан қорғау үшін біріккен жауынгерлік өнер шеберлерінің тарихын айтады. Фильм сол кездегі жаңалықтарымен және жанрдың қалыптасуына көмектескен экшн-сахналары мен жекпе-жек көріністерімен ерекшеленеді. Азия фильмдері мәдениетіне байланысты фильмдерде минималистік көзқарасқа ие болуымен белгілі. Кейбір жекпе-жек фильмдерінің сюжеті және кейіпкерлердің дамуы шектеулі болып келеді, негізгі назар әрекетке аударылады, ал басқаларында экшн-сахналарымен қатар шығармашылық және күрделі сюжеттер мен кейіпкерлер бар. Соңғы типтегі фильмдер көбінесе көркемдік тұрғыдан жоғары саналады, бірақ бұрынғы типтегі көптеген фильмдер коммерциялық жағынан сәтті болып, жанр жанкүйерлерінен жақсы қабылданады. Боевой өнерді пайдаланған алғашқы Голливуд фильмдерінің бірі 1955 жылғы "Блэк-Роктағы жаман күн" фильмі болды, бірақ Спенсер Трейси орындаған сахналарда шынайы жекпе-жек сериялары аз болды, көбінесе жұмсақ пышақпен соққылардан тұрды. Жауынгерлік өнер фильмдерінде көптеген жауынгерлік өнер шеберлерінің кейіпкерлері бар, және осы рөлдерді көбінесе нағыз жауынгерлік өнер шеберлері сомдайды. Егер олай болмаса, актерлер рөлдеріне дайындалу үшін жиі жаттығулар жасайды немесе экшн-режиссер стильдік әрекетке немесе камера бұрыштары, монтаж, дубльдер, төмендетілген кадр жиілігі, сымдармен жұмыс және компьютерлік графика сияқты фильмдерді жасау трюктеріне көбірек сенеді. Бұрын секіру биіктігін арттыру үшін трамплиндер мен секіру тақталары қолданылған. Минималистік стиль Джеки Чан фильмдерінде көрініс тапқандай, кішкентай декорациялар мен импровизацияланған, бірақ жарқын жекпе-жек сахналарына арналған аз ғана кеңістікті пайдаланады. Бұл техникаларды кейде фильмдегі әрекет стиліне байланысты нағыз жауынгерлік өнер шеберлері де қолданады. Жанрдың басқа да көрнекті тұлғаларына Джеки Чан, Джет Ли, Саммо Хунг, Юэнь Бяо, Донни Йен және Хван Чжан Ли жатады. Сони Чиба, Эцуко Шихоми және Хироюки Санада 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында Жапониядан көптеген каратэ және джидаигеки фильмдерінде ойнады. Голливуд та Чак Норрис, Шо Косуги, Жан-Клод Ван Дамм, Стивен Сигал, Брэндон Ли (Брюс Лидің ұлы), Уэсли Снайпс, Гэри Дэниелс, Марк Дакаскос және Джейсон Стэтам сияқты актерлермен жанрға қатысты. 2000 жылдары Таиландтың киноиндустриясы Тони Джа фильмдерімен жанрдағы халықаралық күшке айналды, ал Вьетнам киносы "Тұтқын" (2007) және "Тарқас" (2009) фильмдерімен соңынан ерді. Соңғы жылдары Индонезия киноиндустриясы "Мерантау" (2009) және "Рейд: құтқарылу" (2011) фильмдерін ұсынды. Жанрда әйелдер де маңызды рөл атқарды, соның ішінде Мишель Йео, Анжела Мао және Синтия Ротрок сияқты актрисалар. Сонымен қатар, батыс анимациясы жанрға енді, ең сәтті жобасы – халықаралық деңгейде танымал DreamWorks Animation фильмдерінің франшизасы, "Кунг-Фу Панда", Джек Блэк пен Анджелина Джолидің қатысуымен. "Матрица" (1999) американдық кинода батыс киносындағы жекпе-жек сахналарының деңгейін көтергені үшін революциялық фильм деп есептеледі.
Кіші жанрлар
Қытай тілінде сөйлейтін әлемде жекпе-жек өнері фильмдері көбінесе екі кіші топқа бөлінеді: ухся кезеңінің фильмдері (武俠片) және көбірек заманауи кунг-фу фильмдері (功夫片, Брюс Ли фильмдерінде ең жақсы бейнеленген). Дегенмен, Гонконг режиссері, продюсері және сценарийші Ронни Юдың пікірінше, ухся фильмдерін жекпе-жек өнері фильмдерімен шатастыруға болмайды. Кунг-фу фильмдері – өзіндік маңызды кино жанры. Американдықтардың вестерн фильмдері сияқты, олар қытай киносының бір символына айналды. Қытай кино тарихындағы ең беделді кино түрі ретінде кунг-фу фильмдері қытай киносының алғашқы фильмдерінің бірі болды, ал ухся кезеңінің фильмдері (武俠片) – қытай кунг-фу фильмдерінің бастапқы нысаны. Ухся кезеңінің фильмдері мыңдаған жылдар бойы танымал болған ухся романдарының (武俠小說) арқасында кең тарады. Мысалы, Цзинь Ён мен Гу Лонгтың ухся романдары тікелей ухся кезеңінің фильмдерінің дамуына ықпал етті. Қытай тілінде сөйлейтін әлемнен тыс жерде ең танымал ухся фильмі – Ан Лидің "Тығырылған жолбарыс, жасырылған дракон" (2000) фильмі болды, ол Ван Дулудың ухся романдары сериясына негізделген: ол төрт "Оскар" сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Ең үздік шетелдік фильм" сыйлығы да бар. Жауынгерлік өнерлер вестерні әдетте АҚШ-тың оңтүстік-батысында арзанға түсірілген американдық фильмдер, олар жауынгерлік өнер тақырыбын "Ескі Батысқа" ауыстырады; мысалы, Чарльз Бронсон мен Тоширо Мифуне қатысқан "Қызыл күн" фильмі.