Кіріспе

1973 жылы Роберт Клауздың түсірген фильмі

«Ентер зе Драгон» (t=龍爭虎鬥) – Роберт Клауз режиссерлік еткен және Майкл Аллин сценарий жазған 1973 жылғы жекпе-жек өнері туралы фильм. Брюс Ли, Джон Саксон және Джим Келли ойнаған бұл фильм Лидің 1973 жылғы 20 шілдеде 32 жасында қайтыс болғанға дейін түсірген соңғы фильмі болды. Американдық-Гонконгтық бірлестігімен түсірілген фильмнің премьерасы 1973 жылғы 19 тамызда Лос-Анджелесте, Ли қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң өтті. «Ентер зе Драгон» бүкіл әлем бойынша 850 000 долларлық бюджетке қарсы (2022 жылғы инфляцияға сәйкес 2 миллиард доллардан астам кіріс әкелді) тамаша табыс көрсетті. Бұл – ең табысты жекпе-жек өнері фильмдерінің бірі және барлық уақыттағы ең ұлы жекпе-жек өнері фильмдерінің бірі саналады. Жекпе-жек өнерінің экшн-сцены мен тыңдаушы фильм элементтерін, сондай-ақ жаңадан пайда болған блэксплойт жанрын біріктірген алғашқы фильмдердің бірі ретінде, оның сәттілігі жауынгерлік өнер мен блэксплойт жанрларын үйлестіретін ұқсас фильмдердің туындауына әкелді. Фильмнің тақырыптары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін отарлық тәуелсіздік алған Азия қоғамдарындағы өзгерістер туралы ғылыми пікірталастарды қозғады. «Ентер зе Драгон» сонымен қатар барлық уақыттағы ең ықпалды экшн фильмдердің бірі болып есептеледі, оның табысы жауынгерлік өнерге әлемдік қызығушылықты арттырып қана қоймай, сонымен қатар көптеген көркем туындыларға – экшн фильмдерге, телешоуларға, экшн ойындарға, комикстерге, манга мен анимеге шабыт сыйлады.

Сюжет

Гонконгтан келген жекпе-жек өнерінің шебері Лиге британдық барлау қызметінің агенты Брейтуэйт жүгінеді, ол Хан есімді күдікті қылмыскерді тергеп отыр. Ли Ханның жеке аралында өткізілетін жоғары деңгейдегі жекпе-жек турниріне қатысып, Ханның есірткі саудасы мен жыныстық қызмет көрсетумен айналысатынына дәлелдер жинауға көндіріледі. Кетуге дайындалар алдында Ли О’Хараның, оның қарындасының өліміне кінәлі адамның, Ханның аралындағы күзетшісі болып жұмыс істейтінін біледі. Бәсекеде қарызы бар құмар ойыншы Ропер және Вьетнам соғысының қатысушысы Уильямс та күш сынасады. Бірінші күнінің соңында Хан бәсекелестерге бөлмелерінен шығуға қатаң тыйым салады. Ли құпия агент Мэй Лингпен байланысқа түсіп, Ханның жер астына жасырылған бекінісіне тығылып кіреді, дәлелдер іздеп. Оны бірнеше күзетші байқайды, бірақ ол қашып құтылуға үміттенді. Ертесі күні Хан өзінің алып денелі сақшысы Болоға күзетшілердің міндеттерін орындамағаны үшін көпшілік алдында жазалауын бұйырады. Жазадан кейін Ли О’Харамен күреседі. Ұрыс барысында Хан О’Хараға Ли оны жеңіске жеткізе алса, бас тартуға ескертеді. Ли О’Хараға сынған екі бөтелкемен шабуыл жасағаннан кейін оны өлтіріп, қарындасының өлімінен кек алады. Ұялған Хан О’Хараның сатқындығы оларды ұятқа қалдырғанын айтып, сол күндік жарысты тоқтатады. Хан Уильямсқа қарсы шығады, ол да бөлмесінен шығып, жаттығу жасаған болатын. Хан Уильямстың кіргізуші туралы ақпаратқа ие болуы мүмкін деп санайды және қырқыс ұрыстан кейін темір протезімен Уильямсты өлтіреді. Содан кейін Хан Роперге есірткі бизнесін ашады, оның ұйымына қосылуын үміттенеді. Хан Ропердің операциясына қосылмаған жағдайда, бұрын Ханның турнирлеріне қатысқан барлық жекпе-жекшілермен бірге Роперді түрмеге қамаумен қорқытады. Бастапқыда қызығушылық танытқан Ропер Уильямстың тағдырынан хабардар болғаннан кейін мәжбүрлікті қабылдайды. Ли сол түні қайтадан жасырын шығып, Брейтуэйтке хабар жіберуге тырысады, бірақ күзетшілермен ұзақ шайқастан кейін тұтқындалады. Ертесі күні Хан Ропердің Лимен күресуін ұйымдастырады, бірақ Ропер бас тартады. Жаза ретінде Ропер оның орнына Боломен күресуге мәжбүр болады, оны қатал шайқастан кейін жеңеді. Ашуға мініп, Хан қалған сақшыларына Ли мен Роперді өлтіруді бұйырады. Еңсерілмейтін қиындықтарға тап болған оларға аралдағы тұтқындар және Мэй Линг босатып жіберген басқа да шақырылған жекпе-жекшілер көмектеседі. Хан қашып кетеді, ал Ли оны қуалайды, ақыры оны өзінің мұражайында тоқтатады. Қаһарлы ұрыс барысында Хан жасырын айналар бөлмесіне қашып барады. Айналар бастапқыда Ханға үстемдік береді, бірақ Ли бөлменің барлық айналарын сындырып, Ханның орналасқан жерін анықтап, оны өлтіреді. Ли сыртқа шығып, негізгі шайқасқа қатысады, ол аяқталған. Денсаулығы сырғанап, қанға батқан Ли мен Ропер әскерилер аралды бақылауға алғанда шаршап-шалдыққан күйде қолдарымен сәлемдеседі.

Жазу

Сценарийдің аты бастапқыда "Blood and Steel" деп аталды. Оқиғада Азиялық, ақ және қара нәсілді батыр кейіпкерлер бар, себебі продюсерлер фильмді ең көп мүмкіндікке ие халықаралық көрерменге ұнатуды жоспарлаған. Ли өзінің стилін "Күреспей күресу" деп айтқан эпизод 16 ғасырдағы самурай Цукахара Бокуден туралы танымал әңгімеге негізделген.

Кастинг

Род Тейлор жекпе-жек шебері Ропер рөліне алғашқы кандидат болды. Режиссер Роберт Клаус 1970 жылы Тейлормен «Көңілдің қараңғы жағы» фильмінде жұмыс істеген. Алайда, Брюс Ли оны рөлге тым биік деп тапқаннан кейін Тейлордан бас тартылды. Дзюдо және шотокан каратэден қара белбеу иесі Джон Саксон (үш жыл бойы гроссмейстер Хидетака Нишиямадан оқыған) басты таңдауға айналды. Келісімшарт талқылаулары барысында Саксонның агенті фильмнің продюсерлеріне, егер олар оны қаласа, Ропердің орнына Уильямс кейіпкері өлтірілуі керек екенін айтты. Олар келісіп, сценарий өзгертілді. Алты онжылдық мансабында бұл кейіпкер Саксонның ең танымал рөлдерінің біріне айналды. Рокни Таркингтон бастапқыда Уильямс рөліне бекітілген. Бірақ, Гонконгта түсірілімге кіріспес бұрын күтпеген жағдайда ол бас тартты. Продюсер Фред Вайнтрауб каратэден әлем чемпионы Джим Келлидің Лос-Анджелестегі Креншоуда жаттығу додзосы бар екенін білген соң, дереу кездесу ұйымдастырды. Вайнтрауб бірден әсерленді және Келли фильмге алынды. Келлидің сәтті өнер көрсетуі оның жұлдыздық карьерасын бастады: «Жартылай Драконнан» кейін ол Warner Bros компаниясымен үш фильмге келісімшарт жасады және 1970-ші жылдары бірнеше жекпе-жек тақырыбындағы «блэксплотейшн» фильмдеріне түсті. Джеки Чан Лимен болған төбелес сахналарында түрлі күзетшілер рөлінде ойнады. Алайда, Юэн Ва фильмде Лидің негізгі каскадері болды, ол гимнастикалық трюктарға, мысалы, айналулар мен ашылу төбелесіндегі кері секіруге жауапты болды. Саммо Хун да фильмнің басында Лиге қарсы төбелес сахнасында эпизодтық рөлде ойнады. «Жартылай Дракон» фильмінің түсіріліміне байланысты тараған әңгімеге сәйкес, актер Боб Уолл Брюс Лиді ұнатпаған және олардың төбелес сахналары хореографияланбаған. Алайда, Уолл мұны жоққа шығарды, олар Лимен жақсы дос екенін айтты.

Түсірілім

Фильм Гонконгта түсірілді. Жергілікті кино өндірісінің дәстүріне сәйкес, көріністер дыбыссыз түсірілді: диалогтар мен дыбыс эффектілері постпродакшн кезінде қосылды немесе дубляждалды. Брюс Лиді ынталандырып, оған қарсы шыққаннан кейін, түсірілім барысында фильмнің массовкасымен және кейбір жат адамдармен нақты төбелес шайқастар өткізді. Хан аралындағы көріністер Стенли қаласының жағалауына жақын орналасқан Палм Вилла резиденциясында түсірілді. Бүгінде вилла бұзылып, Тай Там шығанағының маңындағы аймақ жаңадан салынған.

Саундтрек

Аргентиналық музыкант Лало Шифрин фильмнің музыкалық қосымшасын жазды. Шифрин сол кезде джаз музыкасымен кеңінен танымал болғанымен, фильмнің саундтрегіне фанк пен дәстүрлі фильмдік элементтерді де енгізді. Ол Қытай, Корея және Жапониядан алынған дыбыстарды үлгі ретінде пайдаланып, музыкалық қосымшаны жазды. Саундтректің 500 мыңнан астам данасы сатылып, алтын пластинка мәртебесіне ие болды.

Кассалық жинақ

Enter the Dragon 1973 жылы шыққан ең табысты фильмдердің бірі болды. Бұл сол кезде үлкен бизнес еді, бірақ Лидің 1972 жылғы «Fist of Fury» және «The Way of the Dragon» фильмдерінен кем түсті. Солтүстік Америкада фильмді шығаруға бірнеше ай бұрын, 1973 жылдың сәуірінде американдық дистрибьюторлар тарату құқықтары үшін 500 000 АҚШ доллары ұсынды. 1973 жылдың тамызында Нью-Йорктегі төрт кинотеатрда шектеулі көрсетілімнен кейін фильм апталық кассалық тізімде 17-орында тұрды, 3 күн ішінде 140 010 доллар жинады. Келесі аптада кеңінен көрсетілгеннен кейін ол екі апта бойы хит-парадтардың басында болды. Келесі төрт аптада ол топ-10-дыққа кірді, басқа кунг-фу фильмдерімен бәсекелесті, соның ішінде «Lady Kung Fu», «The Shanghai Killers» және «Deadly China Doll» фильмдері әрқайсысы бір аптадан бірінші орынды иеленді. Қазан айында «Enter the Dragon» сегізінші аптасында қайтадан көшбасшы болды және АҚШ-тағы алғашқы көрсетілімінен 25 миллион доллар жинады, бұл оны сол жылғы ең көп касса жинаған төртінші фильм етті. Ол 1970-ші жылдар бойы бірнеше рет қайтадан көрсетілді, әр қайта көрсетілімде кассалық кестеде алдыңғы бестікке енді. 1982 жылға қарай фильмнің АҚШ-тағы табысы 100 миллион долларға жетті, ал 1998 жылға қарай 120 миллион доллардан асты (инфляцияға сәйкес келтірілгенде миллион долларға тең). Еуропада фильм алғашқыда Лондонның бірнеше Вест-Энд кинотеатрларында бес апта бойы көрсетілді, содан кейін Ұлыбритания мен Еуропаның қалған бөлігінде сәтті сатылды. Испанияда ол 1973 жылы ең көп касса жинаған фильмдердің жетіншісі болды, 2 462 489 билет сатылды. Францияда бұл 1974 жылы ең көп касса жинаған бес фильмнің бірі болды (Лидің басқа екі фильмі, «The Way of the Dragon» 8-орында және «Fist of Fury» 12-орында), 4 444 582 билет сатылды. Германияда бұл фильм 1974 жылы 1,7 миллион билет сатылған 10 ең табысты фильмнің бірі болды. Грекияда фильм алғашқы жылы 1 000 000 доллар жинады. Жапонияда бұл фильм 1974 жылы дистрибьюторлардың жалға алу табысы бойынша екінші орында болды. Оңтүстік Кореяда фильм Сеулде 229 681 билет сатты. Үндістанда фильм 1975 жылы көрсетілді және толық залдармен ашылды; Бомбейдің «New Excelsior» кинотеатрында 32 апта бойы көрсетілді. Фильм Иранда да табысты болды, онда 1979 жылғы Иран төңкерісіне дейін күнделікті көрсетілім болды, бұл оны сол кездегі әлемдегі ең көп касса жинаған фильмдердің біріне айналдырды. 1990 жылы бұл фильм әлі де барлық уақыттардағы ең көп касса жинаған 50 фильмнің қатарында болды. 1998 жылға қарай ол дүниежүзі бойынша 300 миллион доллардан астам табыс әкелді. 2001 жылға қарай фильмнің жалпы табысы 400 миллион доллардан асты, бұл оның бастапқы бюджетінен 400 есеге асып түседі. Инфляцияға сәйкес түзетілгенде, фильмнің дүниежүзілік табысы 2022 жылға қарай 2 миллиард доллардан аспайды деп бағаланады.

Сыни қабылдау

Фильм шыққаннан кейін бастапқыда бірнеше сыншыдан аралас пікірлер алды. Бірақ, кейіннен көптеген сыншылардың жоғары бағасына ие болып, 1973 жылғы ең үздік фильмдердің бірі саналды. Сыншылар «Аждаһаға кіру» фильмін «арзан түскен Джеймс Бонд триллері», «Доктор Но» фильмінің қайта түсірілімі, сонымен қатар Фу Манчу элементтері бар туынды деп сипаттады. PopMatters журналынан J.C. Maçek III былай деп жазды: «Әрине, бұл жердегі нағыз жұлдыз – Брюс Ли, актерлік және жауынгерлік шеберлігі тамаша дыбыс және бейне сапасының арқасында одан да жарқырап көрінеді. Келли белгілі жекпе-жекші және керемет актер болса, Саксон атақты актер және жақсы жекпе-жекші болды, ал Ли екі саланың да шебері екенін дәлелдеді». Көптеген танымал газеттер мен журналдар фильмді мақалаларында жариялады. Variety журналы оны «атмосфераға толы», музыкалық қосымшасын «күшті жақ», ал түсірілімдерін «қызықты» деп бағалады. «Нью-Йорк Таймс» газеті фильмге жоғары баға берді: «Фильм шеберлікпен түсірілген, жақсы салынған, мол түсті және шағылысқан, жылдам қозғалады. Бұл сіз көретін ең қатыгез, қанды және есінен шығаратын қол соққысы бар фильм (оныда тапанша жоқ)». Rotten Tomatoes сайтындағы 78 сынға сүйене отырып, фильмге 88% мақұлдау көрсетілген, ал орташа бағасы 7.80/10 құрады. Сайттың сыншыларының пікірінше, «Брюс Лидің ең керемет кунг-фу фильмі және оның өмірінің соңғы, бірақ сәнді туындысы». Metacritic сайтында 16 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 83 бал алды, бұл «барлық жағынан мақтауға» ие екенін көрсетеді. 2004 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы фильмді «мәдени маңызы бар» деп танып, Ұлттық кино тізіміне қосты. 2013 жылы The Guardian және The Observer сыншыларының сауалнамасы бойынша «Аждаһаға кіру» барлық уақыттың ең үздік жекпе-жек фильмі деп танылды. Сондай-ақ, фильм Empire журналының 2008 жылғы «Барлық уақыттың 500 ең үздік фильмі» тізімінде 474-ші орынды иеленді.

Үй бейнесі

Enter the Dragon фильмі премьерасынан бері ең танымал жекпе-жек өнері фильмдерінің бірі болып қалып келді және әлем бойынша көптеген үй видео форматтарында бірнеше рет жарық көрді. Шамамен үш онжылдық бойы, көптеген театрлық және үй видео нұсқалары, әсіресе Батыс елдерінде зорлық-зомбылық көріністері үшін цензураланды. Ұлыбританияда ғана кем дегенде төрт түрлі нұсқасы шықты. 2001 жылдан бері фильм Ұлыбританияда және көптеген басқа елдерде цензурадан өтпеген түрінде жарық көрді. Көптеген DVD және Blu-ray дисктері құжатты фильмдер, сұхбаттар және басқа да қосымша материалдармен бірге шығады. 2013 жылы Blu-ray форматында екінші, жаңа сапасы жақсартылған HD нұсқасы пайда болды, ол "40 жылдық мерекелік басылым" деп аталды. 2020 жылы театрлық нұсқасының және арнайы басылымның жаңа 2K сандық қалпына келтірілген нұсқалары The Criterion Collection (Warner Bros. Home Entertainment лицензиясы бойынша, АҚШ және Канададағы Studio Distribution Services, LLC және Fortune Star Media Limited бірлескен медиа кәсіпорны арқылы) шығарған Bruce Lee: His Greatest Hits жинағына енгізілді, онда Лидің барлық фильмдері және Game of Death II фильмі де бар.

Мұра

Фильм пародияланды және 1976 жылғы "Розовая пантера қайтадан шабуылдайды" фильмінде, сатирикалық "The Onion" басылымында, жапондық "Такешинің қамалы" ойын-сауық шоусында және 1977 жылғы Джон Лэндис комедиялық антологиялық фильмі "Кентукки фрид киносында" (оның ұзақ "Бір жұдырық Йен" эпизодында, іс жүзінде "Дракон" фильмінің комедиялық, нотадан нотаға қайта жасалуы) және сондай-ақ "Ашудың доптары" фильмінде сілтеме жасалды. "That '70s Show" телесериалының "Jackie Moves On" атты эпизодында Брюс Ли рөлін тұрақты кейіпкер Фез орындап, фильм пародияланды. Фильмнен алынған бірнеше клиптер "Соңғы Аждаһа" фильміндегі театр сахнасында комедиялық мақсатта қолданылды. Лидің жекпе-жек өнері фильмдері "Almost Live!" скетчінде "Мінез-құлқыңа назар сал" деген тақырыпта кеңінен пародияланды, оны Билли Куан орындады. Рам Гопал Варма фильмге үлкен шабыттанған "Ладки: Аждаһа қыз" атты жекпе-жек өнері фильмін түсірді. 2007 жылдың тамызында бұрынғы Warner Independent Pictures телепродюсер Курт Саттер фильмді "Аждаһаны ояту" атты нуар стиліндегі триллер ретінде қайта жасауды жоспарлап, корей әншісі және актері Рейнге басты рөлді берді. 2014 жылдың қыркүйегінде Спайк Ли қайта жасау жұмысына қатысатыны хабарланды. 2015 жылдың наурыз айында Брет Ратнер фильмді қайта жасағысы келетінін мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде Дэвид Лейч қайта жасауды режиссерлік ету мүмкіндігін талқылады. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін жоба бойынша қосымша ақпарат жоқ.

Мәдени әсері

Enter the Dragon барлық уақыттағы ең ықпалды экшн фильмдердің бірі ретінде танылды. Vice журналынан Саша Матусзак оны ең ықпалды кунг-фу фильмі деп атап, «бұл фильм барлық БАҚ-та еске алынады, оның сюжеттік желісі мен кейіпкерлері бүгінгі әңгімешілерге әлі де әсер етеді, ал фильм африкалық американдықтар, азиялықтар және дәстүрлі жекпе-жек өнерлерін бейнелеуде революция жасағандығы ерекше аталады» деді. Uproxx-тың Джоэл Стайс оны «барлық уақыттағы ең ықпалды кунг-фу фильмі» деп атады. Куан Хсинг Чен мен Бенг Хуат Чуа оның жекпе-жек сахналарын, сондай-ақ «жақсылық пен жамандық арасындағы қарапайым оқиғаны керемет әсерлі түрде» бейнелейтін «гибридтік формасын және оның ұсынылу әдісін» әсерлі деп мойындады. Голливуд режиссері Квентин Тарантино Enter the Dragon-ды өзінің мансабына үлкен әсер еткен фильм деп атады. Forbes журналынан Скотт Мендельсонның сөзіне қарағанда, Enter the Dragon Джеймс Бонд франшизасына ұқсас шпиондық фильм элементтерін қамтиды. Enter the Dragon Джеймс Бонд франшизасының бөлігі емес, ең табысты экшн-шпиондық фильм болды; Enter the Dragon-ның бастапқы әлемдік кассалық жиынқымы сол дәуірдегі Джеймс Бонд фильмдерімен шамалас болды және GoldenEye (1995) шыққанға дейін барлық Джеймс Бонд фильмдерінен асып түсті. Мендельсонның пікірінше, егер Ли Enter the Dragon-нан кейін тірі қалғанда, фильм Лидің басты рөлде ойнаған, Джеймс Бонд франшизасымен бәсекелесе алатын экшн-шпиондық фильмдер франшизасын құруға мүмкіндік берген болар еді. Фильм аралас жекпе-жек өнеріне (ММА) әсер етті. Ашылушағында Ли Саммо Хунгпен жекпе-жекке шығып, ММА деп белгілі болатын элементтерді көрсетті. Екі жекпе-жекші де кейіннен ММА-да кең таралған киімдерді, соның ішінде кемпо қолғаптары мен қысқа шорт киді, ал жекпе-жек Лидің Хунгты қолғаппен бағындыруымен аяқталды (бұл қабылдау дзюдо және джиу-джитсуде қолданылды). UFC Даңқ залының мүшесі Уриджа Фабердің айтуынша, «сонда ММА туды». 1984 жылы жарық көрген Dragon Ball мангасы мен аниме франшизасы Enter the Dragon-нан шабыттанды, оның жанкүйері Dragon Ball авторы Акира Торияма болды. «Дракон добы» аталымы да Enter the Dragon-нан алынған. Ойын дизайнымен айналысатын Йошихиса Кисимото оны Technōs Japan-ның батыста Renegade ретінде шыққан Nekketsu Kōha Kunio kun (1986) ойынының маңызды шабыт көзі деп атады. Оның рухани жалғасы Double Dragon (1987) де Enter the Dragon-нан шабыттанды, ал ойынның атауы фильмге құрмет көрсету болды. Фильмнің турнирлік сюжеті Tekken сияқты көптеген жекпе-жек ойындарына әсер етті. 1987 жылы дебют жасаған Street Fighter видео ойыны франшизасы Enter the Dragon-нан шабыттанды, ойын халықаралық жекпе-жек турниріне негізделген, ал әрбір кейіпкердің этникалық, ұлттық және жекпе-жек стилі ерекшеленеді. Street Fighter кейіннен барлық жекпе-жек ойындары үшін үлгіні қалыптастырды. 1985 жылы Nintendo-ның көпшілікке танылмаған аркадалық ойыны Arm Wrestling фильмнен қалған дауыстарды, сондай-ақ олардың түпнұсқаларын қамтиды. Көпке танымал Mortal Kombat жекпе-жек ойыны Enter the Dragon-нан бірнеше сюжеттік элементтерді алды, сондай-ақ оның киноға бейімделуі де сонымен байланысты.