Кіріспе

Америкадағы Азамат соғысы кезіндегі әскери науқанда Хукер Брэнди Стейшн шайқасынан кейін Ричмондқа жорық жасауды ұсынған еді, бірақ Линкольн: «Сіздің нағыз мақсатыңыз Ричмонд емес, Ли армиясы», - деп жауап берді. Осы уақытта Эуэлл корпусы Фронт-Роялды басып өтіп, Винчестерге жақындады. Одақтың гарнизоны генерал-майор Роберт Х. Милройдың басқаруында болды және Винчестерде 6900 әскер, ал Берривилльден шығысқа қарай 16 шақырым жерде 1800 сарбаздық жасақтан тұрды. Одақтың қорғанысы қаланың сыртындағы биік жерде орналасқан үш бекіністен құралды. Милройдың Винчестердегі қызметі азаматтық тұрғындарға деген бейшаралығымен ерекшеленді, олар оның қатал үкімшілігіне наразылық білдірді, ал Конфедерация әскерлері оның күштерін жоюға асықты. Бас штабтың бастығы Генри Халлек Винчестерде Конфедерацияның қозғалысын бақылау үшін қажеттіден артық одақтық күштердің орналасқанын қаламай, Милройдың бастығы, Орта департаментінің генерал-майоры Роберт С. Шенкке Арперс-Ферриге артық күштерді қайтаруға бірнеше рет бұйрық берді. Шенк бұл бұйрықты орындамады және Лидің жаяу әскерінің жақындап келе жатқанын білмей, Милройға 13 маусымға дейін Винчестерден дереу кетуге бұйрық бермеді. Шенктің адъютанты, подполковник Донн Пиатт 11 маусымда Милройға хабар жіберіп, «командаңызды Винчестерден Харперс-Ферриге көшіру үшін дереу шаралар қабылдаңыз» деп кеңес берді. Милрой бұл хабарламаға өзінің Винчестерді «жақсы қорғап отырғанын және оны ұстауға дайын екенімді, егер рұқсат етілсе, көтерілісшілердің маған қарсы қолдана алатын кез келген күшіне қарсы ұстай аламын және ұстаймын» деп жауап берді. 12 маусым күні генерал Шенк Милройға жауап жіберіп, Пиатт «мені дұрыс түсінбегенін» мәлімдеді және Милройға «керек дайындықтарды жасап, бірақ позицияңызды уақытша сақтап тұрыңыз. Қозғалуға дайын болыңыз, бірақ жаңа бұйрықтарды күтіңіз» деп бұйрық берді. Бұл қимылдар 23 000 конфедерациялық әскердің одақтық гарнизонын қоршауға алып келді. 13 күні Эуэлл әскерлері Милройдың Харперс-Ферри және Вашингтонмен байланысын үзіп тастады. Берривилль жасағы Родстың дивизиясынан қашып, Винчестерге қайтып келді, ал Родстың әскері солтүстікке қарай Мартинсбургке бет алды. Эуэлл бастапқыда Винчестердегі қорғанысқа шабуыл жасаудан тартынса, Эрли бекіністердің батысында күзетсіз төбе бар екенін анықтады, ол майданға үстемдік ететін. Кешкі сағат 6-да конфедерациялық артиллерия одақтың Батыс фортына және бригада генерал Гарри Т. Хейстің бригадасына оқ жаудырды. Хейс фортты және одақтың батареясын басып алған шабуылға жетекшілік етті. Қараңғы түскенде Милрой екі қалған бекінісінен кері шегінуді шешті. Қимылды болжап, Эуэлл Джонсонға солтүстік-батысқа қарай жүріп, одақтың қашу жолын бөгеп тастауға бұйрық берді. 15 маусым күні таңғы сағат 3:30-да Джонсонның колоннасы Чарльз Таун жолында Милройдың колоннасын тоқтатып қалды. Милрой өз әскеріне жағдайдан шығу үшін күресуге бұйрық бергенімен, таң атқаннан кейін Стоунволл бригадасы солтүстікке қарайғы автокөлік жолын кесіп тастағанда, Милройдың әскері көптеп беріле бастады. Милрой жеке қашып кетті, бірақ Винчестердің екінші шайқасы одаққа 7000-нан шамамен 4450 адамнан (4000 тұтқынға алынды) шығын келтірді, ал конфедерация 12500-нан 250-ден ғана жоғалды. Плесонтон Дэвид МакМ. Греггтің дивизиясын Манассас тоғысынан батысқа қарай, Литтл Ривердің Алдиге дейінгі автожолымен жіберді. Алди ауылының жанында Литтл Ривер автожолы Ашбидің ойысы мен Сникерс ойысынан аңғарға апаратын екі автожолмен қиылысқандықтан, тактикалық маңызға ие болды. Конфедерация кавалерия бригадасы полковник Томас Т. Мунфорд батыстан Алдиге кірді, бивакқа дайындалды, ал Грегг дивизиясының үш бригадасы 17 маусымда сағат 16:00-де шығыстан кірді, бұл екі тарапқа да күтпеген оқиға болды. Алди шайқасы төрт сағатқа созылған қатал шайқасқа айналды, оның салдарынан барлығы шамамен 250 адам қаза тапты. Мунфорд Миддлбургке қарай шегінді. Алдиде шайқас жүріп жатқанда, полковник Альфред Н. Даффиедің одақтық атты әскер бригадасы түстен кейін Миддлбургтің оңтүстігіне жетіп, конфедерациялық пикеттерді ығыстырды. Стюарт сол кезде қалада болды және 18 маусымда таңертеңгі шабуылда Мунфорд пен Беверли Робертсонның бригадалары Дюффиені жеңгенге дейін қашып құтылуға үлкерді. Миддлбург шайқасының негізгі әрекеті 19 маусым күні таңертең болды, онда полковник Ирвин Грегг бригадасы Алдиден батысқа қарай жылжып, Стюарттың Миддлбургтің батысындағы төбедегі қатарына шабуыл жасады. Стюарт Греггтің шабуылын тойтарды, қарсы шабуыл жасады, содан кейін қорғаныс позицияларына қайта шегінді. 21 маусым күні Плесонтон Стюарттың қорғанысын бұзу үшін Миддлбургтің батысындағы 14 шақырым жерде орналасқан Аппервиллге шабуыл жасауға тырысты. Ирвин Грегг пен Джадсон Килпатрик атты әскер бригадаларына полковник Стронг Винсент бригадасынан жаяу әскер қосылды. Буфордтың атты әскер дивизиясы Стюарттың сол қанатына қарсы солтүстік-батысқа қарай жылжыды, бірақ Грамбл Джонс пен Джон Р. Чамблисс бригадаларына қарсы көптеген жетістікке жете алмады. Аппервилл шайқасы Стюарттың қатал шегінуімен аяқталды және ол Ашбидің ойысында берік қорғаныс позициясын иеленді. Өзінің қорғанысын шамамен бір апта бойы сәтті қорғағаннан кейін, Стюарт оның мансабындағы ең даулы оқиғаны бастауға ынталандырды - Стюарттың одақтық армияның шығыс жағынан айналып өтуі. Хукердің армиясының көп бөлігімен маңызды қуу 25 маусымда басталды, ол Солтүстік Вирджиния армиясы Потомак өзенін кесіп өткенін білгеннен кейін. Ол Потомак армиясын Мэрилендке өтуге және Миддлтаунда (Слокумның XII корпусы) және Фредерикте (Рейнольдстің алдыңғы қанатымен басқарылатын армияның қалған бөлігі - I, III және XI корпус) шоғырландыруға бұйрық берді.

Пенсильванияға шабуыл

Линкольн төрт штаттан 100 000 еріктіні алты айлық мерзімге "Пенсильванияға жасалған қауіпті және жақын арадағы шабуылды тойтару үшін" шақыру туралы жарлық шығарды. Пенсильвания губернаторы Эндрю Кертин 50 000 еріктіні қарулы ерікті жасақ ретінде шақырып алды; бастапқыда тек 8 000 жауап берді, содан кейін Кертин Нью-Йорк штатының милициясынан көмек сұрады. Нью-Джерси губернаторы Джоэл Паркер де Пенсильванияға әскер жіберіп, қолдау көрсетті. Соғыс министрлігі екі жаңа бөлім құрды: генерал-майор Уильям Т. Х. Брукс басқаратын Мононгахела бөлімі және генерал-майор Дариус Н. Коуч басқаратын Сускеханна бөлімі, олар Пенсильваниядағы қорғаныс күш-жігерін үйлестіруге тиіс болды. Питтсбург, Харрисбург және Филадельфия ықтимал нысаналар деп есептелді және қорғанысқа дайындық шаралары қабылданды. Харрисбургте штаттық архивтер қауіпсіздік үшін қаладан шығарылды. Оңтүстік Пенсильванияның көп бөлігінде Геттисбург науқаны "1863 жылғы төтенше жағдай" деп кеңінен танылды. Әскери науқан Мэриленд пен Пенсильваниядан мыңдаған босқындардың солтүстікке және шығысқа қарай, қарсыластың шабуылынан қашуына әкеп соқты, соның салдарынан Оңтүстік Пенсильванияның бірнеше округтерінде демографиялық өзгерістер болды. Науқанның басты мақсаты Солтүстік Вирджиния армиясының Вирджиниядан тыс жерлерде азық-түлік пен жабдықтар жинауы болғанымен, Ли әскеріне азаматтық халыққа зиян келтірмеу үшін қатаң бұйрық берді (72-ші жалпы бұйрық). Азық-түлік, жылқы және басқа да жабдықтар көбінесе толығымен тартып алынбады, бірақ Солтүстік фермерлері мен саудагерлеріне Конфедерация ақшасымен төлеген квартермейстерлерге жақсы қабылданбады. Әртүрлі қалалар, ең әйгілісі Йорк, Пенсильвания, жабдықтардың орнына зиян өтеу төлеуге мәжбүр болды, әйтпесе қиратылып тастау қаупі туды. Пенсильванияға басып кірген кезде Конфедерация әскері 1000-ға жуық афроамерикандықты (көпшілігі бос адамдар, ал аздағы саны қашқан құлдар) ұрлап алып, оңтүстікке күштеп жіберіп, құлдыққа сатты. Ұрлықтың көп бөлігін Альберт Г. Дженкинстің атты әскер бригадасы жасады. Эуэлл корпусы Пенсильванияға тереңірек еніп, екі дивизиясы Камберленд аңғары арқылы Харрисбургке қауіп төндірді, ал Эуэлл корпусының Джубал Эрли дивизиясы Оңтүстік таулары арқылы шығысқа қарай жылжып, 26 маусымда Геттисбургті қысқаша шайқасқаннан кейін басып алды. Эрли ауданға салық салды, бірақ маңызды көлемдегі жабдықтарды жинамады. Солдаттар бірнеше вагондарды, көпірді өртеп, жақын маңдағы рельстер мен телеграф желілерін қиратты. Ертеңіне Эрли көршілес Йорк округіне аттанды. Эрли дивизиясының бригадасы генерал Джон Б. Гордон 28 маусымда Сускеханнаға жетті, онда милиция Райтсвиллдегі 5629 футтық (1716 м) қапталған көпірді қорғады. Гордонның артиллериялық атысы жақсы қорғалған милицияны шегінуге және көпірді өртеп жіберуге мәжбүр етті. Бригадир генерал Альберт Г. Дженкинстің басқаруындағы Конфедерация атты әскері 28 маусымда жақын маңдағы Механиксбургке шабуыл жасап, 29 маусымда Камп-Хиллдің батыс жағындағы Спортинг-Хиллде милициямен шайқасты. Содан кейін Конфедерация әскері Форт-Коучтің сыртқы қорғанысына қарай жылжып, сыртқы пикет желісімен бір сағаттан астам уақыт бойы шайқасты, бұл Геттисбург науқанының ең солтүстік нүктесі болды. Кейін олар Карлайл бағытына шегінді.

Стюарт шабуылы

Джеб Стюарт жау әскерін айналып өтудің даңқына ие болды, ол 1862 жылы екі рет бұрын, Жарым арал науқаны кезінде және Мэриленд науқанының соңында жасаған болатын. Ол Үппервилл шайқасынан кейін Роберт Лимен сөйлескенде де осындай ниетте болған болуы мүмкін. Ол Брэнди стансасындағы шайқаста таңғалып, жеңіліске ұшыраған атына түскен тапты жою керек еді. 22 маусымда Стюартқа Лидің бұйрығының нақты сипаты қатысушылары мен тарихшылар тарапынан әрқашан да айтылып келеді, бірақ мәнісі сол болды: оған Солтүстік Вирджиния армиясы Потомак өзенінің оңтүстігінде болған кезде өз күшінің бір бөлігімен тау өткелдерін күзетуді тапсырды және ол армияның қалған бөлігімен өзеннен өтіп, Эуэллдің екінші корпусының оң жақ қанатын қоршауға алу керек еді. Блю-Ридж тауларына жақын солтүстікке тікелей жолмен барудың орнына Стюарт өзінің ең жақсы үш бригадасын (Уэйд Хэмптон, Фитцхуг Ли және Джон Р. Чамблисс, соңғысы жарақаттанған В. Х. Ф. "Руни" Лиді алмастырды) алып, Юэллдің флангіне жетуді таңдады. Одақ әскері мен Вашингтон арасында, Роквиллден Вестминстерге дейін солтүстікке қарай, Пенсильванияға дейін, жол бойына керек-жарақты басып алып, жау астанасының жанында апат туғызады деп үміттенді. Стюарт өзінің үш бригадасымен Салем депосынан 25 маусымда таңғы сағат 1-де кетіп қалды. Өкінішке орай, Стюарттың жоспары үшін одақ әскерінің қозғалысы жүріп жатты және оның ұсынылған бағыты Хэнкоктың ІІ корпусынан шыққан федералды жаяу әскердің бағаналарымен бұғатталды, бұл оны өзі немесе генерал Ли күткеннен шығысқа қарай бұрылуға мәжбүр етті. Бұл Стюарттың Иуэллмен бұйрық бойынша байланысуына кедергі келтірді және Лидің бейтаныс жау аумағына аттану кезінде өзінің басты ат әскерін, әскердің "көздері мен құлақтарын" пайдаланудан айырылды. Стюарт командасы Фэрфакс сотына жетті, онда олар 27 маусымда Фэрфакс сотының кішкентай, бірақ рухты шайқасы (1863 жылдың маусымы) жарты күнге кешіктірілді және 28 маусымда таңғы сағат 3-те Роузердің Фордында Потомак өзенін кесіп өтті. Мэриленд штатына кірген соң, ат әскерлері Потомак армиясының негізгі жабдықтау желілерінің бірі - C & O каналына шабуыл жасап, канал қайықтары мен жүктерін басып алды. Олар 28 маусымда Роквиллге кірді, сонымен қатар Одақ армиясы мен Вашингтон арасындағы басты вагондық жолды бұзып, телеграф сымдарын бұзып, 140 жаңа, толық жүктелген вагон мен қашыр командаларын басып алды. Бұл вагондар пойызы Стюарттың алға жылжуына кедергі келтіретін болды, бірақ ол Лидің бұйрықтарын жеткізілімдерді жинау маңызды деп түсіндірді. Конфедерациялық шабуылшылардың жақындығы ұлттық астанада кейбір шошынуға әкелді және Мид конфедерацияларды қуып жету үшін екі ат әскері бригадасын және артиллерия батареясын жіберді. Стюарт өзінің тұтқындарының біріне арбадан: "Егер оның шаршаған аттары болмаса, ол 7-ші көше жолынан жүріп, Эб пен кабинет тұтқындарын алып кетер еді" деп айтты. Стюарт 28 маусымның таңертеңінде Пенсильвания штатының Хановер қаласына жетуді жоспарлаған болатын, бірақ 29 маусымның түстен кейін Вестминстерге (Мэриленд штаты) кірді. Бұл жерде оның адамдары майор Наполеон Б. Найттың қол астында 1-ші Делавэр кавалериясының екі ротасын қысқа уақытқа соқтығысты және басып алды, оларды Балтимор жолында ұзақ қашықтыққа қуды, бұл Стюарт Балтимор қаласында "үлкен үрей тудырды" деп мәлімдеді. Осы арада одақтың ат әскерінің қолбасшысы Альфред Плесонтон өзінің дивизияларына солтүстікке қарай қозғалыс кезінде конфедерация жасағын іздеу үшін таралуға бұйрық берді. Джадсон Килпатриктің дивизиясы алға жылжудың оң жақ қанатында болды және 30 маусымның таңертеңінде Ганноверден өтті. Стюарт колоннасының басшысы қаладан өтіп бара жатқанда Килпатриктің артқы бөлімін кездестіріп, оларды шашыратады. Ханновер шайқасы Килпатриктің адамдары қайта топтасып, Конфедерация әскерлерін қаладан қуып шыққаннан кейін аяқталды. Стюарт бригадалары Килпатрикпен кездесуден пайдаланып, өздерінің тұтқынға алынған вагондарын күзету үшін жақсы орналасты. Өзінің арбалары мен тұтқындарын қорғау үшін ол түнгі түске дейін кешіктіріп, кейін Джефферсон арқылы шығысқа қарай Ганноверді айналып, 8 шақырымға дейін жүріп өтті. Қараңғыда 32 шақырым жол жүріп, оның шаршаған адамдары 1 шілде күні таңертең Доверге жетті, сол уақытта оның Конфедерация пехоталық әріптестері Геттисбургте Джон Баффордтың атлы әскерімен күресуге кірісті. Хэмптон бригадасы мен Дилсбургтегі вагондар пойызын тастап, Стюарт Юэллді табуға үміттенді. Оның орнына ол Карлайл қаласында 3000-ға жуық Пенсильвания және Нью-Йорк ополченниктері қаланың ішінде орналасқандарын тапты. 1 шілде күні кешкі сағаттарда қалаға бірнеше снарядтар лақтырып, Карлайл казармасын өртеп, Стюарт т.с. Карлайл шайқасын аяқтап, түн ортасында Геттисбургке қарай оңтүстікке шегінді. Ганновердегі шайқас, Йорк округі арқылы ұзақ марш және Карлайлдағы қысқа кездесу Стюарттың бас әскерге қосылу әрекетін баяулатты. Стюарт және оның командасының көп бөлігі 2 шілде күні Геттисбургте Лиге жетті. Ол Уэйд Хэмптонға Конфедерация шайқас желісінің сол жақ арт жағын қорғауға позиция алуды бұйырды. Хэмптон қаланың солтүстік-шығысында 6 шақырым жердегі Хантерстаун жолына орналасты, Лидің желісінің артына айналып өтуге тырысатын Одақ күштеріне жол бермейтіндей етіп. Джадсон Килпатриктің дивизиясынан екі ат әскері бригадасы, бриг. ген. Джордж Армстронг Кастер мен Элон Дж. Фарнсворт Конфедерацияның сол жақ қанатын іздеп, тексеріп жатты. Кастер Хантерстаун шайқасында Хантерстаун мен Геттисбург арасындағы жолда Хэмптонға шабуыл жасады, ал Хэмптон қарсы шабуыл жасады. Фарнсворт бригадасы келгенде Хэмптон шабуылын күшейтпеді, ал қараңғыға дейін артиллериялық дуэль болды. Содан кейін Хэмптон Стюартқа қосылу үшін Геттисбургке қайта шегінді.

Дикс Ричмондқа қарсы алға жылжиды

Лидің шабуыл стратегиясы айқын болған кезде, одақтың бас генералы, генерал-майор Генри У. Халлек, енді нашар қорғалған конфедерацияның Ричмонд астанасын пайдалана алатын қарсы шара жоспарлады. Ол Вирджиния департаментінің одақтық бөлімдеріне, генерал-майор Джон А. Дикстің басқаруындағы екі корпусты, Вирджиния түбегіндегі (Йорктаун және Уильямсбург маңында) және Саффолк жанындағы Ричмондқа жылжуға бұйырды. Бірақ Халлек Дикске Ричмондқа шабуыл жасауды тікелей бұйрық бермеген қателік жасады. Бұйрықтарда «Оңтүстік және Солтүстік Анна өзендеріндегі теміржол көпірлерін басып алып, жою арқылы Ричмондты қауіпке тікелей ұшырату және оларға мүмкіндігінше зиян келтіру» делінген. Дикс, өте беделді саясаткер болғандықтан, агрессивті генерал емес еді, бірақ Халлек берген нұсқаулардың нақты болмауына қарамастан, Ричмондқа шабуыл жасау мүмкіндігін қарастырды. 27 маусымда оның әскерлері полковник Сэмюэл П. Спир басқарып, Ханновер торабына сәтті шабуыл жасады, нәтижесінде теміржол торабын күзеткен конфедерациялық полк жеңіліп, Оңтүстік Анна өзенінің үстіндегі көпір және жабдықтау қоймасы қиратылды, сондай-ақ азық-түлік, вагон және 100 тұтқын, оның ішінде генерал Лидің ұлы, бригада генералы У. Х. Ф. «Руни» Ли тұтқынға алынды. 29 маусымдағы әскери кеңесте Дикс және оның лейтенанттары өздерінің шектеулі күштері (шамамен 32 000 адам) туралы алаңдаушылық білдірді және тек қана қорқыту арқылы шектелуге келісті. Конфедерация генерал-майоры Д. Хилл Ричмондқа жасалған одақтың шабуылы «жалған емес, әлсіз» екенін жазды. Операцияның жалпы нәтижесі көбінесе психологиялық болды, конфедераттарды Лидің шабуылынан қорғану үшін бір бөлім әскерді ұстап тұруға мәжбүр етті. 30 маусымда Мидтің штабы Мэриленд штатының Тэнитаун қаласына жетті және ол екі маңызды бұйрық берді. Бірінші бұйрық 1 шілдеде Геттисбургке қарай жалпы шабуылды бастауды көздеді, бұл пункт оның жеті жаяу әскер корпусының әрқайсысынан алыс болды. Екінші бұйрық, «Пайп Крик айналымы» деп белгіленген, оның инженерлерімен қорғаныс позициясы ретінде тексерілген Үлкен Пайп Крикке болашақ шекараны белгіледі. Мид бұл позицияны басып алып, Ли оған шабуыл жасайды деп үміттене алатын еді; сондай-ақ, егер армия Геттисбургте қиындыққа тап болса, бұл шегіну позициясы болар еді.

Ли әскерін жинады

Стюарттың кавалериялық барлауының жетіспеуі Лидің әскерінің әдеттегідей баяу жауының солтүстікке осы деңгейге дейін жылжығанын білмейтін себебі болды. Тек Лонгстрит жалдаған тыңшы, Генри Томас Харрисон, Лидің қарсыласы Потомак өзенін кесіп, оның ізінен жақын жерден келе жатқанын хабарлағаннан кейін ғана Ли бұл туралы білді. 29 маусымда Лидің әскері Чемберсбургтен (Геттисбургтен 45 км солтүстік-батысқа қарай 28 миль) Карлайлға (Геттисбургтен 48 км солтүстікке қарай 30 миль) және Сускеханна өзені бойындағы Харрисбург пен Райтсвиллге дейін жартылай шеңберге созылған еді. Иуэлл корпусы Сускеханна өзеніне жақындап, Пенсильвания штатының астанасы Харрисбургке қауіп төндіруге дайын тұрды. Эрли дивизиясы соғыс барысында Конфедерацияға түскен ең ірі солтүстік қаласы Йоркты басып алды. Лонгстрит пен Хилл Чемберсбург маңында болды. Ли өз күштерін Оңтүстік тауының шығыс беткейінде, Геттисбургтен батысқа қарай 13 км (8 миль) жерде орналасқан Кэштаун маңында шоғырландыруға бұйрық берді. 30 маусымда Хилл корпусының бір бөлігі Кэштаунда болғанда, Хилл бригадаларының бірі, Бриг. генерал Джонстон Петтигрю Геттисбургке қарай жол тартты. Петтигрю дивизиясының командирі генерал-майор Генри Хеттің естеліктерінде, ол Петтигрюді қалада, әсіресе аяқ киім іздеуге жібергені айтылады. 30 маусымда Петтигрю әскері Геттисбургке жақындағанда, бриг. генерал Джон Бьюфорд басқаратын одақтас кавалериясы қаланың оңтүстігіне жетіп келгенін байқады, ал Петтигрю олармен шайқаспай Кэштаунға қайтып келді. Петтигрю Хилл мен Хетке көргендерін айтқанда, екі генерал да қалада немесе оның жанында күшті федералдық күштер бар дегенге сенбеді, бұл тек Пенсильвания ополченнясы болуы мүмкін деп күдіктенді. Лидің бүкіл әскері шоғырланғанша жалпы шайқастан аулақ болу туралы бұйрығына қарамастан, Хилл ертесіне күшпен барлау жүргізуге бел буды, осы арқылы қарсыластың күші мен мөлшерін анықтамақшы болды. 1 шілде күні таңғы сағат 5-те Хет дивизиясының екі бригадасы Геттисбургке қарай жылжыды.

Геттисбург шайқасы

1863 жылдың 1 шілдесінде Геттисбургте екі әскер шайқасуға кірісті. Бірінші күні үш кезеңде ұрыс жүрді. Таңертең Конфедерация генерал-майоры Генри Хеттің дивизиясының (Хиллдің үшінші корпусының) екі бригадасы генерал Джон Бьюфорд басқаратын одақтың атты әскерлерімен тоқталды. I корпус генерал-майоры Джон Ф. Рейнольдс басқарған жаяу әскер күштері келген соң, Конфедерацияның Чемберсбург жолына жасаған шабуылдары тойтарылды, бірақ генерал Рейнольдс қаза тапты. Түске дейін XI корпус келді, ал одақтың позициясы қаланың батысынан солтүстігіне дейін жартылай шеңбер құрады. Эуэллдің екінші корпусы солтүстіктен кең ауқымды шабуыл жасады, генерал-майор Роберт Родстың дивизиясы Оук Хиллден, ал генерал-майор Джубал А. Эрлидің дивизиясы қаланың солтүстігіндегі ашық даладан шабуылдады. Одақтың қатарлары өте қатты қысымға төтеп берді, бірақ Барлоудың төбесіндегі шығыңқы бөлігі басып алынды. Шабуылдың үшінші кезеңі Родстың солтүстіктен қайта шабуылдауымен және Хеттің генерал-майор У. Дорси Пендер дивизиясымен бірге батыстан толық дивизиясымен оралуымен басталды. Одақтың екі жағына жасалған шабуылдар күні-түні сәтсіз аяқталғаннан кейін Ли үшінші күні одақтың орталық бөлігіне шабуыл жасауға бекінді. Ол осы шабуылды оң жақтағы одақтарға қарсы жаңа шабуылмен қолдауды жоспарлады, ол орталыққа шабуылмен бірге басталуы керек еді. Алайда, Кулпс-Хиллдегі шайқас таңертең ертерек одақтың қарсы шабуылымен қайта жаңғырды, Лонгстрит орталыққа шабуыл жасамай тұрып бірнеше сағат бұрын. Кулпс-Хиллдегі одақ әскерлері күшейтілді, ал конфедераттар түске дейін жалғасқан бірнеше нәтижесіз шабуылдардан кейін ешқандай прогресске жете алмады. Пикетт шабуылы деп белгілі Күмбездік қырқаға жасалған жаяу әскер шабуылына дейін сағат 13:00-де одақтың қорғанысын әлсірету және артиллериясын үнсіздендіру мақсатымен үлкен артиллериялық бомбалау жүргізілді, бірақ ол көбінесе тиімсіз болды. Шамамен 12 500 адам 9 жаяу әскер бригадасымен одақтың артиллериясы мен мылтық атысының астында ашық даладан өтті. Кейбір конфедераттар одақтың көптеген қорғаушыларын қорғаған төменгі тас қабырғаны бұзуға қабілетті болса да, олар өздерінің ұстаған жерлерін сақтай алмады және 50%-дан астам шығынға ұшырады. Пикетт шабуылының үшінші күні және одан кейін екі маңызды атты әскер шайқасы болды: біреуі бүгінгі күні Шығыс атты әскер алаңы деп аталатын аймақта, шамамен 3 миль (5 км) шығысқа қарай, екіншісі [Big] Round Top тауының оңтүстік-батысында (кейде Оңтүстік атты әскер алаңы деп аталады). Шығыс атты әскер алаңындағы шайқас генерал-майор Дж.Е.Б. Стюарттың конфедерат атты әскерінің одақтың тылына ену және Пикетт шабуылының табысынан пайдалану әрекеті болды. Бригада генералдары Дэвид МакМ. Грегг және Джордж Армстронг Кастер конфедераттардың шабуылдарын тойтарды. Оңтүстік атты әскер алаңында Пикетт шабуылы жеңілгеннен кейін, генерал Джадсон Килпатрик бұйрығымен конфедерат әскерінің оң жағына жасалған бейсақтық атты әскер шабуылдары оңай жеңіліске ұшырады. Геттисбургтегі және оның айналасындағы үш күндік шайқаста Американдық Азамат соғысындағы ең көп шығынға ұшырады – 46 000-дан 51 000-ға дейін. 4 шілдеде Виксбургте одақтың жеңісімен байланысты Геттисбург соғыстың шешуші нүктесі ретінде жиі айтылады.

Ли Вирджинияға қайтты

Ли су басқан өзендерден кейін қиын шеруден Вирджинияға қашуға үміттенді. Мид Лидің өте осал және аз санды әскерін тұтқындауға келмегені үшін өзін кінәлі санады. Пикет шабуылынан кейін Конфедерация әскері Семинария төбесіндегі бастапқы орналасқан жерлеріне қайтып, қарсы шабуылға дайындалды. 4 шілде кешкісіне Одақ шабуыл жасаған жоқ, сонда Ли өзінің жорығында ештеңе жасай алмайтынын және қираған армиясын Вирджинияға қайтару керектігін түсінді. Ли 4 шілде кешкісін Солтүстік Вирджиния армиясын Фэрфилд пен Чемберсбургке қарай жылжытты. Бригада генерал Джон Д. Имбоденге Лимен бірге Вирджинияға азық-түлік пен жараланғандарды алып жүруге ниеттенген, шақырымдармен өлшенетін вагон тізімін күзетуі тапсырылды. Олар Каштаун мен Хагерстаун арқылы Мэриленд штатындағы Уильямспортқа баратын жолмен жүрді. Геттисбург аймағында мыңдаған ауыр жарақат алған сарбаздар мен медициналық қызметкерлер қалды. Бірақ 20 000-нан астам адам, оның ішінде көптеген жоғары шенді офицерлер қаза болса да, Ли армиясының рухы жоғары болды және олардың бас қолбасшыға деген құрметі жеңіліске ұшырағандарына қарамастан төмендемеді. Бірақ Конфедерация армиясы үшін, олар Потомакқа жеткенде, оны кесіп өту қиын болды. 4 шілдеде басталған нөсерлі жаңбырлар Уильямспорттағы өзенді су басып, жүзуге мүмкін емес етті. Уильямспорттан 6 шақырым төмендегі Фоллинг Уотерсте Одақ атты әскері 4 шілдеде Лидің нашар күзетілген понтондық көпірін қиратты. Өзеннен өтудің жалғыз жолы Уильямспорттағы шағын паром болды. Конфедерация әскері тұтқындалып, өзенге тіреліп, Мидке қарсы қорғануға мәжбүр болуы мүмкін еді. Ли армиясының басым бөлігі Фэрфилд арқылы, Монтерей асуынан Хагерстаунға қарай жылжыды. Пикет шабуылы әлі жалғасып жатқанда болған шағын, бірақ маңызды шайқас, Фэрфилд шайқасы, Одақтың осы бағытты тоқтатуына жол бермеді. Бригада генерал Уэсли Мерриттің бригадасы Эмитсбургтен Конфедерацияның сол жағына және Семинария төбесі бойымен шабуыл жасау бұйрығымен шықты. Меррит 6-шы АҚШ атты әскерінен 400-дей сарбазды аймақтағы азық-түлік вагонды басып алуға жіберді. Олар вагонға жеткенше, Конфедерация бригадасының астындағы 7-ші Вирджиния атты әскері генерал Уильям Э. "Грамбл" Джонс тұрақты әскерді тоқтатып, бірақ АҚШ атты әскері вирджиниялықтарды кері қайтарды. Джонс 6-шы Вирджиния атты әскерін жіберді, олар сәтті шабуыл жасап, Одақ әскерлеріне қарсы шабуылдады. Одақтың 242 сарбазы, көбінесе тұтқындар, және Конфедерация тарапынан 44 сарбаз қаза тапты. Имбоденнің сапары 4 шілдеде басталған нөсерлі жаңбыр кезінде өте қиын болды, онда 8000 жарақат алған сарбаз ауа райына және аспасы жоқ вагонмен қиын жолдарға төзуге мәжбүр болды. Пойыздың барлық сапары бойына оларға шабуыл жасалды. 5 шілде күні таңертең Гринкастлдегі азаматтар балтамен пойызға шабуыл жасап, вагонның дөңгелектерін қиратқанша, оларды қуды. Сол күні кешке Куннингэмнің жол тоғысында Одақ атты әскері бағанаға шабуыл жасап, 134 вагон, 600 жылқы мен қашыр, 645 тұтқынды алды, олардың жартысы жарақат алғандар еді. Бұл шығын Стюартты ашуландырды, ол тергеу комиссиясын шақыруды талап етті. 4 шілде күні таңертең Мид жаудың артқы жағына және байланыс желілеріне шабуыл жасап, "оларды кері қайтқанда мүмкіндігінше мазалауға және ашуландыруға" тырысу үшін атты әскерін жіберді. Тоғыз атты әскерінің сегіз бригадасы (генерал Дэвид МакМ. Грегг дивизиясының полковнигі Джон Б. Макинтоштің бригадасын қоспағанда) майданға шықты. Полковник Ирвин Грегг бригадасы (оның туысы Дэвид Грегг дивизиясы) Хантерстаун мен Муммасбург жолы арқылы Каштаунға қарай жылды, ал қалғандары Геттисбургтен оңтүстікке жылды. Генерал Джон Бьюфордтың дивизиясы Вестминстерден Фредерикке тікелей барды, онда оларға 5 шілде түнінде Мерриттің дивизиясы қосылды. 4 шілде күні кешке Мид соғыс кеңесін өткізді, онда оның корпус командирлері армия Ли әрекет етпейінше Геттисбургте қалуы керектігі және кавалерия Лидің кез келген шегінуін қуып жүруі керектігі туралы келісті. Мид генерал Губернатор К. Уорренге Седжвиктің VI корпусынан дивизияны алып, Конфедерация желісін зерттеп, Лидің ниеттерін анықтауға бұйрық берді. 5 шілде күні таңертең Мид Лидің кетіп бара жатқанын білді, бірақ ол Уорреннің барлау нәтижелері келгенге дейін жалпы қуғын-сүргінді бұйырды. Монтерей асуындағы шайқас генерал Джадсон Килпатриктің атты әскерінің дивизиясы генерал Беверли Робертсонның күзетін оңай жеңіп, капитан Г.М. Эмактың басқаруымен Конфедерацияның 1-ші Мэриленд атты әскерінің батальонынан 20 сарбазды кездестіргенде басталды. 4-ші Солтүстік Каролина атты әскерінің бөлігі мен бір зеңбірек көмегімен Мэрилендтіктер түн ортасынан кейін 4500 Одақ атты әскерінің шабуылын тоқтатты. Килпатрик генерал Джордж А. Кастерге 6-шы Мичиган атты әскерімен Конфедерациялықтарға шабуыл жасауға бұйрық берді, ол тұйыққа түсірді және Килпатриктің әскеріне вагон тізіміне жете алуға және шабуылдауға мүмкіндік берді. Олар көптеген вагонды басып алды немесе жойды, 1360 тұтқынды – көбінесе амбулаториялардағы жарақат алғандарды – және көптеген жылқы мен қашырды басып алды. Мидтің жаяу әскері 7 шілде таңында Лиді қуып жете бастағанда, Бьюфордтың дивизиясы Имбоденнің тізімін Потомактан өтуге дейін жою үшін Фредерикке шықты. 7 шілде күні сағат 17:00-де олар тізімге жақын келді, бірақ Имбоденнің әскері олардың шабуылын тойтарды. Бьюфорд Килпатриктің артиллериясын жақын жерде естіп, оң жағынан қолдау сұрады. Килпатриктің әскері Хагерстаунға қарай жылжып, Шамблис пен Робертсонның екі кішкентай бригадасын ығыстырды. Бірақ генерал Альфред Иверсон басқаратын жаяу әскері Килпатриктің әскерін қала көшелері арқылы ығыстырды. Стюарттың қалған бригадалары келді және Худың дивизиясының екі бригадасымен күшейтілді, Хагерстаун Конфедерациялықтармен қайта басып алынды. Килпатрик Бьюфордтың көмек сұрауына жауап беруге және Уильямспортта Имбоденге шабуылға қосылуға шешім қабылдады. Стюарттың әскері Хагерстауннан Килпатриктің артқы және оң жағына қысым жасады, Килпатриктің әскері қайта шегінді және Бьюфордтың артқы жағын шабуылға ашты. Бьюфорд қараңғы түскенде күш-жігерін тоқтатты. Лидің артқы күзет атты әскері 8 шілдеде Оңтау асуларындағы Бунсборо шайқасында Одақтың атты әскерімен шайқасты, Одақтың қуғынын кешіктірді. 10 шілдедегі Фанкстаун шайқасында Стюарттың атты әскері Мэриленд штатының Фанкстаун жанындағы Одақтың қуғынын кешіктіруге тырысты, нәтижесінде екі тараптан да шамамен 500 сарбаз қаза тапты. Шайқас сонымен қатар Геттисбург шайқасынан бері Одақтың жаяу әскерінің Конфедерация жаяу әскерімен бірдей шайқаста қатысқан алғашқы реті болды. Стюарт Плесантонның атты әскерін тағы бір күнге кешіктіруге сәттілікке жетті. 9 шілдеге қарай Потомак армиясының көп бөлігі Рорерсвильден Бунсбороға дейінгі 8 шақырымдық желіде шоғырланды. Басқа Одақ күштері Мэриленд биіктіктері мен Уейнсборода сыртқы қанаттарды қорғау үшін орналастырылды. 11 шілдеге қарай Конфедерациялықтар Даунсвиллдегі Потомак өзеніне тіреліп, Хагерстауннан оңтүстік-батысқа қарай 2 шақырымдай жердегі биік жерде жақсы бекітілген 10 шақырымдық желіні басып алды, Уильямспортқа баратын жалғыз жолды қамтамасыз етті. Мид 12 шілдеде бас қолбасшы Генри У. Халлекке ертең шабуыл жасайтынын хабарлады, "егер бірдеңе бұйрықтан бұрмаласа". Ол 12 шілде күні кешке өзінің бағыныштыларымен тағы бір соғыс кеңесін өткізді, нәтижесінде Конфедерациялық позицияны барлау орындалғанша шабуылды кейінге жылдыру туралы шешім қабылданды, оны Мид ертеңгісін жүргізді. Сол кезде Ли Мидтің шабуылдауын күтуге шыдамы таусылды және Федералдық әскерлер өзінің бекіністерінің алдында өздерінің орларын қазып жатқанын көріп қорланды. Конфедерация инженерлері жаңа...

Салдары

Геттисбург кампаниясы – Роберт Лидің Азамат соғысындағы соңғы ірі шабуылы болды. Одан кейін Солтүстік Вирджиния армиясының барлық жауынгерлік операциялары Одақтың бастамаларымен жүзеге асырылды. Ли жорығында 27 000-нан астам сарбаз қаза тапты, бұл Конфедерация үшін төлеуге өте ауыр баға болды. Кампания өзінің маңызды мақсаттарының бір бөлігін ғана орындады: Вирджиниядағы жазғы науқан жоспарларын бұзды, сол штаттың халқы мен экономикасын уақытша қорғады, сондай-ақ Лидің әскеріне Мэриленд пен Пенсильванияның мол өнімді ауылдарынан азықтандыруға және көптеген азық-түлік пен жабдықтарды тонап алып, соғысты жалғастыруға мүмкіндік берді. Алайда, Лидің жеңілмейтін миф талқандалды және Лидің Солтүстікке жасаған шабуылына қарсы әрекет ету үшін Виксбург науқанынан бірде-бір Одақ сарбазы алынбады. (Виксбург 4 шілдеде, Ли шегінуге бұйрық берген күні капитуляциялады.) Одақтың науқандағы шығындары шамамен 30 100 адамды құрады. Мид Лидің қашуына жол бергені үшін қатты сынға ұшырады, дәл Антиетам шайқасынан кейін генерал-майор Джордж Б. Макклеллан да осындай сынға ұшыраған болатын. Линкольннің қысымымен ол 1863 жылдың күзінде Лиді жеңуге бағытталған екі науқан – "Бристоу" және "Майн Ран" – бастады. Екеуі де сәтсіз аяқталды. Ол сондай-ақ, Соғысты жүргізу жөніндегі Бірлескен Конгресс комитетінің алдында саяси қарсыластарынан Геттисбургтегі әрекеттеріне және Потомакқа шегіну кезінде Лиді жеңе алмауына қатысты сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болды, бұл оған ұят келтірді. Дегенмен, Мид соғыстың соңына дейін Потомак армиясының қолбасшысы болып қала берді, бірақ Олисс С. Грант Одақ армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалғаннан кейін стратегиялық бақылауын жоғалтты және Грант Мидтің армиясымен бірге штабын орнатып, тікелей бақылауын жүзеге асырды. 1863 жылдың 19 қарашасында Авраам Линкольн Геттисбург шайқасы жерінде құрылған ұлттық зираттың ашылу салтанатында сөз сөйледі. Оның Геттисбург сөздері соғыстың мәнін қайта анықтады, елде "бостандықтың жаңа тууына" шақырды, бұл құлдықты жоюды мақсат еткендігін көрсетті.