Кіріспе

Ерлер мен әйелдерді бөліп оқыту, сондай-ақ бір жынысты білім беру және жыныстық оқшауланған білім беру деп аталады, бұл ер балалар мен қыз балалар жеке-жеке сыныптарда, мүмкін жеке ғимараттарда немесе мектептерде оқитын білім беру практикасы. Бір жынысты оқу 20 ғасырға дейін, әсіресе орта және жоғары білім беруде кең таралған. Бір жынысты тәрбиелеу дәстүр мен дінге негізделген әлемнің көптеген елдерінде қолданылады; Бір жынысты тәрбиелеу Сингапур, Малайзия, Ирландия, Ұлыбритания, Гонконг, Оңтүстік Африка және Австралия сияқты ағылшын тілді елдерде (аймақтарда) ең көп таралған; сондай-ақ Чили, Израиль, Оңтүстік Корея және көптеген мұсылман халқы басым елдерде де кездеседі. Батыс әлемінде бір жынысты білім беру көбінесе жеке сектормен байланысты, ал мемлекеттік (мемлекеттік) секторда әдетте әртүрлі жынысты оқушылар білім алады; ал мұсылман әлемінде мемлекеттік және жеке мектептерде жыныстар бөлініп оқытылады. Бір жынысты білім беруге ынталандыратын себептер жыныстық бөлінудің діни көзқарастарынан бастап, әртүрлі жыныстардың әртүрлі үйренуге және әртүрлі мінез-құлық танытуға бейімділігіне дейін жетеді. Сондықтан олар бір жынысты ортада жақсы дамиды. 19 ғасырда Батыс елдерінде қыздарға арналған аяқтау мектептері мен әйелдер колледждері әйелдерге білім алу мүмкіндігін ұсынды, олар бұрынғыда негізгі білім беру мекемелеріне қабылданудан бас тартылған еді. Біріншісі Швейцарияда, екіншісі әйелдер білімінің алғашқы дамушылары болған АҚШ және Ұлыбританияда кең таралған.

Тарих

Батыс Еуропада 19 ғасырға дейін қыздардың білім алуының ең көп таралған жолы – мектепте емес, жеке репетиторлар арқылы үйде білім алу болды, себебі қыздардың мектепке қатысуына күшті қарсылық болды. Бұл көзқарас 17-18 ғасырларда өзгере бастады, сол кезде қыздар мектептері католик Еуропасында да, протестант Еуропасында да ашылды. Католик Еуропасында оларды монахтар басқарса, протестант Еуропасында – гувернанттар, қайырымдастар және жеке кәсіпкерлер басқарды. АҚШ-та да осыған ұқсас үрдіс болды, онда ерте феминистер әйелдер үшін білім беру мекемелерін сәтті құрды. Бұл мекемелер еркектер мекемелерінен ерекшеленіп, олардан төмен саналды. Дегенмен, олар батыс әлемінде әйелдерге жоғары білім берудің алғашқы мүмкіндіктерін жасады. «Жеті әпке» колледждері әйелдерге бесiлiмдік мүмкіндіктер ұсынды. Солтүстік Каролина штатының Уинстон-Салем қаласындағы Салем колледжі 1772 жылы бастауыш мектеп ретінде құрылды, кейіннен академияға (орта мектепке) айналып, соңында колледж болды. Нью-Инглэнд әйелдер медициналық колледжі (1848) және Пенсильвания әйелдер медициналық колледжі (1850) – әлемдегі әйелдерді медицина саласында оқыту және оларға медицина докторы (М.Д.) дәрежесін беру үшін құрылған алғашқы медициналық оқу орындары болды. 19 ғасырда білім беру туралы идеялар өзгере бастады: білім беруді тек шағын элитаға ғана қол жетімді артықшылық емес, құқық деп қарастыратын жаңа идеялар Солтүстік Америка мен Еуропада қолдау тапты. Жалпыға ортақ бастауыш білім беру енгізілді және аралас білім беретін мектептердің саны артты. Көптеген жерлерде жаппай білім берумен бірге аралас білім беру де кеңінен таралды. 20 ғасырда секуляризацияның күшеюі аралас білім беруді қабылдауға да ықпал етті. 1917 жылы Кеңес Одағында аралас білім беру міндетті болды. Корнелиус Риорданның сөзіне қарағанда, «19 ғасырдың соңына қарай Американың бастауыш және орта мектептерінде аралас білім беру кеңінен таралды (Қолесник, 1969; Білім беру бюросы, 1883; Батлер, 1910; Риордан, 1990). Сонымен қатар, 20 ғасырдың соңына қарай бұл дүние жүзінде де кеңінен орын алды. Ұлыбритания, Австралия және Ирландияда бір жынысты білім беру дәстүрі 1960 жылға дейін сақталды. 1960-1970 жылдар – қарқынды әлеуметтік өзгерістер кезеңі болды. Осы кезеңде кемсітушілікке қарсы көптеген заңдар қабылданды, мысалы, 1972 жылғы IX-тарау. Уайзман (2008) 2003 жылы әлемде бірнеше ғана елде бір жынысты мектептердің үлесі бір немесе екі пайыздан жоғары екенін көрсетті. Бірақ, кейбір елдерде бір жынысты мектептердің үлесі 10 пайыздан асады: Бельгия, Чили, Сингапур, Ұлыбритания, Гонконг, Израиль, Жаңа Зеландия, Австралия, Оңтүстік Корея және көптеген мұсылман елдері. Дегенмен, соңғы уақытта әлемдегі қазіргі қоғамдарда мемлекеттік және жеке секторларда бір жынысты мектептерге қызығушылық қайта оянды (Риордан, 2002). Сонымен қатар, бір жынысты білім беруді жақтаушылар жыныстарды бөліп оқыту оқушыларды сыныпта басқа жыныстың іс-әрекеттерінен алаңдатудан сақтайды деп санайды. Бір жынысты білім беруді жақтаушылар аралас білім беру орталарының мәдениеті кейбір оқушыларды академиялық жетістіктерге емес, әлеуметтенуге көбірек назар аударуына себеп болатынын айтады. Бір жынысты білім беруді қолдаушылар оқушылардың қатысуы, сабаққа қатысу деңгейі және тәртіптік мәселелерге осы әлеуметтенуге басымдық берудің себепкер екенін айтады.

АҚШ 2005 жылғы жүйелі шолу және 2008 жылғы зерттеу

2005 жылы 2221 зерттеуді қамтитын жүйелі шолуды АҚШ Білім департаменті тапсырды. Оқушылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен мектептердің ресурстары сияқты факторлар бойынша статистикалық бақылау жасалған шолуда, бір жынысты оқудың әсеріне қатысты зерттеулерде:

"нәтижелер нақты емес. Бір жынысты оқудың пайдалы болуы мүмкін деген пікірге қандай да бір қолдау бар, әсіресе академиялық жетістіктерге және оң академиялық ұмтылыстарға қатысты. Көптеген жағдайларда, ешқандай пайда немесе зиянның дәлелі жоқ. Бір жынысты оқудың зиянды болуы мүмкін дегенге немесе әлде бір жынысты мектептердің оқушы үшін тиімдірек екеніне қолдау таппадық." "Оқушылар мен олардың ата-аналары үшін ең маңызды нәтижелерге қатысты, мысалы, академиялық жетістіктер, өзіне сенім және болашақ табыстылықтың көрсеткіштері бойынша [бір жынысты] оқуға қолдау бар." Жалпы алғанда, көптеген зерттеулер бір жынысты мектептердің барлық пәндер бойынша оқу үлгерімін жақсартуда оң әсер көрсеткенін, ал академиялық жетістіктер (қазіргі және болашақ) және бейімделу немесе әлеуметтік-эмоционалдық даму (қазіргі және болашақ) салаларындағы зерттеулер бір жынысты оқуды қолдайтын нәтижелер берді. Саналық деректер көрсеткендей, "бір жынысты мектептердегі оқу жетістіктері мен әлеуметтік-эмоционалдық дамуға қатысты оң нәтижелер екі жынысты мектептерге қарағанда үш-төрт есе көп кездеседі", - деді зерттеудің жетекшілерінің бірі Корнелиус Риордан. 2008 жылы АҚШ үкіметі тағы бір зерттеуді демеушілік етті, ол "Мемлекеттік бір жынысты мектептерді ерте енгізу: қабылдау және ерекшеліктері" деп аталды. Бұл зерттеуде бір жынысты мектептердің артықшылықтары тізімделді: (1) Оқу кезіндегі алаңдатушы факторларды азайту, (2) Оқушылардың мінез-құлқындағы мәселелерді азайту, (3) Көшбасшылыққа қатысу мүмкіндіктерін көбейту, (4) Оқушылар мен ұстаздар арасындағы бірлестік сезімін нығайту, (5) Оқушылардың өзіне сенімін арттыру, (6) Еркектер мен әйелдердің ерекше оқу стильдері мен қызығушылықтарын ескеру, (7) Ұстаздар мен оқушылардың арақатынасындағы жыныстық дискриминацияны азайту, (8) Оқушылардың үлгерімін жақсарту, (9) Төмен үлгерімді оқушылардың академиялық қиындықтарын азайту, (10) Оқушылар арасындағы сексуалдық мазақтауды азайту, (11) Оқушыларға оң үлгілер көрсету, (12) Әлеуметтік және рухани тәрбие беруге мүмкіндік жасау, (13) Мемлекеттік білім беруде таңдау жасау мүмкіндігін ұсыну.

Кейінгі зерттеулер

Австралиялық зерттеушілер 2009 жылы орта мектеп оқушыларының жеке қарым-қатынастары академиялық және академиялық емес жетістіктерімен оң байланысты екенін хабарлады, бірақ ұлдар мен қыздар арасындағы өзара әрекеттесу көп жағдайда үй тапсырмасын аз орындауға, мектепке деген қызығушылықтың төмендеуіне, сондай-ақ оқу және математика бойынша төмен нәтижелерге әкелді. Ұлттық қыздар мектептерінің коалициясы тапсырыс берген UCLA есебі АҚШ колледжінің бірінші курстарындағы студенттер арасында жүргізілген кең ауқымды ұлттық сауалнама деректерін пайдаланды және барлық қыздар орта білім беретін мектептерге қарағанда, академиялық бағыттылығы жоғары болған әйелдерді анықтады, бірақ бұл әсерлер шағын болды, ал авторлар «маргиналды пайдалар гендерлік теңдікке төнетін қауіптерді ақтамайды» деген қорытындыға келді. 2011 жылдың қыркүйегінде Science журналы жыныстық бөлінген мектептерде оқытуды қатаң сынаған зерттеуді жариялады. Онда бір жынысты білім беруге бағытталған қозғалыс «қате және көбінесе дұрыс ғылыми дәлелдерге емес, әлсіз, таңдап алынған немесе қате түсіндірілген ғылыми мәлімдемелермен ақталады» делінген. Зерттеудің қорытындысында «бір жынысты (SS) білім беру оқушылардың академиялық үлгерімін жақсартатынын көрсететін жақсы жоспарланған зерттеулер жоқ, бірақ жыныстық бөліну гендерлік стереотиптерді күшейтеді және институционалдық сексизмді заңдастырады деген дәлелдер бар» делінген. Ұлттық бір жынысты білім беру қауымдастығының президенті Леонард Сакс Science мақаласында келтірілген «теріс әсерлерге» қатысты барлық зерттеулердің шын мәнінде балабақшаға дейінгі мектепке баратын аз ғана балаларға қатысты зерттеулер екенін айтып, мақалаға қарсылық білдірді (түпнұсқадағы үлкен әріптер сақталды). Ол сондай-ақ «Бұл авторлар «СС ортасында гендерлік айырмашылықтар одан да айқын көрінеді» деген негізгі талаптарын дәлелдемейді. Шындығында, бұл болжам бірнеше зерттеуде сыналып, жалған екені дәлелденді» деді. Сакс «қыздар сыныбындағы қыздар өздерінің «қыз екендерін» және ғылымға қатысты гендерлік стереотиптерді аралас сыныптағы қыздарға қарағанда аз сезінеді» деген зерттеуді мысалға келтірді. 2014 жылы Э. Палке, Дж. С. Хайд және К. М. Эллисон Psychological Bulletin журналында бір жынысты және аралас білім беретін мектептердегі үлгерім мен көзқарастарды салыстырып, 1.6 миллион оқушыны қамтитын мета-талдама жариялады (К-12 сыныптары). Зерттеуде «қыздар мен ұлдар үшін SS білім берудің артықшылығын көрсететін айғақтар аз» деген қорытынды жасалды. Алайда, 2015 жылы осы зерттеуді қарастырған Корнелиус Риордан авторлар «бір жынысты білім берудің артықшылығы жоқ деген қорытындыға келу үшін 0,2 әсер ету шегін қолданады» деп атап өтті. Жоғарыдағы қорытындыға қарамастан, зерттеуде Америкада жүргізілген ең жақсы зерттеулердің (жақсы бақыланған) жеке талдауында математика бойынша әсердің мөлшері ұлдар мен қыздар үшін 0,14 болды. Білім беру зерттеулері көрсеткендей, орта мектептің екінші курсынан жоғары курсына дейінгі үлгерімдегі 0,10 стандартты әсер АҚШ-тағы орта мектеп оқушысының бір жылдық білімін алуымен тең. Осылайша, ол «Бұл стандартты қолданғанда, бір жынысты және аралас білім беретін мектептердегі оқушылар арасындағы 0,10 (немесе одан да көп) айырмашылық маңызды болар еді» деді. Басқа 21 елдің талдауы математика бойынша қыздар үшін 0,10 және ғылым бойынша ұлдар үшін 0,06 әсер (қыздар үшін 0,06 және ұлдар үшін 0,04) сияқты әлдеқайда аз әсерлерді көрсетті. Осылайша, халықаралық әсерлердің көпшілігі Риорданның статистикалық маңыздылығы үшін қатаң критерийіне сәйкес келеді. 2017 жылы Кристиан Дастман, Хьежин Ку және До Вон Квак «Өспірім ұлдар аралас жынысты мектеп ортасына қарағанда қыздарға қарағанда көбірек алаңдауы мүмкін (Кольман 1961, Хилл 2015), ал қыздар, мысалы, бұзылушылық мінез-құлықтың артуы (Фиглио 2007 талқылағандай) немесе мұғалімнің әлсіз оқушыларға назар аударуы (Лэви және басқалар ұсынғандай, 2012) салдарынан көбірек қиындықтарға тап болуы мүмкін» деп түсіндірді.

Австралия

Австралияда көптеген жалғыз жынысты мектептер ақы төленетін жекеменшік немесе католик мектептері болып табылады. Мемлекеттік жалғыз жынысты мектептердің саны аз, ал жекеменшік секторда жалғыз жынысты мектептерге қатысатын оқушылардың үлесі 1985 жылғы 31%-дан 1995 жылы 24%-ға дейін төмендеді. Дегенмен, 2016 жылы Австралиядағы жалғыз жынысты білім беру АҚШ-қа қарағанда әлдеқайда танымал. 2001 жылы Австралия білім беру зерттеулер кеңесі 53 академиялық пән бойынша 6 жыл бойы 270 000-нан астам студентті зерттегеннен кейін, жалғыз жынысты сыныптарда оқыған ұлдар мен қыздардың "бірлес сыныптарда оқыған ұлдар мен қыздардан орташа есеппен 15-22 пайыздық рейтинг бойынша жоғары нәтиже көрсеткенін" көрсетті. Бұл есепте жалғыз жынысты мектептердегі ұлдар мен қыздардың мінез-құлқы жақсырақ, оқуды қызықтырақ және оқу бағдарламасын маңыздырақ деп санағаны да анықталды.

Бангладеш

Бангладеште университеттерден басқа көптеген мемлекеттік және мемлекеттік емес мектептер мен колледждер бір жынысты болып табылады. Әскерилер тікелей басқаратын барлық кантондық мектептер (жатақтары жоқ мектептер), Зила мектептері (үкімет тікелей басқаратын, алғашқылары колониялық дәуірде ашылған), кадет колледждері (әскерилер тікелей басқаратын жатақ мектептері) – бір жынысты мектептер. Бангладештегі консервативті ата-аналар көбінесе балаларын бір жынысты білім беру орындарына жібереді.

Канада

Канадада көптеген бір жынысты мектептер бар, әсіресе рим-католик жеке мектептер. Торонто қаласындағы мысалдар: Нотр-Дам жоғары мектебі, Нил МакНил жоғары мектебі, Шаминад колледж мектебі, Сент-Джозеф Морроу Парк католик жоғары мектебі, Мадонна католик жоғары мектебі, Бребеуф колледж мектебі, Сент-Джозеф колледж мектебі, Майкл Пауэр жоғары мектебі, Сент-Джозеф жоғары мектебі, Ислингтон, Сент-Эндрю колледжі, Сент-Майкл колледж мектебі, Жоғарғы Канада колледжі, Хавергал колледжі және Корольдік Сент-Джордж колледжі.

Франция

Еуропадағы католик елдерінде қабылданған дәстүр бойынша, қыздар монахинялар басқаратын қыздарға арналған мектептерде оқыды, мысалы, Париждегі Пентгемонт аббатханасында. 1684 жылы мадам де Ментенон құрған Сен-Луи корольдік үйі – сирек кездесетін ерекшелік еді. Француз революциясынан кейін, көбінесе гувернанттар басқаратын қыздар мектептері жиірек кездесе бастады, ал Жанна Луиза Генриетта Кампан – белгілі пионер мектептің негізін қалаушысы болды. Франция 1836 жылы қыздарды мемлекеттік бастауыш білім беру жүйесіне ресми түрде қосты, бірақ қыздар мен ұлдар тек төменгі сыныптарда біріктірілді, ал қыздардың орта білім беруі монахинялар немесе гувернанттар басқаратын қыздар мектептеріне тапсырылды, екеуі де қажетті біліктілікке ие болмады. Францияда әйелдерге 1861 жылы университеттерге қатысуға рұқсат берілгенімен, орта білімнің нашар сапасы олардың біліктілік алуын қиын етті. Қыздардың орта білім беруіндегі біліктілігі жоқ әйел мұғалімдер мәселесі әйелдерге арналған мемлекеттік мұғалімдер семинариясы мен қыздарға арналған мемлекеттік орта білім беру арқылы шешілді, бірақ екеуі де әлі де жыныс бойынша бөлінген. Протестанттық Германияда көрнекті пиетист мектеп реформаторы А.Германн Франке 1698 жылы Галледе Gynaeceum, алғашқы қыздар мектебін немесе 'Mädchenschule' құрды. Үнді халқының қыздарының көп бөлігі мектепке барады. Кейбір консервативті ата-аналар қыздарының жасөспірлік шағында оқуын тоқтатуға шешім қабылдауы мүмкін, себебі олардың назарының ауысуынан қорқады. Сондай-ақ, бір жынысты сыныптарда оқушылар білім алуға көбірек назар аудара алады, өйткені олар қарама-қарсы жыныстың ықпалынан ауыспайды деп есептеледі. Зерттеуге сәйкес, біріктірілген мектептер оқушыларға өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді, бұл оқушылардың стрессін азайтады және оларға жағымды, серпіліс беретін орта жасайды.

Ирландия

Ирландияда батыс елдерімен салыстырғанда бір жынысты мектептерде оқитын оқушылардың саны айтарлықтай көп: екінші деңгейдегі мектептердің үштен бірінен астамы бір жынысты. Бір жынысты білім беру орта білім деңгейімен салыстырғанда бастауыш білім деңгейінде сирек кездеседі: бастауыш мектеп оқушыларының 17%-ы бір жынысты мектептерде оқиды. Косар университеті (Божнурд, Иран) және Наржес Рафсанжан университеті (Рафсанжан, Иран) – әйелдерге арналған университеттердің екі мысалы.

Израиль

Израильде мемлекеттік мектептер әдетте бірлесіп оқытылады. Көптеген, бірақ барлығы емес, ортодоксалды мемлекеттік мектептерде ұлдар мен қыздар бөлек оқиды; жекеменшік ультра-ортодоксалды мектептер көбінесе жыныс бойынша бөлінеді, әдетте бастауыш сыныптардан басталады.

Ливан

Ливандағы мектептердің көпшілігі бірлесіп оқытатын мектептер.

Сауд Арабиясы

Барлық мектептер жыныстық белгісі бойынша бөлінген, тек ұлдарға арналған немесе қыздарға арналған мектептер бар. Қыздарға арналған алғашқы жеке меншік формалды мектеп, "Мадрасат Аль-Банат Аль-Ахлиа" 1941 жылы құрылды.

Сирия

Сирияда жеке мектептер бірлесіп оқытады, ал мемлекеттік мектептер көбінесе, бірақ әрқашан емес, жыныс бойынша бөлінеді. Университеттердің бәрі бірлесіп оқыту жүргізеді.

Біріккен Араб Әмірліктері

Жеке мектептер барлық Әмірліктерде бірлесіп оқытады, бірақ Шаржада 4-сыныптан бастап жыныс бойынша бөлініп оқу міндетті.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда барлық дерлік бастауыш мектептер аралас (1935 аралас, 7 ұлдар ғана, 4 қыздар ғана), ал орта мектептерде бір жынысты мектептер көбірек кездеседі. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, 45 ұлдарға арналған орта мектеп, 53 қыздарға арналған орта мектеп және 274 аралас орта мектеп бар. 20-ғасырдың ортасында бірнеше мемлекеттік аралас орта мектептер екі бір жынысты мектепке бөлінді, олардың бірі тығыздықты азайту үшін жаңа орынға көшті. Олардың ішінде Гамильтон (1955), Гисборн (1956), Гастингс (1956), Тауранга (1958), Роторуа (1959), Вестлейк (1962), Келстон (1963) және Марлборо (1963) мектептері болды.

Нигерия

Нигерияда мектептердегі әр жыныстың оқуына қатысты қоғамдық пікірге оқушылардың жынысына қарай бөлініп оқулары тиімді деген идеядан гөрі, діни және мәдени сенімдер әлдеқайда күшті әсер етеді. Осы себепті, жыныстарды бөлу немесе біріктіруге қатысты көзқарас аймақтың этникалық құрамына байланысты өзгереді. Солтүстік Нигерияның халқының көп бөлігі мұсылман болғандықтан, діни нанымдарына сәйкес, аралас білім беруден гөрі әр жынысты бөлек білім беруді қалайды. Дегенмен, жалпы ел бойынша аралас білім беретін мектептер әр жынысты бөлек білім беретін мектептерге қарағанда көптеп кездеседі. Аралас білім беру мектептерінің көп болуына қарамастан, көптеген беделді білім беру орталықтары тек бір жынысты ғана қабылдайды, мысалы, Лагостағы Король колледжі мен Королева колледжі. Университеттерде оқу барысында жыныстарды бөлу практикасы болмаса да, университеттердің студенттік қалашықтарында, мысалы, Келісім университетінде бір жынысты жатақхана саясаты қолданылуы жиі кездеседі.

Пәкістан

Пәкістанның білім беру жүйесі жалпы алты деңгейге бөлінеді: мектепке дейінгі (3 жастан 5 жасқа дейінгі балаларға арналған), бастауыш (1-ден 5-сыныпқа дейін), орта (6-дан 8-сыныпқа дейін), жоғары (9-шы және 10-шы сыныптар, орта мектеп аттестатына немесе SSC әкелетін), аралық (11-ші және 12-ші сыныптар, жоғары орта мектеп аттестатына немесе HSSC әкелетін) және бакалавриат және магистратура дәрежелеріне әкелетін университеттік бағдарламалар. Қарачи, Лахор, Фейсалабад, Хайдарабад, Исламабад және Равалпинди сияқты ірі қалалардағы жеке мектептердің көпшілігі аралас білім беру жүйесін ұстанады, бірақ барлық мемлекеттік мектептер бір жынысты білім беруді ұстанады. Кейбір қалаларда, Пешавар мен Кветта сияқты, бір жынысты білім беруге басымдық беріледі, онда көптеген мектептер бір жынысты білім береді. Дегенмен, қалалық аймақтарда аралас білім беретін мектептер де бар. Көптеген колледждер де бітіруге дейін бір жынысты білім беру мекемелері болып табылады, бірақ көптеген жеке және мемлекеттік сектордағы университеттерде аралас білім беру жүйесі бар. Пешавар мен Равалпиндиде де әйелдерге арналған университеттер бар. Алайда, Пәкістандағы жоғары білім берудің көп бөлігі аралас білім беру болып табылады.

Швеция

1800 жылға таман қыздарға арналған орта білім беретін мектептер ашыла бастады және 19 ғасырда олардың саны көбейді. 1970 жылдардың ортасына қарай, олардың көпшілігі жабылып, аралас білім беруге ауыстырылды. 1570 жылдардағы заң бойынша (1571 жылғы Швеция шіркеуінің ережесі) қыздар да, ұлдар да бастауыш білім алуға тиіс болды. Қыздар мектебін ашу мәселесі әр қаланың билігіне жүктелді, ал 1632 жылға дейін Рудбекки фликсколасы құрылғанға дейін қыздарға арналған мектеп ашылмады, және бұл мектеп жекелеген мысал ретінде қана саналды. Дегенмен, ұлдарға арналған мектептер төменгі сыныптарда және кейде жоғары сыныптарда да қыз студенттерді қабылдады: Урсула Агрикола мен Мария Джона Палмгрен 1644 және 1645 жылдары Висинго гимназиясына қабылданды, ал Аврора Лильженрот 1788 жылы осы мектепті бітірді. 18 ғасырда көптеген қыздар мектептері ашылды, олар "Mamsellskola" ("Мәмсел мектебі") немесе "Franskpension" ("Француздық пансион") деп аталатын. Мұндай мектептер көбінесе аяқтау мектептері саналды, онда француз тілінде әдепті әңгімелесу, тігізгіштік, фортепианода ойнау және басқа да өнерлерге қатысты беткей білім берілді, мақсаты студенттерге әйел, жар және ана болу үшін қажетті минималды білім беру болды. Бір жынысты білім беру Ұлыбританияның көп бөлігіндегі орта мектептерде, әсіресе жеке, гимназия және орта мектептерде дәстүрлі саналды, бірақ қазіргі таңда Ұлыбритания мектептерінің көпшілігі аралас білім береді. Ұлыбритания білім беру жүйесінің мемлекеттік секторында бір жынысты мектептердің саны өте азайды. 40 жыл ішінде мемлекеттік бір жынысты мектептердің саны 2500-ден 400-ге дейін төмендеді. Бэкингем университетінің білім беру профессоры Алан Смитерстің айтуынша, бір жынысты мектептердің үнемі жақсырақ екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. 17000-нан астам адамды қамтитын ірі, ұзақ мерзімді зерттеуде бір жынысты білім берудің академиялық жетістіктер, табыс, неке, бала туу және ажырасу сияқты көптеген көрсеткіштерге әсері зерттелді. Зерттеу авторлары 16 жастағы қыздардың бір жынысты мектептерде емтихан нәтижелері жақсырақ екенін, ал ұлдардың бір жынысты немесе аралас білім беретін мектептерде бірдей нәтижелерге қол жеткізгенін анықтады. Қыздар математика және ғылым саласындағы қабілеттерін қыздар мектебінде оқығанда жоғары бағалады, ал ұлдар ағылшын тіліндегі қабілеттерін ұлдар мектебінде оқығанда жоғары бағалады, яғни бір жынысты білім беруде гендерлік стереотиптер әлсіз болды. Кейінгі өмірде бір жынысты мектептерде оқыған әйелдер аралас білім беретін мектептерде оқыған әйелдерге қарағанда жоғары жалақы алды.

Америка Құрама Штаттары

19 ғасырға дейін АҚШ-та бір жынысты білім беру қалыпты жағдай болды, бірақ бұл аймақтар бойынша өзгешеліктерге ие болды. Жаңа Англияда Оңтүстікке қарағанда аралас жынысты білім беру жиі кездесті, сондай-ақ Жаңа Англиядағы қыздардың білім алуға қол жеткізу мүмкіндігі жоғары болды. 19 ғасырда бастауыш білім берудің кеңінен таралуымен аралас жынысты білім беру жылдам тарала бастады. Корнелиус Риорданның айтуынша, "19 ғасырдың соңына қарай Американың бастауыш және орта мектептерінде орта білім беру дерлік барлық жерде кең таралды (Қолесник, 1969; Білім беру бюросы, 1883; Батлер, 1910; Риордан, 1990). Дегенмен, жоғары білім көбінесе бір жынысты болды, ал ерлер мен әйелдер колледждері 20 ғасырдың басына дейін кең таралған. Көптеген католик мектептері бүгінде екі жынысты оқушыларды қабылдаса да, оларда жыныстық бөліну сақталады. Оқушыларды жынысына қарай түрліше оқыту идеясы, ресми немесе бейресми түрде, 1970 жылға дейін кең таралған. АҚШ-тағы бір жынысты білім беруге қатысты дау-дамай оның 1950 жылдардағы Американың Оңтүстігіндегі расистік идеологиялармен байланысы болып табылады. Brown v. Board of Education (1954) ісі білім берудегі нәсілдік бөлінуді конституциялық емес деп шешкеннен кейін, ақ және қара балаларды бірге оқытуға жағдай жасалды. Бұл жағдайға көптеген консерваторлар наразылық білдірді, өйткені қара ұлдар мен ақ қыздардың араласуы нәсілдер аралық махаббатқа әкелуі мүмкін деп сақтады. Осы себепті, сол дәуірде АҚШ-тың Оңтүстігінде мектептерде жыныстық бөліну кең таралды, көптеген бір жынысты білім беру мекемелері құрылды. АҚШ-та бір жынысты оқу жүйесіне әсер еткен маңызды оқиға – 1972 жылғы Білім беру түзетулерінің IX тарауына енгізілген түзетулер. Әйелдер мен гендерлік энциклопедия IX бөлімді былай түсіндіреді: "Тең мүмкіндіктер, тең қол жетімділік және толық интеграция принциптеріне негізделген, ол жынысына қарамастан, мектептің барлық функцияларына қатысуға толық мүмкіндік беруге бағытталған" (Білім берудегі жыныстық бөліну, 2001). Көптеген феминистер осы заңның қабылдануы үшін күресті. Мақсаты – мемлекеттік қаржылай көмек алатын білім беру бағдарламаларында жыныстық дискриминацияны жою. Білім беру департаментінің веб-сайтында былай делінген: "АҚШ-та ешбір адам жынысына байланысты федералды қаржылай көмек алатын білім беру бағдарламасына немесе қызметіне қатысудан шеттетілмейді, оның артықшылықтарынан айырылмайды немесе кемсітуге ұшырамайды". Бір жынысты сыныптар немесе мектептерде бір жынысты сыныптар бар мемлекеттік мектептердің көбеюіне себеп болған маңызды фактор – 1972 жылғы Білім беру түзетулерінің IX тарауына 2006 жылы енгізілген түзетулер. Бастапқыда IX бөлім жаңа өзгерістерге дейін мектептің кейбір салаларында ерлер мен әйелдерді бөлуге рұқсат берді. Мысалы, дене тәрбиесі және жыныстық тәрбие сабақтарында бір жынысты сыныптарға рұқсат етілді. Kasic (2008) жаңа ережелерге сәйкес, кәсіптік емес мемлекеттік мектептер бір жынысты сыныптар немесе бір жынысты мектептер ұсынса, қаржыландыруға құқылы, бірақ бұл бағдарламаларды бастау үшін олардың мемлекеттік немесе білім беру мақсаты болуы керек. Бұл бағдарламалар ерікті болуы керек, сондықтан мемлекеттік мектептер бір жынысты бағдарламаларды ұсынуға міндетті емес. Егер олар мұндай бағдарламаларды ұсынса, оқушыларды оларға қатысуға мәжбүрлей алмайды. Диана Шемо Нью-Йорк Таймс газетінде былай деп түсіндіреді: "Бұрын, бір жынысқа арналған мектеп ұсынған мемлекеттік мектеп аудандары, әдетте, екінші жыныстың оқушылары үшін ұқсас мектеп ұсынуы керек еді. Алайда, жаңа ережелер аудандарға осындай оқушыларға салыстырмалы аралас мектептерге бару мүмкіндігін ұсынуға рұқсат береді" (Schemo, 2006, 2 бет). Осы ережелер бекітілгеннен бері бір жынысты бағдарламаларды ұсынатын мемлекеттік мектептердің саны үнемі өсіп келеді, өйткені ережелер икемдірек. АҚШ-тағы Жоғарғы Сот 1996 жылы АҚШ Вирджинияға қарсы іс бойынша бір жынысты мемлекеттік білім берудің конституциялық заңдылығына қатысты шешім шығарды. Бұл шешімді судья Рут Бадер Гинзбург жазды, ол мемлекеттік сектордағы бір жынысты білім беру тек екі жынысқа тең курстар, қызметтер мен мүмкіндіктер ұсынылса ғана конституциялық болып табылады деген қорытындыға келді. "Балалар қалмасын" заңына (5131. а.23. және 5131c, 20 U.S.C. 7215(a)(23) және 7215(c) бөлімдері) сенаторлар Хиллари Клинтон (D NY) және Кей Бейли Хатчисон (R TX) авторлық құқығымен мемлекеттік мектептерде бір жынысты білім беруді жеңілдету үшін енгізілген ережелер кірді. Бұл ережелер 2006 жылдың қазанында бір жынысты мектептер мен сыныптар құруға аудандарға рұқсат беру үшін жаңа федералдық ережелерді қабылдауға әкелді, егер 1) қатысу ерікті болса және 2) екі жынысқа да тең курстар, қызметтер мен мүмкіндіктер ұсынылса. Ұлттық бір жынысты мемлекеттік білім беру қауымдастығының веб-сайты бойынша, 1998 жылы 4 болған бір жынысты сыныптарды ұсынатын мемлекеттік мектептердің саны 2010 жылы 540-қа жетті. Education Next және Гарвард университетінің Білім беру саясаты және басқару бағдарламасы Knowledge Networks жүргізген ұлттық сауалнаманы ұйымдастырды. Сауалнама бойынша, "американдықтардың үштен бірінен астамы ата-аналар балаларын бір жынысты мектепке жіберуге құқылы болуы керек деп санайды".

Америка тарихындағы жыныстық бөліну

АҚШ-та мектептердегі жыныстық бөліну бастапқыда дәуірдің өнімі болды, онда дәстүрлі жыныстық рөлдер жынысқа негізделген оқу, кәсіби және әлеуметтік мүмкіндіктерді толыққанды анықтайтын. Мысалы, жетекші сарапшылар жоғары білім беруде жыныстық бөлінуді қолдады, себебі олар оны әйелдер үшін "қауіпті және тиімсіз" деп есептеді. Сарапшылар ғылыми дәлелдер әйелдердің физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері академиялық талаптарға сай келмейтінін көрсеткенін мәлімдеді. Еркектер мен әйелдерге арналған жеке білім беру, олардың әлеуметтік өмірде атқаруға тиіс рөлдерімен үндес болды. Бұрын колледждер мен университеттер 19-ғасырдың екінші жартысына дейін әйелдерден өтініш қабылдамады, ол кезде әйелдер құқығы қозғалысы гендерлік теңдікті қамтамасыз етуді бастады. Әлеуметтік прогреске жауап ретінде, "20-ғасырдың басында, әсіресе Оңтүстіктегі білім берушілер, элиталық ерлер колледждерінде біртұтас білім беруге қарсы күшті қарсылық көрсетті, ал Айви Лигасының көптеген оқу орындары 20-ғасырдың басында біртұтас білім беруге көшуге ұзақ уақыт кешікті".

Бір жынысты білім берудің маңыздылығы

Мектептердегі қыздар мен ұлдарды бөліп оқыту – жынысқа негізделген жіктелудің нақты түрі болып табылады, демек, конституциялық талаптарға сай болуы үшін "өте сенімді негіздемемен" қолдау көрсетілуі керек. Осы талапты ескере отырып, бір жынысты білім беру мекемелерінің заңдылығы негізгі болжамдардың және қолдаудың дұрыстығына байланысты. Сондықтан, бір жынысты білім берудің артықшылықтарын дәлелдеу үшін қолданылатын зерттеулердің көп бөлігі күмәнді екенін білу маңызды. Атап айтқанда, "бір жынысты білім беруді қолдаушылар көбінесе бақылаусыз зерттеулерге, аз көлемді үлгілерге және жеке мысалдарға сүйенеді; оң нәтижелер қайталанады, бірақ талдау жасалмайды". Керісінше, бір жынысты білім беруге қарсылар басқа әлеуметтік контексттердегі гендерлік теңсіздіктің айқын үлгілерінен нақты дәлелдер таба алады. Білім беруде гендерлік бөлінуді қолдайтын түрлі пікірлер күрделі және фрагменттелген жағдайды тудырады. Осы мәселеге қатысты түрлі топтардың арасында: туа біткен гендерлік айырмашылықтарды баса назарлайтын консерваторлар, қатаң гендерлік рөлдерді жақтаған дәстүршілдер, бұрынғы кемсітушілікті жоюға тырысатын демократтар, академиялық таңдаулардағы әртүрлілікті қолдайтын прогрессивтер және әйелдерге арналған қолдау жүйелерін жақтаған феминистер бар. Осы қолдаушылар коалициясы әртүрлі мүдделерді білдіретін тараптардан тұратындықтан, "бір жынысты мектептердің тиімділігіне қатысты білім беру зерттеулері" ең жақсы жағдайда әртүрлі. Сонымен қатар, жақтаушылар өз ұстанымдарын нығайту үшін білім беру зерттеулерінің нақты аспектілерін баса көрсетуге бейім, бірақ гендер және теңдік туралы көзқарастарды қалыптастыратын институттар, құрылымдар мен процестерге қатысты қалған "дәлелдер жиынтығына" назар аудармайды. Қазіргі және болашақ білім беруде гендерлік бөлінудің орынды рөлін бағалау үшін бір жынысты мектептердің студенттерге тікелей, ішкі және дереу әсер етуінен тыс, ықтимал салдарларын қарастыру қажет. Қазіргі әлеуметтік, кәсіби және отбасылық иерархияларда немесе қарым-қатынастарда гендерлік теңсіздік бар екені даусыз. Шындығында, "[г]ендерлік бөліну соншалықты кең таралған, тіпті көзге көрінбейді. Ол біздің күнделікті әлеуметтік әдеттерімізге сіңіп кеткен". Бір жынысты білім берудің ықтимал әсерлері туралы пікірталастардың көпшілігі осындай мекемелердің болашақ студенттерін осының нәтижесінде пайда көретін жалғыз иегерлер ретінде сипаттайды. Алайда, дұрыс бағалау контексттік салдарларды ескереді және бір жынысты білім берудің дамуы сәтті болған жағдайда, әйел азаматтар тобының нақты пайда көретінін түсінеді. Егер бір жынысты білім беру дауын ықпалдастыратын көптеген әртүрлі мүдделерді жинақтасақ, талқылаудың негізгі мәселесі – бір жынысты білім беру өткен гендерлік кемсітушілікті жоюға көмектесе ме, жоқ па деген сұраққа жауап беру болады. Ұлттық тарихтағы гендерлік бөлінуді ескеруге алу барлық тараптарға болашақ студенттердің гипотетикалық пайдасын Америкадағы гендерлік теңдіктің ықтимал кері кетуімен салыстыруға мүмкіндік береді.