Кіріспе

Хуамантала (waˈmantla) – Мексиканың Тлаксала штатының шығыс жартысындағы осы аттас муниципалитеттегі шағын қала. Аймақтың бай және көне тарихы бар, бірақ қаланың өзі 1530 жылдардағы отаршылдық кезеңнің басында ғана құрылды. Оның экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына негіделген, бірақ ол ең алдымен «Мәрдімділік Анасы» деп аталатын Құдай ананың бейнесіне арналған жыл сайынғы құрмет көрсетумен танымал. Бұл мереке бір айға созылады, оның ең танымал бөлігі – «Ешкім ұйықтамайтын түн». Осы түні тұрғындар көшелерге түрлі-түсті арақ пісіру қалдықтарынан, гүлдерден және басқа материалдардан жасалған алты шақырымдық «кілемдер» төсейді. Тағы бір айтулы шара – «Хуаманталада», ол Памплонадағыдай бұқалармен жүгіруден тұрады.

Этимология

Атауы түрлі науатль сөздерінен (куауитл (ағаш), ман (қатардағы немесе жанындағы) және тла (молдық)) шыққан, олар бірігіп, тізілген ағаштардың орны деп түсіндіріледі.

Қала

Хуамантла қаласы Тлаксала штатының шығысында, штат астанасынан шамамен 45 км қашықтықта орналасқан. Қалаға кіре берісте архитектор Диодоро Родригес Анаяның қоладан жасаған «Монументо аль Торо» (Бұқа ескерткіші) тұр. Бұл ескерткіш аймақтың бұқа өсіру және бұқаша айқас дәстүріне арналған. Қаланың орталық бөлігі – «Парке Хуарес» (Хуарес саябағы) деп аталатын бас алаң. Саябақта гүлзарлар мен 20 ғасыр басында салынған ашық сахна бар. Алаң төңірегіндегі үйлер колониялық дәуірден Порфирио Диас кезеңіне дейінгі тарихи ғимараттарды сақтап, қарапайым фасады мен темір торы бар балконмен әсемделген. Осы себепті және тамыз айындағы Қайырымдылық Анасы мерекесіне орай, қала «Pueblo Mágico» (Сиқырлы қала) атағын алған. Ішінде осы отбасыға тиесілі қуыршақтар, декорациялар және басқа да құрал-жабдықтар, сондай-ақ Мексиканың басқа қуыршақ ойнатушыларының және Германия, Испания, Франция, Италия, Үндістан, Индонезия сияқты елдерден әкелінген қуыршақтар сақталған сегіз зал бар.

Фэрия де Хуамантала

Хуамантладағы жылдың басты мәдени оқиғасы – 31 шілдеден 21 тамызға дейін өтетін Хуамантала жәрмеңкесі (Feria de Huamantla). Оның пайда болуы махаббат, гүлдер мен өнер құдайы Хочикицетсалға (Xochiquetzal) табынумен байланысты. Жаулап алғаннан кейін испандар Мәриямға құлшылық етуді қолдады. XVII ғасырда францискандар Успенская Богородицаға арнап ғибадатхана салған. Қазіргі таңда мұнда табылған бейненің шығу тегі белгісіз, бірақ ол уақыттан бері кереметтермен байланысты. Бұл жәрмеңкеге Мексика мен шетелден мыңдаған адам келеді. Бұл бейне біздің Қайырымдылық Анамыз (Virgen de la Caridad) ретінде жақсы танымал. Айлар бойы екі негізгі оқиға болады: түрлі түсті арақ шаңдарынан, гүлдер мен басқа материалдардан «кілемдер» жасау және «Хуамантлада» деп аталатын бұқалар жүгіру. Бұл бейненің базиликасы мен басқа да шіркеулердің атриумында 31 тамыздан 15 тамызға дейін кілемдер үнемі жасалады; алайда, 14 тамыздағы «ешкім ұйықтамайтын түнінде» 6 шақырым кілем жасалады. Қадам басталар алдында бейнеге жаңа киім кигізіледі, содан кейін оған шамдар мен сауыттар ілеседі. Хуамантлада 19 тамызда өтеді. Бұл жолғы жүгіру қауіпті, өйткені малдар көшеге екі жақтан шығарылады. Бұл Мексиканың ең танымал шарасы. Бұл айда және басқа да дәстүрлі мерекелерде Кетсалин, Вакерос, Васариос және Матлахинес сияқты дәстүрлі билерді көруге болады. Ерлер үшін ақ шалбар мен көйлек киеді, оның үстіне суреттер мен ою-өрнектер кестеленеді. Әйелдер үшін бұл қатты кестеленген түрлі-түсті белдемше, кестеленген блузка және ребозо. Мұнан кейін Тесолок дәуірі пайда болды, оның билік орталығы 800-600 жылдары аралығында Тлаленкалекада болды. Архитектураға Мексиканың батысы мен Мексика шығанағының жағалауының ықпалымен салынған талуд-таблеро пирамидалары мен керамикасы кірді. Келесі Тесокипан дәуірі су жүйесі, сәулет және сауда байланыстары арқылы көрініс тапқан өңірдің мәдени және технологиялық шыңы деп саналады. Бұл дәуір б.з.б. 350 жылдан б.з.б. 100 жылға дейін созылып, оның ең биік кезінде 297 елді мекен болған, оның он төртеуі ірі қалалар еді. Қазіргі Хуамантлада осындай қоныстардың үшеуі болған, олардың пирамидалары мен жоспарланған орналасуы орталық алаңға қаратылған. Хуамантладағы биліктің соңғы түпкілікті консолидациясы – штаттың атын алған Тлаксаллан доминионын құру. Бұл 1100 жылы құрылған Чичимека саяси одағы болды, ол Ольмека-Шилкаланкаларды ығыстырып, аумақты өзара тәуелді төрт доминионға бөлді. Отоми иммиграциясы осыдан кейін де жалғасты, әсіресе 1168 жылы Тула құлағаннан кейін. Хуамантла Тлаксаллан патшалығын құраған төрт доминионның бірі – Текоакқа қарасты. Бұл аймақ 1519 жылы Кортес пен оның әскерімен алғаш рет байланысқа түсті, олар негізінен Отоми вассалдарынан шабуылға ұшырады. Бұл іспандықтардың алғаш рет заманауи қару-жарағын қолданып, жергілікті сарбаздарды тез арада таратуға мүмкіндік берді.

Колониялық кезең

Мексиканы жаулап алудағы Тлаксаланың рөлі жергілікті билік өкілдеріне испан отарлаушыларымен бірқатар жеңілдіктерді сақтауға мүмкіндік берді. 1528 жылы жергілікті делегация Испанияға барды, олардың міндеттерінің бірі – Тсатланның мұрагері ретінде Сан-Луис Куаманко атымен Хуамантла елді мекенін құруға рұқсат сұрау болды. 1535 жылы рұқсат берілді, бірақ Антонио де Мендоса патшалық мөрді елемеді және 1539-1543 жылдар аралығында жаңа қаланың орталығында Алонсо Муньос Камарго, Франсиско Лука Гарсия, Эухенио Леал Шоколатцин, Диего Гевара және Хуан де Акиноға негізін салушылар ретінде, ал шеткі жерлерді – тағы қырық отбасыға берді. Келесі монарх Филипп II бұл бұйрықтан бас тартты. Бұл Cabildo de Indios (Үндістер Кеңесін) Испанияға елші жіберуге итермеледі, сонымен қатар Лиенцо де Тлаксала арқылы тәжге олардың міндеттемелерін еске түсірді. Хуамантла 1822 жылы муниципалитет мәртебесіне ие болды, бірақ көп ұзамай Тлаксаланы Пуэбламен біріктіруге тағы бір әрекет жасалды. Тлаксаланы тәуелсіз штат ретінде сақтау үшін күш-жігерді Хуамантланың діни қызметкері Мигель Валентин басқарды, ол империялық үлгіге қарсылық көрсетіп, федеративтік республиканы қолдағандықтан, ақырында жеңіске жетті. 1846 жылы жарияланған штат үш бөлімге бөлінді: Тлаксала, Тласко және Хуамантла. Мексика революциясы басталғанда, Тлаксаланың Порфирий губернаторы Хуамантла және басқа да жерлерге әскер жіберді, соның салдарынан 1911 жылдың 26 ақпанында атылған Хуан Куаматци бастаған алғашқы әрекеттерді басып тастады. Осыдан кейін Хуамантланың мэрі және басқалары лауазымынан кетті. Кейіннен 1913 жылы муниципалитеттегі Сан-Диего-дель-Пинар ранчосына сапатистер шабуыл жасады, содан кейін сол жылы федералды армиядан қашып келген көтерілісшілер шабуыл жасады. Ранчо екінші шабуылды тойтарды. Сол жылы революциялық әскерлер алғаш рет қаланы басып алды. 1932 жылы телефон байланысы орнатылды. Газеттер және әлі күнге дейін жұмыс істеп келе жатқан XEHT радиостанциясы сияқты ақпарат құралдары да құрылды. Қалаға алғашқы рейстер 1953 жылы жасалды. Муниципалитет аумағының жартысынан астамы егіншілік және мал өсіруге пайдаланылады, бірақ ауыл шаруашылығының рөлі азайып барады. 2009 жылы муниципалитетте 24 424 гектар жерге жүгері, бұршақ, бидай, мал азығы, шалбас және қара бидай сияқты дақылдар егілді. Мал шаруашылығына ірі қара (көбінесе сүтті), шошқа, қой, ешкі және үй құстары кіреді. Он үш ірі өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олардың көпшілігі азық-түлік өнімдерін шығарады. Басқа да кәсіпорындар металл бұйымдарын, фармацевтикалық өнімдерді, пластик және былғары тауарларын шығарады. Дәстүрлі қолөнерге отомистер жасаған аматты қағазы, керамика, тоқыма бұйымдары, маскалар және кептірілген жүгері қабығынан жасалған қуыршақтар жатады. Қала "Хуамантла және Шығыс" деп аталатын туристік маршруттың бастапқы нүктесі болып табылады.

Білім

Қалалық муниципалитетте мектепке дейінгі білім беруден жоғары білімге дейінгі 163 мектеп бар. Олардың көпшілігі мемлекеттік мектептер, ал 29-ы жекеменшік. Жоғары білім беретін оқу орындарына Тлаксала Технологиялық университеті және Франсискано де Ориенте институты кіреді. Сонымен қатар, Puebla штатының Автономдық Халық университетінің кампусы да бар, ол орта және жоғары білім береді. Муниципалитеттегі сауатсыздық деңгейі шамамен сегіз пайызды құрайды, бұл штат бойынша орташа көрсеткіштен (6,7 пайыз) жоғары.