Кіріспе
Мексика Құрама Штаттарының штаты Оахака (/lang//w//ə/'/h//æ//k//ə/ wəHAKə, сондай-ақ /US//w//ɑː/'/h//ɑː//k//ɑː/ wahHAHkah, waˈxaka, ), ресми түрде Оахаканың еркін және егеменді штаты (lang es), Мексика Құрама Штаттарының федеративтік құрамына кіретін 32 штаттың бірі. Ол 570 муниципалитетке бөлінеді, оның 418-і (шамамен үштен екі бөлігі) жергілікті басқарудың танылған формалары бар usos y costumbres (дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар) жүйесімен басқарылады. Штаттың орталығы – Оахака-де-Хуарес қаласы. Оахака Мексиканың оңтүстігінде орналасқан. Батысында Герреро, солтүстік-батысында Пуэбла, солтүстігінде Веракрус, шығысында Чиапас штаттарымен шектеседі. Оңтүстікте Оахаканың Тынық мұхитында маңызды жағалау аймағы бар. Штат ең алдымен өзінің байырғы халықтары мен мәдениеттерімен танымал. Ең көп және белгілілері – сапотектер мен микстектер, бірақ ресми түрде 16 халық танылған. Бұл мәдениеттер Мексикадағы көптеген басқа мәдениеттерге қарағанда жақсы сақталған, себебі штаттың таулы және қиын-қайталанбас жері. Көбінесе олар Орталық аңғарлар аймағында тұрады, бұл сонымен қатар туризм үшін маңызды экономикалық аймақ болып табылады, Монте-Альбан және Митла сияқты археологиялық ескерткіштері мен әртүрлі байырғы мәдениеттері мен қолөнер бұйымдары үшін көптеген туристерді тартады. Тағы бір маңызды туристік аймақ – жағалау, онда Хуатулько ірі курорты және Пуэрто-Эскондидо, Пуэрто-Анхель, Сиполите, Баия-де-Тембо және Масунте құмды жағажайлары орналасқан. Оахака сонымен қатар Мексиканың биологиялық әртүрлілігі ең жоғары штаттарының бірі, Чиапас және Веракрус штаттарымен бірге бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, сүтқоректілер мен өсімдіктердің саны бойынша алдыңғы үштікке кіреді.
the state
Oaxaca (/lang//w//ə/'/h//æ//k//ə/ wəHAKə, also /US//w//ɑː/'/h//ɑː//k//ɑː/ wahHAHkah, waˈxaka, from ), officially the Free and Sovereign State of Oaxaca (lang es), is one of the 32 states that compose the Federative Entities of the United Mexican States. It is divided into 570 municipalities, of which 418 (almost three quarters) are governed by the system of usos y costumbres (customs and traditions) with recognized local forms of self governance. Its capital city is Oaxaca de Juárez. Oaxaca is in southern Mexico. It is bordered by the states of Guerrero to the west, Puebla to the northwest, Veracruz to the north, and Chiapas to the east. To the south, Oaxaca has a significant coastline on the Pacific Ocean. The state is best known for its indigenous peoples and cultures. The most numerous and best known are the Zapotecs and the Mixtecs, but 16 are officially recognized. These cultures have survived better than most others in Mexico due to the state's rugged and isolating terrain. Most live in the Central Valleys region, which is also an economically important area for tourism, with people attracted for its archeological sites such as Monte Albán, and Mitla, and its various native cultures and crafts. Another important tourist area is the coast, which has the major resort of Huatulco and sandy beaches of Puerto Escondido, Puerto Ángel, Zipolite, Bahia de Tembo, and Mazunte. Oaxaca is also one of Mexico's most biologically diverse states, ranking in the top three, along with Chiapas and Veracruz, for numbers of reptiles, amphibians, mammals and plants.
Атауы
Оахака штатының атауы оның астанасы Оахаканың атынан шыққан. Бұл атау науатль тіліндегі "Huaxyacac" сөзінен келген, ол астана маңында өсетін "гуахе" (Leucaena leucocephala) деп аталатын ағашты білдіреді. Бұл атауды бастапқыда науатль тілінде сөйлейтін ацтектер Оахака алқабына қолданған, ал Оахака аймағын жаулап алған кезде испандарға берілді. Қазіргі мемлекет 1824 жылы құрылды, ал мемлекеттік мөрді Альфредо Кансеко Феро жасады және Эдуардо Васкончелос үкіметі бекітті. "Huaxyacac" сөзі ортағасырлық испан орфографиясы бойынша "Oaxaca" деп транслитерацияланды, онда "x" әрпі дауыссыз тіс-тілдегі фрикативті ([ʃ], ағылшын тіліндегі "shop" сөзіндегі "sh" дыбысына балама) білдірген, сондықтан "Oaxaca" деп айтылды. Бірақ 16 ғасырда бұл дауыссыз фрикатив дыбысы дауыссыз көмейлік фрикативке ([x], шотланд тіліндегі "loch" сөзіндегі "ch" дыбысына ұқсас) айналды, және Оахака ваˈxaka деп айтыла бастады. Қазіргі испан тілінде Оахака ваˈxaka немесе [waˈhaka] деп айтылады, соңғы айтылу түрі көбінесе Мексиканың оңтүстігінде, Кариб бассейнінде, Орталық Американың көп бөлігінде, Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында, Канар аралдарында және Испанияның батыс Андалусиясында қолданылады, онда [x] дауыссыз көмейлік фрикативке айналған.
Тарихқа дейінгі және испандықтарға дейінгі кезең
Тарихи Оахака туралы білетініміздің көп бөлігі Орталық аңғарлар аймағындағы зерттеулерден келеді. Митла қаласының жанындағы Гвила Накиц үңгірінен шамамен б.з.д. 11 000 жылға дейінгі адам қонысының іздері табылды. Бұл аймақ 2010 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы ретінде танылды, себебі ол "көне континенттегі үйретілген өсімдіктердің ең ерте дәлеліне" ие. Көшпелі халықтардың іздері шамамен б.з.д. 5000 жылға дейін соққан, сонымен қатар ауыл шаруашылығының басталуына қатысты да кейбір мәліметтер бар. 2000 жылға қарай, штаттың Орталық аңғарларында ауыл шаруашылығы орнықты, тұрақты елді мекендер пайда болды. Осы кезде дамыған диета испан жаулап алуына дейін сақталды, оның негізін жиналған жүгері, бұршақ, шоколад, помидор, чили, қабақ және лақтар құрады. Ет көбінесе аң аулау арқылы алынды, оның ішінде тепескуинтль, түйеқұс, елік, қабан, армадилло және игуана болды. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, 750 және 1521 жылдар аралығында халық саны 2,5 миллионға дейін жеткен болуы мүмкін. Бастапқыда испандықтар жергілікті билік құрылымдарын өзгертпеді және испан тәжіне адал болған жаңа ақсүйектерге өздерінің жеңілдіктерін сақтауға рұхсат берді. Алайда, испандықтар қала-мемлекеттер арасындағы соғысты тоқтатып, "индио" (үнді) деген ресми санатын құрғандықтан, барлық жергілікті халықтар біртұтас топқа біріктірілді. 1847 жылы Хуарес Оахаканың губернаторы болды, бірақ Лопе Сан-Герман сияқты консерваторлардың қатты қарсылығына тап болды. Аютла жоспарының сәттілігінен кейін Хуарес қайтадан губернатор болды және шіркеу мен жер иеленушілердің жеңілдіктерін және мүлкін жоюға тырысты. 1857 жылғы Конституция Оахака қаласында бекітілді, ал Хуарес губернаторлық лауазымын тастап, Мексика президенті болды. 1940 және 1950 жылдары жаңа инфрақұрылымдық жобалар басталды. Олардың ішінде Панамерикан тас жолының Исукар-Техуантепек бөлігі және Мигель Алеман тоғанының құрылысы бар. Туризмнің дамуы елорданы қоршаған Орталық аңғарлар аймағында ең күшті болды, ал Хуатулькода және жағалаудағы басқа да жерлерде екінші деңгейдегі даму орын алды. Бұл даму 2006 жылғы көтеріліске байланысты зорлық-зомбылықтан қауіп көрді, бұл бірнеше жылға туристер ағынын күрт азайтты. Мексика революциясынан бастап 2000 жылдарға дейін үстем PRI партиясы Оахака саясатының барлық деңгейін – жергілікті және штаттық деңгейлерді дерлік толығымен бақылады. Билікке қарсы наразылықтар сирек болды, оның ішінде 1970 жылдардағы студенттік қозғалыстар штаттық үкіметті құлатты. Мұғалімдердің ереуілі жиі болды және 2006 жылы Оахака қаласындағы көтеріліске әкеп соқты, онда кедейлердің маргинализациясына наразылық білдірген топтар жиналды. 2020 жылдың 23 маусымында аймақта 7,4 балдық жер сілкінісі болды, бұл аймақтың кейбір бөліктерінде цунами туралы ескертулерге әкеп соқты. Кем дегенде 10 адам қаза тапты.
География
Мемлекет Мексиканың оңтүстігінде орналасқан, Пуэбла, Веракрус, Чиапас және Герреро штаттарымен шектеседі, ал оңтүстігінде Тынық мұхиты жатыр. Оның аумағы , бұл Мексиканың жалпы аумағының 5% - дан кемді құрайды. Осы аймақта бірнеше тау жүйесі кездеседі, олардың биіктігі теңіз деңгейінен басталып метрге дейін жетеді.
Климат
Мемлекет тропикалық ендіктерде орналасқан, бірақ оның климаты биіктікке қарай өзгереді, бұл Мексикада жел энергетикасы үшін ең қолайлы жағдайларды тудырады.
Табиғат және табиғатты қорғау
Мексикадағы бесінші ірі штат болғанымен, биологиялық әртүрлілігі ең жоғары. 8400-нен астам тіркелген өсімдік түрі, 738 құс түрі және 1431 құрлықтағы омыртқалы жануарлар түрі бар, бұл Мексикадағы барлық түрлердің 50% құрайды. Сондай-ақ, бұл штат әлемдегі құрып кету қаупі төнген түрлердің ең көп кездесетін бес аймағының біріне жатады. Штаттың солтүстік-шығысындағы Сельва-Зоке сияқты маңызды экологиялық аймақтары бар. Өсімдіктер кактустар сияқты ыстық және құрғақ жағдайларға бейімделген түрлерден бастап, жағалаудағы мәңгі жасыл тропикалық орманға дейін әртүрлі. 58 түрлі су өсімдігі де кездеседі. Штаттағы табиғатты қорғау жұмыстарына жоғары маргинализация, экономикалық баламалардың жетіспеуі, ауыл шаруашылығындағы дау-жанжалдар, жер пайдаланудың өзгеруі (ауыл шаруашылығы қызметі, өрттер), табиғи су көздерін шамадан тыс пайдалану және ластану, орманды тиімсіз басқару, заңсыз ағаш кесу, жағалаудағы тұрақсыз туризм, климаттың өзгеруі, жергілікті білім мен мүмкіндіктердің шектеулігі және табиғи ресурстарды бағалаудың төмен деңгейі кедерілгі келтіреді. Тар арналармен байланысқан көптеген шағын лагуналар бар. Парктің қалған бөлігі құрғақ жерлерден тұрады. Парк ауданын қамтиды, соның ішінде биік "Cerro de San Felipe" (Сан-Фелипе тауы), Оахаканың Сиерра-Мадресінің метаморфты тау жыныстарынан тұратын бөлігі. Бұл аймақта флора мен фаунаның бай биологиялық әртүрлілігі бар. Таудың жоғарғы бөлігінде қарағай және емен ормандары өседі, ал төменгі бөлігінде бұталы емендер мен каньондарда тропикалық жапырақты орман кездеседі. Орманның көп бөлігі екіншілік өсімдіктерден тұрады, себебі бұл жер бұрын орманмен жабылған. Санта-Мария-Уатулько қаласында, Уатульконың батысында орналасқан, бұл парк 9000-ға жуық өсімдік түрін қамтиды (ел бойынша тіркелген түрлердің шамамен 50% осы жерде кездеседі), сондай-ақ орман мен мангрлерді жағалау аймағында қамтиды. Фаунаның 264 түрі анықталды, оның ішінде армадиллер мен аққұйрықты бұғылар бар. 701 құс түрі саналды, олардың ішінде коллибрилер, пеликан және бүркіттер бар. Амфибиялар мен бауырымен жорғалаушылардың 470 түрі саналды, олардың ішінде қара игуана, саламандралар мен жыландар бар. Теңіз жануарларының 100 түрі анықталды, олардың ішінде дельфиндер, киттер және тасбақалар да кездеседі. Өсімдіктердің 80% кадуцифолияның төменгі орман өсімдіктерімен басым, оның ерекшелігі – 50 фут (15 метр) биіктіктегі ағаштар.
Теуакан-Куикатлан биосфералық қорығы
Техуакан Куикатлан биосфералық қорығы, Мексиканың Пуэбла және Оахака штаттарын қамтитын, 1998 жылы қорық ретінде құрылды, ауданы шамамен алғанда құрайды, биіктігі теңіз деңгейінен басталады. Ол Техуакан Куикатлан Киотепек алқабында орналасқан. Қорық арқылы өтетін алты өзен – Папалоапан су алабының Томелин, Чикито, Лас Вуэльтас, Саладо, Запотитан және Рио-Гранде өзендері, олар ақырында Мексика шығанағына құяды. Топографияның және жылдық жауын-шашынның кең ауқымынан қорықтағы микроклиматтық жағдайлар өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне өте бай биосфералық қорықты қалыптастырды. Қорықтың бай биологиялық әртүрлілігі 910 өсімдік туысынан, 2700 қан тамырлары бар түрлерден, 102 сүтқоректілер түрінен, құстардың 356 түрінен (оның ішінде құрып кету қаупі төнген жасыл ара – Ara militaris) және 53 бауырымен жорғалаушылар түрінен тұрады. Дегенмен, қорыққа браконьерлік, орманды жою, малдың шамадан тыс жайылуы, сондай-ақ қорықтан өтетін тас жолдар мен қосымша жолдар бойында шашыраған қоқыстар қауіп төндіреді. Биосфералық қорыққа төнген қауіптерді жою үшін патрульдік қызметкерлердің жеткіліксіздігі мәселесін шешу қажет.
Шолу
Штаттың жалпы халқы шамамен 3,5 миллион адамды құрайды, әйелдер саны еркектерден 150 мыңға артық, ал халықтың шамамен 60 пайызы 30 жасқа дейін. Елдегі халық саны бойынша оныншы орында тұр. Халықтың 53 пайызы ауылдық жерлерде тұрады. Штаттың халық санының өсуінің көп бөлігі 1980 және 1990 жылдар аралығында болды. Ерлердің орташа өмір сүру ұзақтығы 71,7 жыл, әйелдердікі 77,4 жыл, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен аздап төмен. Туу көрсеткіші өлім көрсеткішін көп басып озады. 2007 жылы 122 579 бала дүниеге келсе, 19 439 адам қайтыс болды. Халықтың шамамен 85 пайызы католик дінін ұстанады.
Жергілікті халықтар
Демографиялық тұрғыдан алғанда, Оахака өте жоғары үлесте жергілікті халықтармен ерекшеленеді. Шамамен үштен бірі жергілікті тілдерде сөйлейді (олардың 50 пайызы испан тілінде сөйлей алмайды), бұл Мексиканың барлық жергілікті тілде сөйлейтін халқының 53 пайызын құрайды. Жергілікті тілдер мен мәдениеттердің осы аймақта сақталуының негізгі себебі – қиын-қыстау жер бедері, ол қауымдарды оқшаулап, олардың тілдерін, салтын және дәстүрлерін отарлық кезеңде және, белгілі бір деңгейде, бүгінгі күнге дейін сақтап қалуға мүмкіндік берді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, жергілікті тілде сөйлейтін адамдардың саны 1 091 502 адамды құрады. Олар Солтүстік-орталық Оахакадағы Чинантла аймағында, Веракрус шекарасына жақын жерде қоныстанған. Чинантеко тілі 14 түрлі диалектіні қамтиды және Ото-Мангуэ тілдік тобына жатады. Тарихшылардың пікірінше, осы аймақта тұратын адамдар Запотектер, Микстектер, Микселер және Ацтектер тарапынан күшті шабуылдарға қарсы тәуелсіздіктерін сақтап қалу үшін күрескен. Соңғылары, Моктезума I басшылығымен, 15 ғасырда Чинантла аймағын бағындырды.
Дін
1521 жылы испандықтар аңғарға басып кіргенге дейін Оахака аңғарында ритуалдық және шамандық діни амалдар кеңінен таралған еді. 1521 жылы дін тарату да басталды, христиан діні аңғарға енгізіліп, бірте-бірте нығайып, тамыр жайды. Археологиялық қазбалар (Мичиган университетінің екі археологы 15 жыл бойы жүргізген зерттеулер) бойынша ежелгі діни амалдар 7000 жылдан астам мерзімге дейін соққан. Алғашқыда, 7000 жыл бұрын, адамдар "көшпенді аңшылар мен жинаушылар" болған. Оахака католиктерінің бар болғаны 47%-ы апта сайын шіркеу қызметтеріне қатысады, бұл дамып келе жатқан әлемдегі ең төменгі көрсеткіштердің бірі. Абсолюттік сандар бойынша, Мексика Бразилиядан кейін католиктер саны бойынша әлемде екінші орында тұр. Мексиканың жергілікті тұрғындарының көпшілігі, кем дегенде, формалды түрде католик болғанымен, кейбіреулері католик амалдарын жергілікті дәстүрлермен біріктіріп немесе үйлестіреді. Мексикадағы Ұлттық пресвитериан шіркеуінің Оахака штатында, оның ең күшті штаттарының бірінде, ізбасарларының салыстырмалы түрде жоғары үлесі бар.
Үкімет және саяси география
Штат 1824 жылы федералды жарлықпен құрылды және Мексикадағы бесінші ірі штат болып табылады. Оахака аймағы испандықтарға дейінгі кезеңнен бері кішігірім бірліктерге бөлініп келген. Бұған себептердің көп бөлігі таулы географиясымен байланысты, бірақ көптеген этностардың аймақты мекендеуі де маңызды фактор. Отаршылдық дәуірде бұл аймақ испандықтардың кең ауқымды үстемдігіне қарсы тұрып, Мексиканың басқа аймақтарына қарағанда жергілікті дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарын жақсы сақтап келді. Күні бүгінге дейін штаттың басқа штаттардан гөрі көбірек муниципалитеттері мен жартылай тәуелсіз жергілікті билік органдары бар. Сонымен қатар, муниципалитеттерді топтастыру үшін отыз округ бар. Штат дәстүрлі түрде этникалық құрамы, экономикасы және географиясы сияқты факторларды ескере отырып, жеті аймаққа бөлінген. Бүгінде штат сегіз аймаққа бөлінген: Вальес-Централес, Ла-Каньяда, Ла-Микстека, Сьерра-Мадре-дель-Сур, Сьерра-Норте, Эль-Истмо, Ла-Коста және Эль-Голфо. Бұл аймақтар да әлі де дәстүрлі факторларды ескереді, бірақ география маңыздырақ рөл атқарады.
Экономика
Мексиканың Conapo (Ұлттық халық кеңесі) мемлекеттік агенттігінің мәліметінше, Оахака Мексикадағы экономикалық тұрғыдан ең қиын жағдайдағы үшінші штат болып табылады. Штатта халықтың 3,3 пайызы тұрады, бірақ жалғыр өнімнің (ЖӨӨ) тек 1,5 пайызын ғана өндіреді. Бұған басты себеп – инфрақұрылым мен білім берудің жетіспеушілігі, әсіресе штаттың астанасынан тыс жерлерде. Штаттың муниципалитеттерінің 80 пайызы тұрғын үй және білім беру саласындағы федералдық ең төменгі деңгейге жетпейді. Даму жобаларының көп бөлігі астана мен оның төңірегінде жоспарланған. Шеткері ауылдық аймақтар үшін жоспарланған шаралар өте аз, сондай-ақ оларды іске асыруға мемлекеттің жеткілікті ресурстары жоқ.
Көші-қон
Оахака штаттарының 45,5%-ында халық саны көші-қонның нәтижесінде азайған. Кедейлік пен көші-қонның басты себебі – штаттың экономикалық дамудың жетіспеуі, осының салдарынан халықтың көп бөлігі ең аз өнімді салаларда жұмыс істеуге мәжбүр. Бұл кең ауқымды көші-қонға, негізінен ауылдық аймақтардан жұмыс іздеу үшін, әкеп соқты. Оахака штаты ішінде көптеген адамдар ауылдық елді мекендерден Оахака қаласына, Папалоапан аймағына және жағалауға жұмысқа кетеді. Мексика ішінде көптеген адамдар Мехико қаласына, Мексика штатына, Синалоаға, Баха-Калифорнияға және Баха-Калифорния-Сурға барады. Штаттан кетіп жатқандардың көпшілігі – ауыл шаруашылығы жұмысшылары. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, Оахака штатынан 80 000-нан астам адам Мексиканың басқа аймақтарында тұрып жатыр. Оахакадан және Мексикадан кеткендердің көпшілігі АҚШ-қа бағыт алады. Қазіргі көші-қон толқынының көп бөлігі 1970 жылдардың соңында басталды, ал 1980 жылдары Оахака Мексикадан АҚШ-қа кеткен адамдар саны бойынша 8-орынды иеленді. Бүгінде бұл көрсеткіш 20-орынға төмендеді. Көбінесе олар АҚШ-қа, негізінен Калифорния және Иллинойс штаттарына көшіп барады.
Ауыл шаруашылығы
Оахака экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, әсіресе штаттың ішкі аймақтарында. Оахака қаласын Мексика қаласымен жүк тасымалы үшін байланыстыратын темір жол бар. Штаттың маңызды порты – Салина-Круз, ол негізінен PEMEX компаниясына тиесілі кемелерге қызмет көрсетеді, олар Мексика жағалауымен, сондай-ақ АҚШ және Жапониядан шикі мұнай мен мұнай өнімдерін тасымалдайды.
Өнер
20 ғасырдың екінші жартысынан бастап мемлекет Руфино Тамайо, Родольфо Ниэто, Родольфо Моралес және Франсиско Толедо сияқты бірқатар белгілі суретшілерді дүниеге әкелді. Бұл төрт суретші мемлекетте жаңа өнер бағыттарының қалыптасуына зор ықпал етті. Бұл қозғалыстар көрмелер, галереялар, мұражайлар және қазіргі заманғы өнер мұражайы (MACO) мен Оахака графика өнер институты (IAGO) сияқты оқу орындарының дамуына түрткіс болды. Бүгінгі Оахака суретшілерінің көптегені Мигель Кабрераның отарлық дәуірдегі туындыларынан және ежелгі жергілікті суреттерден шабыттанды. Мемлекет суретшілерге қарағанда жазушыларды аз шығарды, бірақ Адалберто Карридо, Жакобо Далевельта, Андрес Хеннестроса және Наталия Толедо сияқты маңызды тұлғалар бар. Музыка мен би мемлекеттің фольклорлық мұрасымен тығыз байланысты. Македонио Алкала, Самуэль, Мондрагон Нориега және Хосе Лопес Алавес сияқты заманауи композиторлар да дәстүрлі әуендердің күшті ықпалында. Дәстүрлі музыка мен бидің тамыры испандықтар келгенге дейін бар болған жергілікті дәстүрлерде. Бұл дәстүрлерге еуропалық мәдениет пен католицизм элементтері қосылды. Мемлекеттегі үш негізгі дәстүр – запотектер мен микстектер, сондай-ақ шағын, бірақ ерекше афромексикалық қауымдастығы. Ең танымал билердің ішінде Лос-Диаблос, Ла-Тортуга, Лас-Маскаритас және Лос-Тежорон бар. Афромексикалық Коста-Чика аймағында Лас-Чиленас биі ерекше көзге түседі. La Sandunga – Техуантепек аймағының музыкалық стилін көрсететін ән, ал "son bioxho" деп аталатын музыкалық стиль – барабан, қуыс тасбақа қабығы және қамыс сырнайымен ойналатын сон стилінің эндемикалық түрі.
Тамақ пен сусын
Оахаканың асханасы халықтың географиялық оқшаулану деңгейіне және тағам өндірілетін климат жағдайларына байланысты кең түрлілікке ие. Оахаканың гастрономиясы "жеті моле" соусы, шапулиндер (мелкіштер), банан жапырақтарына оралған Оахака тамалесі, тасахо және мескальмен әйгілі. Бұл молелер мен басқа да тағамдар пасилья Оахакенос, амарильос, чильуаклес, чилькостлес, чили анчос және костенос сияқты әртүрлі бұрыштармен дәмделген. Эпазоте, питиона және хоха санта Оахака асүйінде ең көп қолданылатын шөптер. Соңғысы моле верде дайындау үшін таптырмас. Какао бұршақтары ұнтақталап, қант, бадам, корица және басқа да ингредиенттермен араластырылып, таяқшаларға айналдырылады. Бұл таяқшаларды ыстық сүтке немесе суға салып, ішеді. Сантьяго Мататлан қаласы өзін мескальдің әлемдік астанасы деп жариялайды. Бұл жердегі ең танымал өндіруші – Ранчо Запата, оның жанында мейрамхана да бар. Оның иесі – тек Пабло аға деп танылатын адам, ол 2003 жылы Чикагода мескалі үшін бірінші орынды жеңіп алған. Орталық аңғарлар аймағының көптеген жерлерінде жол бойында жергілікті мескаль сататын шағын дүкендер мен стендтерді кездестіруге болады. Қаланың көптеген тамаша орындары басты алаң немесе Зокало мен Андaдор Маседонио Алькала көшесінің бойында орналасқан, ол Андaдор Туристико немесе Туристік жол деп аталады. Олардың ішінде собор, Нуэстра-Сеньора-де-ла-Соледад базиликасы, Заманауи өнер мұражайы (MACO), Руфино Тамайо мұражайы және тағамдық стендтерімен танымал 20 қараша базары бар. Ең ірі және маңызды археологиялық орын – Сапотек империясының астанасы болған Монте-Альбан. Қоршалған кешен үш аймаққа бөлінген; орталық бөлігіне сатылар арқылы жетуге болады, ол ғибадатханалар мен сарайларға апаратын платформа болып табылады. Бұл жерде аңғардағы ең үлкен доп алаңы орналасқан және ол Мезоамерика аймағындағы екінші үлкен алаң деп есептеледі. Билеушілердің сарайы – тас пен саздан салынған, алты портигі мен бірнеше кіреберісі бар, сырты шымшықпен жабылған алып монолит. Негізгі қабірдің екі жағындағы есік тақтасында иероглифтік өрнектермен әшекейленген, оюлы адам бастарынан тұратын тас фасады бар. Алты портикті сарайдың оңтүстігінде жақын жердегі таудан алынған тас мозаикалармен төселген тар көше бар. Көше "Кеңес палатасы" (Sala de Consejo) деп аталатын ұзын, тар бөлмеге аяқталады.
Қолөнер
Өзінің бай жергілікті дәстүрі мен шикізаттың көптігінің арқасында Оахака Мексикада қолөнер бұйымдарын өндіруде жетекші орынды иеленеді. Мұнда жасалған қолөнер бұйымдары әртүрлілігімен және сапасымен ерекшеленеді. Оахака қолөнері дәстүрлі түрде ағаш, жүн, саз және былғарыдан жасалады және жергілікті тиангуи базарларынан бастап жоғары деңгейдегі халықаралық дүкендерге дейін көптеген жерлерде сатылады. Ең танымал ағаш өңдеу өнері – "алебрихе" фигураларын жасау, олар көбінесе кішкентай, жарқын түсті, нақты немесе қиял жемісінен туған жануарлар болып келеді. Бұлар бастапқыда Мексика қаласында қағаз бен картоннан жасалған, бірақ бұл өнер Оахаканың ағаш ою-кесу өнеріне бейімделіп, қазіргі түрін алды. Арразолалық шебер Мануэль Хименес осы өнердің Оахакалық нұсқасын жасағандығымен танымал. Ағаштан жасалған тағы бір қолөнер – маскалар, ойыншықтар және тұрмыстық заттар жасау. Ағаш кесудің маңызды орталықтары – Сан-Мартин-Тилкахете және Арразола. Саз өңдеудің тарихы Испаниялықтардан бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Оахака Мексиканың басқа аймақтарымен бірге көптеген саз ыдыс түрлерін бөліседі, сонымен қатар өзіне тән екі түрін де ұсынады: барро негро және Атсомпаның жасыл глазурьдалған саз ыдыстары. Біріншісі астанаға жақын орналасқан Сан-Бартоло Койотепек қаласында жасалады. Бұл ыдыстардың түсі жергілікті саздан, ал жылтырлығы 20-шы ғасырдың ортасында Доня Роза Нието әзірлеген әдістен алынған. Атсомпаның жасыл глазурьдалған ыдыстары отарлық дәуірдегідей жасалады, бірақ соңғы уақыттарда түстер мен әшекейлеу техникаларында жаңалықтар енгізілді. Бұл ыдыстар Оахака қаласының жанындағы Санта-Мария-Атсомпада табылған. Штатта қымбат және арзан металдармен жұмыс істеледі. Көптеген алтын және күміс әшекейлері филигрань (жіңішке металл сым) техникасымен жасалады, олар тоқылып, әртүрлі пішінге келтіріледі. Бұл техника арабтық текті және испандықтар арқылы енгізілген. Санто-Доминго-Техуантепек, Хучитан-де-Зарагоса және Хуахуапан-де-Леон муниципалитеттері осы өнермен танымал. Темір сияқты басқа металдар да Сантьяго Джамильтепек және Тлаколула де Матаморос сияқты жерлерде тұрмыстық және сәндік заттарға айналдырылады. Өндірілетін заттарға айналар, рамалар, фигуралар, пышақтар, мачетелер және тағы да басқалары жатады.
Ту
Оахака штатының ресми туы жоқ, бірақ штат үкіметі ақ фонды және ортасында қалқан бейнеленген туды пайдаланады.
Елтаңбасы
Герб қызыл түсті матадан тұрады, ол жоғарғы жағына оралған; ішінде ақ овалдың ішінде "EL RESPETO AL DERECHO AJENO ES LA PAZ" (Басқалардың құқықтарына құрмет – бейбітшілік) деген жазу орналасқан, ал ұран сөздері нопальдің символдық бейнелерімен бөлінген. Ішкі овал үш бөлікке бөлінген: төменгі бөлігінде тізбектерді үзуге тырысатын екі қол; жоғарғы сол жағында Оахака штатының стилделген суреті, хуахе ағашының гүлі мен жемісі де стилделген түрде бейнеленген; ал оң жағында Митла археологиялық ескерткішінен сарайдың профилі және оның оң жағында Доминикан кресі бейнеленген. Овалдың айналасында жеті алтын жұлдыз орналасқан, олардың үшеуі төменгі жағында, екеуі овалдың үстіндегі оң жағында және екеуі овалдың үстіндегі сол жағында. Матаның төменгі жағында "ESTADO LIBRE Y SOBERANO DE OAXACA" (Оахаканың еркін және тәуелсіз штаты) деген фраза жазылған. Матаның үстінде Мексиканың гербі орналасқан.
Мемлекеттік эмблема
Қызыл түстің парқша тәрізді кенесі: Оахаканың азаттық күресі. Жеті жұлдыз: штаттің жеті аймағының әрқайсысы. "Уасякак" – Оахаканың ежелгі атауы. Қысымның тізгінін үзуге дайын екі күшті қол. Азаттық іздеудегі Оахака халқының құштарлығын бейнелейтін қызыл фон.
Білім
Оахака штатының білім беру жүйесі 12 244 мектепте 1,1 миллион оқушыға қызмет көрсетеді және 54 274 мұғалім жұмыс істейді. Мексиканың Conapo мемлекеттік агенттігі Оахаканы білім беру және тұрғын үй сияқты факторлар бойынша Мексикадағы үшінші ең маргиналданған штат деп санайды. Штаттың муниципалитеттерінің 80%-ы осы қызметтердің минималды талаптарына сай келмейді. Сиерра-Сур және Ла-Микстека аймақтарында осы санаттағы муниципалитеттердің саны ең көп. Жалпы халыққа келсек, 15 жастан асқандардың көпшілігі бастауыш мектепті бітірген, бірақ орта мектепті бітіру көрсеткіші ұлттық орташа деңгейден төмен. Халықтың 21%-дан астамы сауатсыз, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (12,4%) жоғары. 15 жастан асқандардың 45%-ы бастауыш мектепті бітірмеген. Халықтың аз бөлігі ғана кәсіби амбициялары бар, олардың 6,7%-ы бакалавриат немесе одан жоғары білім алған. 1827 жылы Оахака өнер және ғылым институты ретінде құрылған UABJO бүгінде штаттың ең кең ауқымды оқу бағдарламаларын ұсынады. Бакалавриатпен қатар, UABJO Медицина мектебі және UABJO Заң мектебі сияқты мамандандырылған мектептер өз салаларында жоғары академиялық дәрежелерді (мысалы, заң ғылымдарының докторы, медицина докторы, философия докторы) ұсынады. Басқа университеттердің қатарында бірнеше бакалавриат және магистратура бағдарламаларын ұсынатын Instituto Tecnológico de Oaxaca және 2005 жылы Sierra Juárez тауларындағы шалқары ауылдық аймақтарға жоғары білім беруге көмектесу үшін ашылған Universidad de la Sierra Juárez бар. UABJO, UNAM-мен үйлесімде, ашық және қашықтықтан білім беру түрін ұсынады. Сонымен қатар, SUNEO университет жүйесі де бар. Бұл жүйенің ең ірі екі мекемесі – Universidad Tecnológica de la Mixteca (UTM) және Universidad del Mar (UMAR). Біріншісі – компьютерлік техника, электроника, дизайн және бизнес салаларында бакалавриат, магистратура және аспирантура курстарын, ал екіншісі – әлеуметтік және теңіз ғылымдары салаларында бакалавриат және магистратура дәрежелерін ұсынады.
Денсаулық
Оахака халқының 95 пайызы бір немесе бірнеше мемлекеттік бағдарлама арқылы денсаулық сақтау көмегін алады. Штатта 1020 первичтік медициналық мекеме және 28 аурухана бар. 3 240 024 адам бір немесе бірнеше мемлекеттік бағдарламаға тіркелген, оларды 3337 дәрігер, 5400 фельдшер және 6887 басқа да денсаулық сақтау қызметкерлері қарап жатыр. Штаттың денсаулық сақтаудағы ерекше мәселесінің бірі – маусымнан қазанға дейінгі жаңбырлы маусымда денге қызуының пайда болуы. Кейбір жағдайларда геморрагиялық жағдайлар тіркеледі. Бұл мәселе мұхитқа жақын тропикалық жазықтарда одан да ауыр. Қолда бар денсаулық сақтау қызметтеріне қарамастан, күрделі проблемалар мен кемшіліктер бар. 1997 жылы штат тұрғындарының өмір сүру ұзақтығы 71,5 жылды құрады, бұл 1990 жылғы көрсеткіштен 9 жылға жоғары. Өлім-жітім көрсеткіші мың адамға шаққанда 5,79-дан 5,14-ке дейін төмендеді. Жүкті әйелдердің 44 пайызы жүктілік кезінде медициналық білімі жоқ адамдардан алдын ала көмек алады. Жыл сайын жүктілік пен босануға байланысты асқынулар салдарынан 70 әйел көз жұмады, олардың көпшілігі қан кету мен эклампсиядан туындаған, алдын алуға болатын жағдайлар. Оахакада әр 100 000 тірі туған балаға 95,1 ана өлімі тіркеледі, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (63,3) жоғары, бұл штатты алдыңғы бестікке қояды. Штатта жеткілікті денсаулық сақтау қызметкерлері жетіспейді, сондай-ақ мамандандырылған ауруханалар мен басқа да нысандардың тапшылығы бар. Басқа да проблемаларға – ескірген медициналық жабдықтар, дәрі-дәрмектердің жетіспеушілігі жатады. Осы мәселелердің көпшілігі ондаған жылдар бойы шешілмей келеді. Денсаулық сақтау ұйымдары күніне орташа есеппен 20 000 консультация жүргізеді, бұл 800 000 адамды қамтиды. 2000 жылы 180 адамға бір дәрігер ғана қараған.
Спорт
Футбол, бейсбол және баскетбол Оахакада танымал. Футбол Оахака қаласында және Хуахуапан-де-Леонда ең көп танымал, оның Рикардо Осорио атты халықаралық деңгейдегі көрнекті ойыншысы бар. "Guerreros de Oaxaca" бейсбол командасы Оахака-де-Хуарес қаласындағы Эдуардо Васкончелос стадионында ойнайды және Мексика лигасында қатысады. Оахака бейсбол академиясы Сан-Бартоло Койотепек муниципалитетінде орналасқан. Ол 2009 жылы "Diablos Rojos" және "Guerreros de Oaxaca" командаларының иесі Альфредо Харп Хелу құрған. Академияның мақсаты – спорт пен білім беру арқылы жастарға, әсіресе бейсболға дарынды жандарды тарту. Винисио Кастилья – Оахакадан шыққан ең танымал ойыншы, ол "Atlanta Braves", "Colorado Rockies", "Tampa Bay Devil Rays", "Houston Astros" және "San Diego Padres" командаларында үшінші базада ойнаған. Ол 1995 жылы "Oaxaca Guerreros" командасының иесі болды және үш жылдан кейін олар чемпионатты жеңіп алды. Баскетбол Оахаканың барлық аймақтарында, әсіресе Сьерра-Нортеде жергілікті фестивальдер кезінде танымал. Аймақта "Copa Juárez" жүлделі турнир де өткізіледі. Пуэрто-Эскондидодағы ең танымал жағажай – Плайя Зикатела, ол серфингке арналған мәдени орын ретінде белгілі. Мұнда толқындардың құратын "түтікшелері" Мексиканың және басқа елдердің тәжірибелі және кәсіби серфингшілерін тартады. Жыл сайын қараша айында "Torneo Internacional de Surf" (Халықаралық серфинг турнирі) өтіп, ол әлемдік деңгейдегі шара болып саналады. АҚШ-тан Натаниел Курран, Австралиядан Крис Дэвисон және Бразилиядан Марко Поло сияқты белгілі спортшыларды 50 000 АҚШ доллары көлеміндегі жүлде қоры тартады. Пуэрто-Эскондидода, әсіресе Плайя Каризалильо, Плайя Манзанильо, Плайя Маринеро, Пуэрто Анжелито және Хуатулькода снорклинг және суға батыру (дайвинг) жасауға болады. Пуэрто-Эскондидо мен Хуатулькода спорттық балық аулау кең таралған, қараша және мамыр айларында турнирлер өткізіледі. Балықшылар желкенді балық, дорадо, марлин және басқаларын ұстайды. Хуахуапан-де-Леонда шілде айында Йосокута тоғанында балық аулау турнирі өтеді, ол қара басс (лобина) үшін танымал. Хуатулькодағы Копалита өзені бойында да каякпен жүзуге болады.