Кіріспе
Агуаскалиентес (ˌaɣwaskaˈljentes, Отоми: Huaxk’anda) – Мексиканың Агуаскалиентес штатының астанасы және ең халқы көп қаласы, сондай-ақ Агуаскалиентес муниципалитетінің орталығы; 2012 жылы 934 424 тұрғыны, ал қалалық аймақта – 1 225 432 тұрғыны бар. Метрополитен аймағына Хесус Мария және Сан-Франсиско-де-лос-Ромо муниципалитеттері де кіреді. Қала Солтүстік-Орталық Мексикада, шамамен Орталық Мексика таулы аймағындағы Бахио аймағында орналасқан. Қала 1880 метр биіктіктегі далалық климатты аңғарда жатыр. Бұл жер бұрын көшпелі Чичимека тайпаларының иелігінде болған. Қала 1575 жылдың 22 қазанында Лагос-де-Моренодан көшіп келген испан отбасыларымен «Вилья-де-Нуэстра-Сеньора-де-ла-Асунсьон-де-лас-Агуас-Калиентес» (Жылы сулардың Асансьон ауылы) деген атпен негіленді. Бұл ат таңдалған әулиеге және ауылға жақын орналасқан көптеген термалдық бұлақтарға сілтеме жасайды, олар бүгінге дейін сақталған. Қала күміс сауда жолындағы бекініс ретінде қызмет етті, ал саяси тұрғыдан – Нуэва-Галисия патшалығының құрамына кірді. 1835 жылы президент Антонио Лопес де Санта-Анна Агуаскалиентесті Закэтекас штатына жауап ретінде жаңа аумақтың астанасы етіп белгіледі, ал 1857 жылы ол жаңа штатының астанасы болды. Порфирио дәуірінде Агуаскалиентес Мексиканың Орталық темір жолы компаниясының негізгі шеберханаларын қабылдау үшін таңдалды, бұл өнеркәсіптік және мәдени өркендеуге әкелді. Қала 1914 жылғы Мексика революциясы кезіндегі әскери генералдардың маңызды кездесуі – Революциялық конвентке табан тіреді. Ауыл шаруашылығы, кен өндіру, теміржол және тоқыма өнеркәсібінің дәстүрінде қалыптасқан қазіргі Агуаскалиентес бейбіт бизнес-ортасы, стратегиялық орналасуы және дамыған инфрақұрылымының арқасында автомобиль және электроника компанияларының шетелдік инвестицияларын тартты. Қалада Nissan компаниясына тиесілі екі автокөлік құрастыру зауыты және Nissan мен Mercedes компанияларының бірлескен кәсіпорны бар, бұл қалаға үлкен жапон иммигранттары қауымын сыйлады. Қаладағы басқа да компаниялардың қатарында Jatco, Coca Cola, Flextronics, Texas Instruments, Donaldson және Calsonic Kansei бар. Агуаскалиентес қаласы сонымен қатар Мексикадағы және Солтүстік Америкадағы ең ірі жәрмеңкелердің бірі – Сан-Маркос жәрмеңкесімен де танымал.
Aguascalientes (ˌaɣwaskaˈljentes, Otomi: Huaxk’anda) is the capital of the Mexican state of the same name and its most populous city, as well as the head of the Aguascalientes Municipality; with a population of 934,424 inhabitants in 2012 and 1,225,432 in the metro area. The metropolitan area also includes the municipalities of Jesús María and San Francisco de los Romo. It is located in North Central Mexico, which roughly corresponds to the Bajío region within the central Mexican plateau. The city stands on a valley of steppe climate at 1880 meters above sea level, at
Originally the territory of the nomadic Chichimeca peoples, the city was founded on October 22, 1575, by Spanish families relocating from Lagos de Moreno under the name of Villa de Nuestra Señora de la Asunción de las Aguas Calientes (Village of Our Lady of the Assumption of the Hot Waters), in reference to the chosen patron saint and the many thermal springs found close to the village, which still remain to this day. It would serve as an outpost in the Silver Route, while politically, it was part of the kingdom of Nueva Galicia. In 1835, President Antonio López de Santa Anna made Aguascalientes the capital of a new territory in retaliation to the state of Zacatecas, eventually becoming capital of a new state in 1857. During the Porfiriato era, Aguascalientes was chosen to host the main workshops of the Mexican Central Railway company; bringing an industrial and cultural explosion. The city hosted the Revolutionary Convention of 1914, an important meeting of war generals during the Mexican Revolution. Formed on a tradition of farming, mining and railroad and textile industry; contemporary Aguascalientes has attracted foreign investment of automobile and electronics companies due to its peaceful business climate, strategic location and existing infrastructure. The city is home to two Nissan automobile manufacturing plants and a shared facility by Nissan and Mercedes, which has given the city a significant Japanese immigrant community. Other companies with operations in the city include Jatco, Coca Cola, Flextronics, Texas Instruments, Donaldson and Calsonic Kansei. The city of Aguascalientes is also known for the San Marcos Fair, the largest fair celebrated in Mexico and one of the largest in North America.
Тарих
Агуаскалиентес қаласы 1575 жылдың 22 қазанында Хуан де Монторо, оның отбасы және олармен бірге келген отбасылар құрған. Ауыл бастапқыда Закатекас және Лагос-де-Морено қалалары арасындағы шағын гарнизон және тоқтау орны ретінде жоспарланған, мақсаты – Чичимекалардан Мексика қаласына бара жатқан күмісті қорғау еді. Құрылтайшылар оны ірі қалаға айналдыруды көздемегенімен, 1835 жылы аумақ көршілес Закатекас штатынан бөлінген кезде ол жаңа құрылған штаттың астанасы болды. Агуаскалиентес қаласының тарихи орталығы төрт ерекше ауданнан пайда болды. Олардың ең көнесі – Баррио-дель-Энсино, ол Агуаскалиентес қаласынан да көне. 1565 жылы андалусиялық Эрнан Гонсалес Беррокал құрған бұл аудан Испанияның Севилья қаласындағы ауданның атымен Триана деп аталды. Баррио-дель-Энсинода барокко стиліндегі Templo del Señor del Encino, католик шіркеуі орналасқан, ол 1773 және 1796 жылдар аралығында салынған. Cristo Negro del Encino ("Тірі қара еменнің Қара Исасы") – бұл ауданның символы саналатын, кеңінен құрметтейтін діни икона. Колониялық алаң және шіркеуге іргелес орналасқан Хосе Гуадалупе Посада мұражайы – қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Екінші аудан – Баррио-де-Сан-Маркос, оның тамыры 17 ғасырдың басында Агуаскалиентес ауылының шетіндегі үнді тайпасының қонысы ретінде басталған. 1628 және 1688 жылдар аралығында қауымға бірнеше коммуналдық жерлер бөлінді, бірақ үнді халқы әлі де испандықтарға тиесілі фермаларда жұмыс істеді және Агуаскалиентесте сату үшін тауар өндірді. Сонымен қатар, олар қарапайым аурухана мен шіркеу құрылысын ұйымдастырды. Бұл алғашқы шапкіш шіркеу 1763 жылдың 15 желтоқсанында аяқталған қазіргі Темпло-де-Сан-Маркоспен алмастырылды; бұл шіркеу Сан-Маркос ұлттық фестивалінің рухани орталығы болып табылады. Үшінші аудан – Баррио-де-Гуадалупе, ол 18 ғасырдың екінші жартысында Агуаскалиентестен Жалпа мен Закатекасқа қарай созылған дүкендер мен сауда орындарының тізбегі ретінде дамуын бастады. Ауданның әйгілі Темпло-де-Гуадалупе 1767 және 1789 жылдар аралығында салынған; ол испан барокко стиліндегі фасадымен және Талавера плиткаларымен әсемделген күмбезімен танымал. Әсіресе Fundición Central Mexicana ("Мексиканың орталық қорыту зауыты") құрылғаннан кейін аудан жылдам дамыды; 20 ғасырдың басында оның жол жиегіндегі қонақ үйлерінің көпшілігі үйлерге айналдырылды және оның шекарасы Сан-Маркос ауданымен бірікті. Соңғы аудан – Баррио-де-ла-Салуд, оның тамыры 18 ғасырдың соңында аймақты қампқан бірнеше ауру эпидемияларын жеңу үшін дамыған шағын шапкіш шіркеу мен зиратта. Зират қазушылар зиратқа жақын үйлер салды, ал басқалары ашық жерді жеміс бақтарын салу үшін пайдаланды. ХХ ғасырдың басында жеміс бақтары жоғала бастағанымен, ауданның тамырына қатысты белгілер әлі де сақталған. Біріншіден, жер шекаралары суару арналарын бойлай жүргенін бүгінгі таңда да ауданның ретсіз көше желісінде көруге болады. Екіншіден, ауданның жұмысшы табының ерекшелігі оның негізінен қарапайым фасады бар бір қабатты үйлерінде көрінеді. Бесінші аудан – Баррио-де-ла-Эстасьон, қаланың орталық теміржол вокзалының атымен аталған, көбінесе қаланың бастапқы аудандарымен біріктіріледі. Алайда, бұл аудан әлдеқайда заманауи, оның дамуының көп бөлігі 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарына немесе одан кейінгі кезеңге жатады. Сондықтан Агуаскалиентес тарихындағы маңызды рөліне қарамастан, Баррио-де-ла-Эстасьонды қаланың алғашқы тарихи аудандарының бірі деп санау толыққанды дұрыс емес.
Климат
Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Агуаскалиентес жартылай шөлейтті климатқа ие (Köppen BSh). Жауын-шашынның көп бөлігі маусымнан қыркүйекке дейін жауады.
Этимология
Атауы испан тіліндегі "aguas calientes" сөзінен шыққан, яғни "ыстық сулар", бірақ одан да дәл аудармасы – "ыстық бұлақтар", ол Вилла де Нуэстра Сенора де ла Асунсьон де лас Агуас Калиентес (Ыстық бұлақтардағы Біздің Анамыздың Көтерілісі ауылы) бастапқы атауының бір бөлігі болған. Хуан де Монторо және он екі отбасы алғаш рет осы қалаға қоныстанғанда, оған ыстық бұлақтардың көптігіне орай осы ат берілген. Бұл жылулық ерекшеліктер қаладағы көптеген шипажайларда әлі де сұранысқа ие және тіпті тұрмыстық қолдану үшін де пайдаланылады. Агуаскалиентес (қала және штат) тұрғындары көңілді "гидрокалидос" немесе "гидротермальдық" халық деп белгілі.
Демография
2010 жылы Агуаскалиентес қаласының халқы 797 010 адамды құрады. Агуаскалиентес қалалық аймағының құрамына кіретін тағы екі муниципалитет – Хесус Мария және Сан-Франсиско-де-лос-Ромо; олардың халқы тиісінше 99 590 және 35 769 адамды құрады. Осыған байланысты, Агуаскалиентес қалалық аймағының жалпы саны 932 369 адамды құрады. Ұлттық Статистика, География және Ақпараттық Технология институтының (INEGI) соңғы санағы бойынша, Агуаскалиентес қаласы елдегі халық саны бойынша 13-ші ірі қалалық аймақ еді. Бұл Мексикадағы ең қарқынды өсіп келе жатқан қалалардың бірі.
Экономика
Агуаскалиентесте Nissan-ның екі ірі зауыты орналасқан, оның ішінде Жапониядан тыс ең маңыздысы. Олар Sentra және Versa сияқты басқа да автомобиль үлгілерін шығарады. Агуаскалиентес зауыттары Мексиканың жылдық жалпы өндірісіндегі 850,000 Nissan автомобильдерінің басым бөлігін қамтамасыз етеді. Олардың қалада болуына байланысты, жапон халқының саны көп. Texas Instruments компаниясының Агуаскалиентесте интегралды тізбектер (IC) өндіріне арналған бір зауыты бар. Sensata Technologies компаниясының қалада бір зауыты бар, ол автомобиль, HVAC және өнеркәсіптік қолдануға арналған сенсорлар мен басқару құралдарын шығарады. Flextronics – Агуаскалиентес қаласында орналасқан зауыты бар тағы бір электроника өндіруші. Сонымен қатар, робототехника саласында жұмыс істейтін бірнеше компания бар, олардың ең танымалсы – FANUC Robotics.
Велоспорт
Қала әкімдігі қаланың бір шетінен екінші шетіне жылдам, қауіпсіз және жағымды велосипедпен жүруді жеңілдету мақсатында өзара байланысты жасыл велосипед жолдары мен жасыл аймақтар жүйесін дамытып жатыр.
Жолдар
Агуаскалиентесте әртүрлі муниципалитеттерді байланыстыратын және басқа қалалармен жалғастыратын кең жол желісі бар. Қаланың көп бөлігі 1936 жылдан бері қала құрылысын реттеу саласындағы алғашқы қадамдардың бірі ретінде жоспарлы түрде салынған. Қала үш концентрлі қалыптық сақина бойынша жоспарланған. Үшінші белдеулік сақинасы 2022 жылы толыққанды жұмыс істеуге көшіріледі деп күтілуде. Бірінші және екінші сақиналардағы маңызды қиылыстарда көлік тоқтауын болдырмау үшін эстакадалар мен жер асты жолдары бар.
Әуежай
Лик. Хесус Теран Передо халықаралық әуежайы қалаға қызмет көрсетеді, Лос-Анджелес, Даллас, Хьюстон және Чикаго қалаларына күніне төрт тікелей халықаралық рейстер, сондай-ақ ішкі рейстер бар.
Мәдениет және демалыс
Агуаскалиентесте сәуірдің ортасынан мамырдың басына дейін өтетін Мексикадағы ең ірі фестиваль – Сан-Маркос жәрмеңкесі ұйымдастырылады. Мереке бастапқыда Сан-Маркос шіркеуінің маңындағы ауданда және оның тамаша неоклассикалық бағында өткізілді; содан бері ол экспозиция алаңдары, бұқа шабу ареналары, түнгі клубтар, театрлар, концерт алаңдары, ойын-сауық парктері, қонақүйлер, конгресс орталықтары және басқа да көңіл көтеру орындарын қамтитын үлкен аумаққа дейін кеңейді. Жыл сайын Агуаскалиентеске шамамен 7 миллион адам келеді. Қаланың ескі бөлігі қаланың кеңейген төрт бастапқы ауданы мен орталық айналасында орналасқан. Ең танымал ғимарат – 1664 жылдан бері салынған және қызыл жанартау тасынан тұрғызылған барокко стиліндегі Үкімет сарайы; ол жүз аркасымен әйгілі. 1575 жылы құрылысы басталған барокко стиліндегі собор қаланың ең көне ғимараты болып табылады. Басты алаңның ортасындағы биік бағана отарлық дәуірден қалған; онда Испанияның вице-королінің мүсіні орналасқан, ол ел тәуелсіздік алғанда құлатылған; қазіргі мүсін Мексиканың тәуелсіздігін бейнелейді.
Көршіліктер мен дәстүрлер
Агуаскалиентес қаласы төрт дәстүрлі ауданнан тұрады, олардың барлығы орталық Плаза де ла Патрия төңірегінде қалыптасқан: Гвадалупе, Сан-Маркос, Эль-Энсино және Ла-Эстасьон. Гвадалупе ауданы, дәстүрлі қыш ыдыс жасау орталығы, жергілікті шіркеуімен ерекшеленеді. Гваделупе қаласының жүрегінде орналасқан бұл діни қасиетті орын, қаладағы екінші маңызды ғибадатхана, 18 ғасырдың соңында салынған, барокко стиліндегі әсем қасбеті мен дәстүрлі талавера плиткаларымен жабылған үлкен күмбезіне ие. Ішінде көптеген гүл және періште мотивтері кездеседі. Келесісі – 1604 жылы негісталған Сан-Маркос. Бүгінде бұл ауданда көктем айларында дәстүрлі Сан-Маркос жәрмеңкесі өтеді. Сан-Маркос бақтары – жасыл жеңілдік алаңы, көптеген жолдары мен ағаштары бар. Бұл бақтарға әдетте ақындар, суретшілер және ғашықтар келеді. Бақтардың алдында күн сәулесінде жарқырап тұратын барокко стиліндегі Сан-Маркос шіркеуі орналасқан. Соңғысы, бірақ кем емес, Ла-Эстасьон ауданы 1911 жылы ашылған ескі теміржол станциясынан атын алған және Агуаскалиентестің сәулет және тарихи қазыналарының бірі болып табылады. Агуаскалиентестің тарихи орталығы бірнеше мұражайларға үйі: Агуаскалиентес мұражайы (Museo de Aguascalientes) – қаланың өнер мұражайы, өздігінен білім алған сәулетші Рефухио Рейес жобалаған классикалық стильдегі ғимаратта орналасқан; Гуадалупа Посада мұражайы (Museo Guadalupe Posada), тарихи Триан ауданында орналасқан, Жозе Гуадалупа Посаданың өмірі мен шығармашылығына арналған; және Порфирио дәуіріне тән сәнді модерн стиліндегі сарайда орналасқан Мемлекеттік тарих мұражайы, онда Жерорта теңізі стиліндегі көкөніс мотивтерімен әсемделген кең аула мен асхана, француз академиялық стиліндегі қасбеті, Порфирио эклектизмінің ерекшелігі – қызғылт тас бағаналары мен аркадасы бар. Рефухио Рейестің басқа да жобаларына Париж қонақ үйі, Франция қонақ үйі және оның шедеврі – Сан-Антонио шіркеуі кіреді. Гвадалупа ханымның шіркеуі 1770 жылдары Мексикадағы ең танымал суретшілердің бірі саналған Хосе де Альсибар салған, ерекше әсем барокко стиліндегі қасбетке ие. Сан-Диего шіркеуіндегі Камарин тарихшылардың пікірінше, әлемдегі соңғы барокколық ғимарат саналады; ол барокко және неоклассикалық стильдердің арасында байланыс құрады; континенттегі осы типтегі салынған оннан да аз құрылыстардың ішінде ең үлкені. Агуаскалиентес елдің жетекші провинциялық театрларына да ие. Мысалы, Мексика революциясы кезінде конгресс өткізілген тарихи Морелос театры; архитектуралық тұрғыдан ғимарат өзінің қасбеті мен интерьерымен ерекшеленеді, онда шағын мұражай орналасқан. Агуаскалиентес театры – қаланың ең маңызды театры және опера театры. Сонымен қатар, қаланың заманауи бөлігінде орналасқан Museo Descubre ғылым мен технологияның интерактивті мұражайы бар, сондай-ақ IMAX экраны да бар. Қазіргі заманғы өнер мұражайы – қаланың өнер мұражайы. Лос-Аркитос мәдени орталығының готикалық құрылысы 1990 жылы тарихи ескерткіш деп жарияланған қаланың алғашқы моншаларының бірі болған. Охокалиенте де әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан және жылу суларымен толықтырылатын алғашқы монша. Ла-Эстасьон тарихи аймағында (Ескі теміржол станциясы кешені) 1884 жылы Латын Америкасының ең ірі теміржол торабы мен қоймаларын құраған Ескі теміржол станциясы мен теміржол мұражайының тарихи кешені орналасқан. Кешенді билеуші фонтандар, теміржол алаңы, түпнұсқа локомотивтер мен ескерткіштер әшекейлейді. Мексикада толықтай өндірілген алғашқы локомотив осы кешенде жасалды. Бұл қаланың дамуын және ауылдықтан жаңа өнеркәсіптік экономикаға өтуін көрсетеді. Теміржол фабрикалары бүкіл Мексика мен Орталық Американы теміржолдармен және локомотивтермен қамтамасыз етті. Станцияның ағылшын сәулет стилі де Мексика үшін ерекше. Аламида даңғылы, теміржол ангарлары, фабрика кешендері және оларды қоршаған тұрғын үйлер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылған.
Медиа
Metroaguascalientes – Агуаскалиентес қаласының радиостанцияларының бірі. Мемлекеттік Radio y Televisión de Aguascalientes (RyTA) жергілікті хабарларды және жаңалықтар бағдарламаларын ұсынады.
Футбол
«Club de Fútbol Gallos Hidrocálidos de Aguascalientes» – Мексиканың Агуаскалиентес қаласындағы футбол клубы. Клуб 1994 жылы Лос-Анджелестегі ресторан бизнесінің иесі Сальвадор Лопес Монрой екінші дивизиондағы франшизаны сатып алып, оны Агуаскалиентеске көшірген кезде құрылған, бұл қалада кәсіби футбол клубы болмаған. Клуб 2000–2001 жылдары Агуаскалиентес губернаторы бірінші дивизиондық «Necaxa» клубын, оның жанкүйерлер табанымен бірге сатып алып, оны Мехико қаласынан көшіргенге дейін соңғы турниріне қатысты. «Gallos de Aguascalientes» кейін «Chivas» клубына сатылды, ол өз атын «F. C. Tapatio de Guadalajara» деп өзгертті және «Chivas» клубының филиалы болды. Қазір қалада Мексиканың бірінші дивизионында ойнайтын «Club Necaxa» футбол клубы орналасқан. Клуб 2003 жылы «Estadio Victoria» стадионы ашылғаннан кейін Мехико қаласынан Агуаскалиентеске көшіп келді, бұл стадион қазір клубтың үй аренасы және елдегі ең жақсы стадиондардың бірі.
Баскетбол
Panteras de Aguascalientes мексикалық баскетбол лигасының Ұлттық кәсіби баскетбол лигасының (LNBP) құрамындағы команда. 2003 жылы "Panteras" LNBP чемпионатында жеңіске жетті. "Panteras" командасы өз үй ойындарын Gimnasio Hermanos Carreón аренасында өткізеді.
Бейсбол
2012 жылы «Риелерос де Агуаскалиентес» бейсбол командасы Мексика лигасына қайта оралды. Бұл команда бұрын 1978 жылы чемпионатты жеңіп алған.
Велоспорт
Питер Юнек жобалаған Агуаскалиентес Екі жүз жылдық велодромы 2010 жылғы Пан-Америка трек чемпионатына төрағалық етті. 1887 метр биіктікте орналасқан бұл велодром велосипед спортындағы сағаттық рекордты жаңаруға көптеген әрекеттер орын алатын жер болып табылады.