Кіріспе

Балқан православие шіркеуі (1018–1767)
1019–1767 жылдар аралығында болған тарихи архиепископтық.

Охрид архиепископтығы, сондай-ақ Охрид болгар архиепископтығы (; ) деп белгілі, бастапқыда Жостения Прима және бүкіл Болгария архиепископтығы деп аталды. 1018 жылы Византияның Болгарияны жаулап алуынан кейін, Болгарияның автокефальді патриархаты Византияға бағынуына байланысты оның мәртебесі төмендетіліп, автокефальді Шығыс православие шіркеуі құрылды. 1767 жылы архиепископтықтың автокефалиясы жойылды және архиепископтық Константинополь патриархатының қамқорлығына берілді.

Атауы

Архиепископтықтың бастапқы атауы жай ғана "Болгария" болды, бірақ әйгілі архиепископ Теофилакт Гефест (1078–1107) тұсында ол "Барлық Болгария" немесе "Тұтас Болгария" (πᾶσα Βουλγαρία) деп кеңейтілді. Император Иоанн II Комненнің туысы Иоанн IV (1139/42–1163/64) 1157 жылы "Юстиниана Прима және Барлық Болгария архиепископы" (ἀρχιεπίσκοπος Πρώτης Ἰουστινιανῆς καὶ πάσης Βουλγαρίας) атағын алғаш рет қолданды, бұл Юстиниан I құрған, қысқа ғұмырлы Юстиниана Прима архиепископтығының (535 – шамамен 610 ж.) мұрагерлігі мен ерекше құқықтарын талап етудегі жаңа үрдісті көрсетеді. Бұл атау, мүмкін, Константинополь Патриархатының қысымынан Иоаннның тікелей ізбасарлары қолданбай қалған, бірақ 13-шы ғасырдың басында амбициялы Деметрий Хоматенос (1216–1236) Никея империясындағы Константинополь патриархтарымен билік үшін күресінде өзінің квази-патриархалық мәртебесін қолдау үшін қайта жаңғыртты. Аталған атау 1261 жылдан кейін Константинополь және Византия императорлық кеңсесі тарапынан қабылданды және архиепископтардың титулының тұрақты бөлігіне айналды; толық түрінде осыдан бастап архиепископтық Юстиниана Прима, Охрид және Барлық Болгария (ἀρχιεπίσκοπὴ Πρώτης Ἰουστινιανῆς Ἀχριδῶν καὶ πάσης Βουλγαρίας) деп аталды. "Охрид архиепископтығы" – оның 1020 жылдан 1767 жылға дейінгі өмір сүрген кезеңінде орналасқан жері Охрид қаласында болғандықтан, осы архиепископтықты атаудың ең көп қолданылатын түрі болып табылады.

Өмірбаян

934 жылдан кейін көп ұзамай Византия императоры Романос I Лекапен 913-927 жылдардағы Византия-Болгария соғысын аяқтаған бейбіт келісім шартының талаптарына сәйкес, Болгария православ шіркеуінің басшысы архиепископ Дамианды патриарх дәрежесіне мойындады. 971 жылы император Иоанн I Цимискес Ұлы Преслав қаласын және Болгарияның солтүстік-шығыс бөлігін басып алғаннан кейін Дамианды қызметінен босатты, бірақ Болгария патриархаты Болгария патшасы Самуил тұсында қайта құрылған болуы мүмкін. Оның билігі кезінде Болгария патриархтарының резиденциясы Самуил мен Византия императоры Василий II арасындағы соғыстың барысына тікелей байланысты болды. Сөйтіп, келесі патриарх Герман Moglena (Альмопия), Vodena (Эдесса) және Преспада кезекпен орналасты. 990 жыл шамасында соңғы патриарх Филип Охридке көшті.

Тарих

1018 жылы болгар мемлекетін толық бағындырғаннан кейін, Василий II византиялық жеңістің мәнін арттыру үшін болгар патриархатын архиепископтық дәрежесіне төмендетіп, Охрид архиепископтығын құрды. Қазіргі архиепископтық Константинополь патриархатынан бөлек автокефальдық шіркеу болып қала берді. Дегенмен, архиепископтық басқа жағынан толық тәуелсіз болғанымен, оның басшысын император жергілікті шіркеу синоды ұсынған үш үміткердің тізімінен таңдады. 1020 жылы Василий II үш сигилиямен жаңа кафедраға кең өкілеттіктер берді. Бірінші тағайындалған архиепископ (Дебарлық Иоанн) Кутмичевицадан шыққан болгар болғанымен, оның ізбасарлары, сондай-ақ жоғары дін қызметкерлерінің барлығы византиялықтардан болды, олардың ең танымалдары – әулие Теофилакт (1078–1107). Архиепископтар Константинопольдегі монахтардың қатарынан таңдалды. Адрианос Комнен, монахтық есімімен Иоанн (IV) (1143–1160) – император Иоанн II Комненнің туысы және Юстиниана Прима архиепископы атағын алған алғашқы архиепископ болды. Кейінгі архиепископ Иоанн V Каматерос (1183–1216) – бұрынғы император кеңсесінің қызметкері болды. 13 және 14 ғасырдың бірінші жартысында архиепископтық аумағы Византия империясы, Латын империясы, Эпир деспотаты, Екінші Болгар империясы және кейін Сербиямен таласты. 1204 жылы Константинополь латындықтардың қолына түскеннен кейін және Охрид архиепископтығының құзыретіндегі аумақта жаңа мемлекеттер құрылғаннан кейін, Константинопольдің немесе Охридтің құзыретін қабылдамаған мемлекеттерде автономиялық шіркеулер құрылды. 1204 жылдан кейін Никея империясы Византия императорлық мұрасын жалғастырды және Константинопольдің қуылған патриархтарына пана берді. Қайта құрылған Екінші Болгар империясында Тарновода жаңа архиепископтық құрылды. Царь Калоян (1197–1207) Охрид архиепископтығын Тарново архиепископтығының құзыретына бағындыра алмады, бірақ грек епископтарын қуғынға түсіріп, олардың орнына болгарларды тағайындады. Болгарияның келесі билеушілері Охрид архиепископтығын Тарново архиепископтығымен қайта біріктіруге тырысты. Латын жаулап алулары, Болгария империясының қайта құрылуы және тәуелсіз Сербия мемлекетінің құрылуы Охрид архиепископтығының құзыретін қысқартты, бірақ ол жойылған жоқ. Архиепископ Деметрий Хоматенос кезінде Архиепископтықтың автокефалиясы Эпирдің деспоты Теодор Комнен Дукасты император етіп майлау актісімен және Патриархпен хат алмасу арқылы расталды. 13 ғасырдың екінші жартысында Сербия мемлекетінің оңтүстікке қарай кеңеюі кейбір кафедралардың шіркеулік құзыретіндегі өзгерістерге де әкелді. 1282–1283 жылдары Византия империясына қарсы сербтердің сәтті жорықтарынан кейін Скопье және Дебар қалалары қосылып алынды және жергілікті епархиялар Сербияның Печ архиепископтығының құзыретіне берілді. Сербияның экспансиясы патша және царь Стефан Душанның (1331–1355) кезінде апогейіне жетті. 1334 жылы Душан Охридті жаулап алды. Сербия билігі кезінде Охрид архиепископтығы өз тәуелсіздігін сақтап қалды. 1346 жылдың 16 сәуірінде (Жасыл жексенбі күні) Сербияның астанасы Скопьеде Сербия архиепискобы Иоанникий II, Охрид архиепискобы Николай I, Болгария патриархы Симеон және басқа да иерархтар мен сарай басшылары, соның ішінде Афон тауының монахтар басшылары қатысқан бірлескен мемлекеттік және шіркеулік жиын (Собор) өтті. Жиын автокефальды Сербия архиепископтығын Патриархат дәрежесіне көтеру туралы жариялады. Охрид архиепископтығы Сербияның Печ патриархатына қосылмады және тек Сербия патриархының құрметті үстемдігін мойындап, өз автономиясын сақтап қалды. 1371 жылғы Марица шайқасынан және 1389 жылғы Косово шайқасынан кейін Охрид архиепископтығының аумағының көп бөлігі Осман түріктерінің экспансиясына ұшырады, олар 1392 жылы Скопьеді жаулап алды және 1395 жылы князь Марконың өлімінен кейін барлық оңтүстік аймақтарды қосып алды. Архиепископтық билік ауысудан аман қалды және жаңа Осман билігімен заңдастырылды. 1394 жылы Болгария патриархаты құлағаннан кейін көп ұзамай оның құзыретіндегі кейбір епископтар да Охрид архиепископтығына кірді. Осылайша, 15 ғасырдың басында Охрид архиепискобы София және Видин епархияларын архиепископтыққа қосып алды. 1408 жылы Охрид Осман империясының билігіне көшті. Османдықтар Охрид архиепископтығына қол жеткізбеді, негізінен, олардың монотеистикалық діндерге төзімділігі болғандықтан, және дін мәселесінде халықты өздері басқаруға қалдырды. 1463 жылы соңғы ортағасырлық серб патриархы қайтыс болғанда, жаңасын сайлаудың техникалық мүмкіндіктері болмады, сондықтан Охрид архиепископтығы серб автокефалиясынан бұрынғы 1019 жылғы аумақтық құқықтарының негізінде серб патриархатының көптеген епархияларына талап етуге кірісті. 1520 жылдарға қарай Охрид архиепископтығы Серб шіркеуінің дерлік барлығын өз құзыретіне алды, бірақ 1557 жылы Соколлу Мехмет пашаның араласуымен ол жаңартылып, қайта ұйымдастырылды. 15 ғасыр бойы Дунайдың арғы жағындағы, Валахия және Молдавия герцогтықтарындағы епархиялар архиепископтықтың құзыретіне көшті. Дегенмен, бұл жүз жылдан аспады. 16 ғасырдың басында Охрид архиепископтығы өзінің құзыретін Оңтүстік Италия және Далмация аумақтарына дейін кеңейтті. Бұл епархияның қарауында гректер мен албандықтар болды. 16 ғасырдың ортасында Охрид архиепископтығы Вероя епархиясын жоғалтты, бірақ 17 ғасырдың басында Константинопольдің Экумендік патриархатынан Дураццо епархиясын алды. Осыдан бастап және 1767 жылы жойылғанға дейін архиепископтық өз құзыретінде епархияларды жоғалтпады немесе алған жоқ.

Жою

Охрид архиепископтығының автокефалиясы Византия, Болгария, Сербия және Осман империясы кезеңдерінде сақталды; шіркеу 1767 жылы жойылғанға дейін өмір сүре берді, ол Сұлтанның жарлығымен, Стамбұлдың грек православиелік басшыларының ықпалымен таратылып, Константинополь патриархының қарамағына берілді. Охрид архиепископтығының епархиялық епископтары арасындағы фанариоттар мен автохтондықтарға жарылуы, сондай-ақ Охрид архиепископтығының ұзақ жылдар бойына қиын қаржылық жағдайда болуы оның таратылуына себеп болды. Осыған бір жыл бұрын Константинополь патриархаты Сербияның Печ патриархатын да осылай жойды, ал оның епархиялары Константинополь патриархатына қосылды.

Тіл

Грек тілі ерте кездерде Ескі шіркеу славян тілін архиепископтық округтің ресми тілі ретінде ығыстырды. Барлық құжаттар, тіпті әулиелердің өмірбаяндары, мысалы, Охридтік Клименттің өмірбаяны грек тілінде жазылған. Осыған қарамастан, славян діни қызметі бірнеше ғасыр бойы шіркеудің төменгі буындарында сақталды.

Әкімшілік

Охрид архиепископтығы толық ішкі шіркеулік өзін-өзі басқарумен автокефальдық шіркеу болды. Османдықтар басып алғаннан кейін ғана, ол милет жүйесінің бөлігі ретінде Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының жоғарғы шіркеулік юрисдикциясына кірді. Құрылған кезде архиепископтық 32 суфрагандық орынды қамтиды. Алайда, келесі онжылдықтарда басқа юрисдикциялардан алынып, Василий II Охридке берген көптеген епископтықтар бастапқы митрополияларына қайтарылды. Жаңа епископтықтар құрылғанға қарамастан, 12 ғасырдың ортасына қарай Охридтен басқа суфрагандықтар саны 23-ке дейін азайды (қазіргі атаулары жақшада берілген): Кастория, Скопия (Скопье), Белебуссион (Велбазхд), Сардике немесе Триадица (София), Малесобе немесе Моробсидион (орналасқан жері белгісіз), Эдесса немесе Моглена, Гераклея (Битола) немесе Пелагония, Присдиана, Тибериполис немесе Струммица (Струмица), Нисос, Кефалония немесе Глабинитце, Морос немесе Браничево, Сигида немесе Белеград (Белград), Бидин (Видин), Сирмион (Сремска Митровица), Липенион, Расос (Рас), Селаспорос немесе Диаболис (Девол), Сланица немесе Пелла, Иллирикон немесе Канина, Гребенон (Гревена), Драстар (Силистра), Деур (Дебар) және Вреаноти (Вранье), сондай-ақ "влахтар епископтығы" деп те аталады.