Кіріспе

Серб православие христиан епископы Николай Велимирович (серб кириллицасы: Николај Велимировић; – 18 наурыз 1956 [ескі стиль бойынша 5 наурыз 1956]) Серб православие шіркеуіндегі Охрид және Жича епархияларының епископы (1920–1956) болды. Әсерлі теологиялық жазушы және өте дарынды шешен болған ол көбінесе «Жаңа Иоанн Златоуст» деп аталады, ал тарихшы Слободан Г. Маркович оны «XX ғасырдағы Серб православие шіркеуінің ең ықпалды епископтарының бірі» деп санайды. Жастығында ол дизентериядан көз жұмай жаздап қалды және аман қалса, өмірін Құдайға арнауға уәде берді. 1909 жылы Николай есімімен монахқа тон сурылды. Ол дін қызметкеріне бекітілді және Серб православие шіркеуінің, әсіресе Батыспен қарым-қатынастарындағы маңызды басшысы мен өкіліне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия Югославияны басып алған кезде, Велимирович тұтқындалды және ақырында Дахау концлагеріне жіберілді. Соғыс аяқталғаннан кейін одақтастар босатып алғаннан кейін ол Югославияға қайтуды жөн көрмеді (соғыстан кейін социалистік республика болған). 1946 жылы АҚШ-қа көшіп, 1956 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Ол барлық Шығыс православие шіркеулерінің бірегейлігін қатты қолдады және Англикан және Епископаль шіркеулерімен ерекше жақсы қарым-қатынас орнатты. 2003 жылдың 24 мамырында Серб православие шіркеуінің Киелі Синоды оны Охрид және Жичаның қасиетті Николайы (Свети Николај Охридски и Жички) деп қасиеттеп жариялады, бірақ оны көбінесе Сербияның қасиетті Николайы (Свети Николај Српски) деп атайды.

Балалық шақ

Сербия княздығының Лелич деген шағын ауылында Никола Велимирович ретінде, Охридтің қасиетті Наум мерекесі күні дүниеге келді, кейіннен оның епископтық тақ орналасқан монастырь болатын. Ол Дирагомир мен Катарина Велимировичтің (құрметті Филиппович) тоғыз баласының ағасы болды, олар ізгі шаруалар еді. Өте әлсіз болғандықтан, туғаннан кейін көп ұзамай Целие монастырында крещение рәсімінен өтті. Ол Никола деп аталды, себебі әулеттің қасиетті қамқоршысы – әулие Николай болған. Құдай, Иисус Христос, қасиеттілердің өмірі және шіркеу жылнамасының қасиетті күндері туралы алғашқы сабақтарды оған анасы берді, ол оны сондай-ақ Целие монастырына дұға мен қасиетті тағайынға бару үшін үнемі алып жүрді.

Білім

Оның ресми білімі Ćelije монастырында басталып, Вальевода жалғасты. Ол әскери академияға түсуге өтініш берді, бірақ дене шынықтыру емтиханын өтпегендіктен қабылданбады. Белградтағы Әйет Сава семинариясына қабылданды, онда қалыпты пәндерден басқа Шекспир, Вольтер, Ницше, Маркс, Пушкин, Толстой, Достоевский және тағы да басқа Шығыс және Батыс авторларының көптеген еңбектерін зерттеді. Ол 1905 жылы бітірді. Ұзақ өтпей ол иеромонахқа тоғыстырылды, содан кейін архимандрит шеніне көтерілді. 1910 жылы оған Ұлыбританияға миссиялық сапар тапсырылды, онда Англия шіркеуінің елге австриялық, неміс және болгар әскерлерінің шабуылы қаупі төнген кезде эвакуацияланған жас студенттерді оқытуға көмектесуін алу міндеті жүктелді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде миссионерлік қызметтер

Николай өмірінде АҚШ-қа төрт рет сапар шекті. 1910 жылы Ұлыбританияға барды. Ол ағылшын тілін үйреніп, аудитория алдында сөйлей біліп, тыңдаушыларға күшті әсер ете алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Сербия үкіметі оны АҚШ-тағы миссияға тағайындады. 1915 жылы белгілі емес серб монахы ретінде, ол АҚШ-тың көптеген ірі қалаларын аралап, сербтер мен оңтүстік славян халықтарының бірігуі үшін күресіп, көптеген лекциялар оқыды. Бұл миссия сәтті аяқталды: Америка Еуропаға 20 000-нан астам ерікті жіберді, олардың көпшілігі кейін Салоника майданында соғысты. Велимировичтің АҚШ-тағы миссиясы кезінде Сербия армиясы Албания таулары арқылы үлкен шегініс жасады. 1916 жылы ол туған еліне қайта оралды, бірақ елі жаудың бақылауында болғандықтан, Ұлыбританияға баруға мәжбүр болды. Ол өзінің миссиясын орындап қана қоймай, Кембридж университетінен құрметті дивиндити доктор дәрежесін алды. Вестминстердегі Сент-Маргарет шіркеуінде бірқатар маңызды лекциялар оқыды және Сент-Пол соборында уағыз айтты, осылайша ол Сент-Полде уағыз айтқан алғашқы шығыс православие христианға айналды. Православ теология факультетінің профессоры Богдан Любардич Велимировичтің идеяларының дамуында үш кезеңді анықтады: Охридке дейінгі кезең (1902–1919), Охрид кезеңі (1920–1936) және Охридтен кейінгі кезең (1936–1956). Ол 1927 жылы АҚШ-қа тағы бір сапар жасады.

1930 жылдар

Германия канцлері Адольф Гитлер 1926 жылы Битоладағы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы неміс әскери бейіттерін қайта жаңартуға қосқан үлесі үшін оған 1935 жылы азаматтық медаль табыс етті. 1936 жылы ол Вальево мен Леличтен шалғай орналасқан Жича монастырына оралып, Жича епархиясындағы епископ лауазымына қайта келді, онда ол дүниеге келген. Джован Байфордтың сөзіне сәйкес, 1939 жылы Велимировичтің философиясы сол заманға тән нәсілшілдік сипатқа ие болды, себебі ол сербтерді "арий тегінен" деп есептеді.

Екінші дүниежүзілік соғыста тұтқындалу және қамауға алу

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы, неміс әскерлері Югославияны басып алғаннан кейін, епископ Николай нацистер тарапынан Жича монастырында тұтқындалды, содан кейін ол Любостинья монастырында қамалды. Кейін ол Vojlovica монастырына (Панчево маңында) ауыстырылды, онда ол Сербия патриархы Гавриил V-пен бірге 1944 жылдың соңына дейін қамауда болды. 1944 жылдың 15 қыркүйегінде Патриарх Гавриил V (Дожич) және Епископ Николай Дахау концлагеріне жіберілді, ол сол кезде нацистер тұтқындаған дін қызметкерлерінің негізгі концлагері болып табылды. Велимирович пен Дожич екеуі де арнайы тұтқындар (Ehrenhäftlinge) ретінде ұсталды, олар еңбек лагерінен бөлінген Ehrenbunker (немесе Prominentenbunker) ішінде, нацистік жаудың жоғары шенді офицерлерімен және басқа да көрнекті тұтқындармен бірге қамалды, олардың тұтқындалуы тікелей Гитлердің бұйрығымен жүзеге асты. 1943 жылдың тамызында неміс генералы Герман Нойбахер Германия Сыртқы істер министрлігінің Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы арнайы елшісі болды. 1943 жылдың 11 қыркүйегінен бастап ол Албанияға да жауапты болды. 1944 жылдың желтоқсанында Неубахердің Милан Недич пен Димитрие Льотичпен келісімі аясында немістер Велимирович пен Дожичті босатты, олар Дахаудан Словенияға көшірілді, себебі нацистер Патриарх Гавриил мен Николайдың сербтер арасындағы беделін антикоммунистік қозғалыстарда одақтастар табу үшін пайдалануға тырысты. Лагерьде азаптау мен зорлық-зомбылық туралы айтылған мәлімдемелерге қарсы, Патриарх Дожич өзінің куәлігінде, оның және Велимировичтің қалыпты түрде қаралып, ұсталғанын айтты. Словенияда болған кезінде Велимирович Димитрие Льотичтің еріктілеріне, сондай-ақ Доброслав Евдевич және Момчило Джуич сияқты басқа да серіктестеріне және соғыс қылмыскерлеріне батасын берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында "Reči srpskom narodu kroz tamnički prozor" атты кітабында яһудилер Мәсіхті "шайтанның иіскей рухымен" соттап, өлтіргенін айтты, сондай-ақ "яһудилер Құдайға жалған Пилаттан да жаман қарсыластар болып шықты", "шайтан оларды осылай үйретті, олардың әкесі", "шайтан оларға Құдайдың Ұлы Иса Мәсіхке қарсы көтерілуге үйретті" деп жазды. Кейіннен Велимирович пен Патриарх Гавриил (Дожич) Австрияға көшірілді және 1945 жылы Тирольде АҚШ-тың 36-шы жаяу әскер дивизиясы тарапынан босатылды. Оның кітаптарына 1947 жылы Югославияның коммунистік үкіметі тыйым салды. Ол бірнеше Шығыс православие семинарияларында сабақ берді, мысалы, Санкт-Сава семинариясында (Либертивилл, Иллинойс штаты), Санкт-Тихон православие теологиялық семинариясы мен монастырында (Оңтүстік Ханаан, Пенсильвания) және Санкт-Владимир православие теологиялық семинариясында (қазір Крэствуд, Нью-Йорк).

Әдеби сын

Амфилохий Радович өзінің табысының бір бөлігі жоғары біліміне, жақсы жазу қабілетіне және еуропалық мәдениетті түсінуіне байланысты екенін айтады. Әдеби сыншы Милан Богданович Велимировичтің Охридтен кейінгі жылдары жазғандарының барлығы Шығыс православие каноны мен догмасын қайталаудан аспайды деп мәлімдейді. Богданович оны шіркеуді және оның рәсімдерін институт ретінде мақтан еткен консерватор деп санайды. Басқалар оның Шығыс православие ой-пікіріне ешқандай жаңалық әкелмегенін айтады. Алайда, мұны нағыз православиелік оймен түсіндіруге болады, себебі, Әйгілі Иоанн Дамаскилік жазғандай, "Сондықтан мен өзімнен ештеңе айтпаймын (ұстаздық етпеймін). Мен Құдайға адал, дана адамдардың ойларын және сөздерін қысқаша жеткізіп отырамын."

Неміс және Гитлер туралы пікірлер

Адольф Гитлер 1935 жылы Николай Велимировичті 1926 жылы Битоладағы неміс әскери бейітін қайта жаңғыртуға қосқан үлесі үшін марапаттады. Кейбіреулер бұл орденнің 1941 жылы неміс агрессиясына қарсылық ретінде қайтарылғанын айтады. 1935 жылы Әулие Сава туралы жазбасында ол Гитлердің неміс ұлттық шіркеуіне қатысты әрекеттерін қолдады және былай деді:

Дегенмен, қазіргі Германия басшысына лайықты құрмет көрсетілуі керек, өйткені ол қарапайым қолөнерші және халықтың ішінде өскен адам болғандықтан, дінсіз ұлтшылдық – аномалия, суық және сенімсіз механизм екенін түсінді. Осылайша, XX ғасырда ол Әулие Сава туралы ойға келді және өз халқының арасында қасиетті, дарынды және батыр адамға лайық ең маңызды жұмысты атқарды. Біз үшін бұл жұмысты тарихымыздағы бірінші қасиетті, бірінші дарынды және бірінші батыр – Әулие Сава атқарды. Ол оны мінсіз орындады, күреспей, қан төкпей орындады және оны кеше де емес, одан бұрын 700 жылдай бұрын орындады. Коммунистік кезеңде ынтымақтастық жасады деген айыптауларға қарамастан, Велимировичтің кейбір әрекеттері мен жазбалары немістерге қарсы бағытталды. Олар 1941 жылдың сәуірінде төңкерілген кезде оны күдікпен қарады. Олар оның четниктермен байланыста болғанын күдіктенді және оны 1941 жылы Любостинья монастырінде, ал 1944 жылы Дахау концлагерінде тұтқынға алды. Дахауда ол басқа дін қызметкерлерімен және жоғары шенді нацистерге қарсы офицерлермен бірге Эренбункерде ұсталды, оған өз діни киімдерін киюге және офицерлердің асханасына баруға рұқсат берілді. Ол азапталмағаны және офицерлердің медициналық көмегіне қол жеткізгені айтылады. Американың 36-шы дивизиясы Дахауға жеткенде Велимирович босатылды деген хабарламаға қарамастан, ол және Патриарх Дожич 1944 жылдың қараша айында босатылды, үш ай лагерьде өткізгеннен кейін. Олар Словенияға сапар шекті, содан кейін Велимирович алдымен Австрияға, одан кейін АҚШ-қа кетті.

Льотич туралы пікірлер

Велимирович Сербияның фашистік саясаткері және неміс әріптесі Димитрие Льотичті жоғары бағалаған. 1953 жылы АҚШ-та берген сұхбатында Велимирович өзін ұлтшыл және ынтымақтастық жасайтын оңшыл экстремистік ZBOR ұйымының артында тұрған рухани сұр тұлға деп мәлімдеді. Бұл ұйымның әскери бөлімі (СДК – Srpski Dobrovoljački Korpus – Сербиялық Ер Дәрігерлер Корпусы) Екінші дүниежүзілік соғыста партизандар мен четниктерге қарсы күресті және Сербияда сербтер мен басқа ұлт өкілдерін (жұрт, рома және т.б.) көптеген азаматтық жазалауларға жауапты болды. 1940 жылы Югославия үкіметі ZBOR басшысы Димитрие Льотичті тұтқындағанда, Велимирович премьер-министр Драгиша Цветковичке хат жазып наразылық білдірді. Велимирович 1945 жылы Льотичтің жерлеу рәсіміне қатысып, Льотичтің немістермен ынтымақтастық жасағаны белгілі болғанмен, оның жайлы өте жағымды пікірлер айтты. Ол Льотичті "серб ұлтшылдығының идеологы" деп сипаттады.

Мұра

Оның есімімен Қытайдағы (Мичиган штаты) монастырь аталған. Сербия патриархы Порфирий оның халықаралық деңгейде танылған үш ең белгілі серб теологының бірі екенін айтты. Велимирович "100 ең көрнекті серб" кітабына енді. 2023 жылы Белградта, Көктем мерекесінде, қаланың қадірлі күнінде оның қабірлік қалдықтары 100 000-нан астам адам қатысқан шерудің алдында шығарылды, бұл Белград тарихындағы ең ірі шеру болды.