Кіріспе

Яһуди тілінің ықпалындағы арамей және жаңа арамей тілдерінің тармағы.

Яһуди арамей тілдері – еврей тілінің ықпалындағы арамей және жаңа арамей тілдерінің тобын құрайды.

Ерте пайдаланған

Арамей тілі, еврей тілі сияқты, Солтүстік-Батыс семит тілдер тобына жатады және екеуінің де көптеген ортақ белгілері бар. Б.з.д. 7 ғасырдан бастап арамей тілі Таяу Шығыстың жалпы тіліне айналды. Ол дипломатия мен сауда тілі ретінде қолданылды, бірақ ол әлі күнге дейін қарапайым еврейлердің арасында қолданылмаған. 2 Патшалар кітабында айтылғандай, Яһуда патшасы Езекияның елшілері елшілермен еврей тілінде емес, арамей тілінде (ехудит, сөзбе-сөз "иудеялық" немесе "иудей") келісімдер жүргізуді талап етеді, осылайша қарапайым халықтың түсінбеуін қамтамасыз етеді.

Гректер басып алғаннан бастап диаспораға дейін

331 жылы Ұлы Ескендірдің Орта Шығысты басып алуы Месопотамияның ғасырлар бойғы үстемдігін күйретіп, грек тілінің басымдығына әкелді. Грек тілі Селевкидтер империясының барлық аймақтарында басты тілге айналды, бірақ арамей тілінде сөйлейтін халықтың қарсылығы тоқтап қалмады. Яһудея арамей тілінің үстемдігін сақтап қалған аймақтардың бірі болды, және ол Вавилондық яһудилердің арасында да қолданыла берді. Парсы билігінің құлауы және оның грек үкіметімен алмасуы еврей тілінің еврей қоғамының шетіне ығысуына себеп болды. Селевкидтер мен Хасмонейлер дәуіріндегі жазбалар арамей тілінің яһуди халқының тілі ретінде толыққанды орын алмағанын көрсетеді. Керісінше, еврей тілі қасиетті тіл саналды. Осы өзгерістердің ерте куәсі – Даниял және Езра кітаптарындағы арамей тіліндегі мәтіндер. Тіл еврей тілінің бірнеше ерекшеліктерінің яһуди арамей тіліне енгенін көрсетеді: сөз соңындағы ұзын дауыс белгісі ретінде Алеп әрпінің орнына He әрпі жиі қолданылады, сондай-ақ себептік етістік түбірінің префиксі және көпше жақ пішімі іm, іn-нің орнына қолданылады. Хасмонейлер дәуірінде арамей тілінің әртүрлі деңгейлері пайда бола бастады, ал заңдық, діни және жеке құжаттарда еврей тілінің түрлі нюанстары мен тұрмыстық тілдің элементтері кездеседі. Персия кезеңіндегі стандартты арамей тілінің негізі болған Вавилон диалектісі нормативті болып саналды, ал шығыстағы яһудилердің жазбалары осы себепті жоғары бағаланды. Арамей тілінің батыс және шығыс диалектілері арасындағы айырмашылық түрлі яһуди қауымдары арасында анық байқалады. Яһуди кітаптарын арамей тіліне аударған Таргумдар, халықтың түпнұсқа мәтінді түсінуі тоқтағандықтан маңызға ие болды. Бұл бастапқыда қарапайым түсіндірмелер ретінде пайда болған, біртіндеп «ресми» стандартты Таргумдар жазылып, жарияланды, олардың ішінде Таргум Онкелос және Таргум Джонатан ерекше көзге түседі. Олар бастапқыда Палестина диалектісінде болған, бірақ белгілі бір деңгейде Вавилондық қолданысқа бейімделді. Соңында Таргумдар Яһудея мен Галилеяда да кеңінен таралды. Қадиш және басқа да дұғаларда қолданылатын діни арамей тілі, Бібліялық арамей тілі мен Таргумдардың ықпалымен аралас диалект болып табылды. Діни ғалымдар арасында еврей тілі түсінікті болды, бірақ арамей тілі тіпті ең консервативті жазбаларда да қолданылды. Арамей тілі Өлі теңіз жағалауындағы құжаттарда, сондай-ақ Мишна мен Тосефтада еврей тілімен бірге кеңінен қолданылды.

Диаспора

70 ж. Бірінші яһуди-рим соғысы және 135 ж. Бар-Кохба көтерілісі, олардың қатаң римдік жазалары, яһуди қоғамы мен діни өмірінің көп бөлігінің ыдырауына әкелді. Дегенмен, Бабылдағы яһуди мектептері гүлдене берді, ал батыста раббилер Ғалилеяға қоныстанып, оқуларын жалғастырды. Осы кезеңде яһуди арамей тілі Персия империясының ресми арамей тілінен едәуір өзгешеленді. Орта Бабыл арамей тілі басым диалект болып саналды және ол Бабыл Талмудының негізі болып табылады. Бұрынғы солтүстік диалект болған Орта Ғалилея арамей тілі, батыстағы жазбаларға әсер етті. Ең маңыздысы, масореттер еврейше де, арамейше де жазылған кітаптарды дұрыс оқуға көмектесетін белгілер жасады. Осылайша, Танахтың нүктеленген нұсқаларындағы стандартты дауысты белгілер ертедегі еврей тілінен гөрі Орта Ғалилея арамей тілінің айтылуын көрсетеді. Яһуди диаспорасы кеңірек тараған сайын, арамей тілі көптеген яһуди қауымдастықтарының негізгі тілі ретінде басқа тілдерге уступить бастады. Бұрынғы еврей тілі сияқты, арамей тілі де ақырында діни ғалымдардың тіліне айналды. 13 ғасырда Испанияда жарық көрген «Зохар» және 16 ғасырда Богемияда жарық көрген танымал Пасха әні «Чад Гадья» Талмуд тілі халықтың тілі болмай қалғаннан кейін де маңыздылығын сақтап қалғанын көрсетеді.

20 ғасыр

Арамей тілі Месопотамияда арамей тілінде сөйлейтін аймақтарда қалған яһуди қауымдары үшін негізгі тіл болып қала берді. 20-ғасырдың басында Урмия көлі мен Мосул жазығы арасындағы кең аумаққа, тіпті шығысқа қарай Сананджға дейін ондаған шағын арамей тілінде сөйлейтін яһуди қауымдары шашырап жатты. Осы аймақта көптеген арамей тілінде сөйлейтін христиан халқы да болды. Мысалы, Заходада яһудилер мен христиандар бір-бірінің арамей тілін оңай түсіне алды. Ал Саннадж сияқты жерлерде арамей тілінің әртүрлі нұсқаларын сөйлейтін яһудилер мен христиандар бір-бірін түсінбеді. Яһуди диалектілерінің арасында өзара түсіністік сирек кездесті. 20-ғасырдың ортасында Израиль мемлекетінің құрылуы ғасырлар бойы сақталған арамей тілінде сөйлейтін қауымдардың тарауына себеп болды. Бүгінде еврей арамей тілінің көптеген ана тілінде сөйлейтіндері Израильде тұрады, бірақ олардың ерекше тілдері біртіндеп қазіргі иврит тілімен алмастырылуда.

Яһуди-арамей тілдерін зерттеу

Яһуди арамей тілін зерттеу – еврей тану және арамей тану салалары арасындағы ерекше, пәраралық ынтымақтастық ретінде жақсы қалыптасқан сала. Яһуди арамей тілін зерттеудің толық көлемі лингвистикалық аспектілермен ғана шектелмейді, сонымен қатар арамей тілінде сөйлейтін еврей қауымдастықтарының тарихи және қазіргі заманғы мәдени мұрасын да қамтиды. Еврей немесе арамей тану саласындағы сарапшы емес кейбір ғалымдар яһуди арамей мәдени мұрасының маңыздылығын назардан тыс қалдыруға бейім.