Кіріспе

Тель-Арад (Тел-Арад) – Өлі теңіздің батысында орналасқан археологиялық үйінді. Араб тілінде Телль ‘Арад (تل عراد) деп аталады. Бұл үйінді қазіргі Израильдің Арад қаласының батысында, тау жоталарымен қоршалған Арад жазығында жатыр. Тель ерте қола дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейінгі маңызды жол торабына қарап тұр. Темір дәуірінде Арад Иерусалим, Хеброн, Арад аңғары арқылы Хорват-Уза қираған жерлері мен Өлі теңізге баратын басты жолды қорғаған. Барлығы 18 қазба маусымы өткізілді, олардың 14-і ерте қола дәуірі қаласына арналды және Рут Амиран басқарды. Бірінші экспедиция 1962-1966 жылдары, ал екіншісі 1971-1980 жылдары жұмыс істеді. Цитадель үйіндісін қазба жұмыстарын негізінен Йоханан Ахарони жүргізді. Бүгінде бұл орын Израиль табиғат және саябақтар басқармасы басқаратын ұлттық парк деп жарияланды. Иоханан Ахарони және басқа ғалымдардың пікірінше, Тель-Арад Киелі кітаптағы Арад қаласына сәйкес келеді, ол шығыс Негевтегі күшті ханаандық қала ретінде айтылады, бірақ оны Израильдің он екі тайпасы бағындырған-бағындамағаны әлі белгісіз (Сандар кітабы, 14-тарау, 24-25-аяттар; 21:1; 33 М; Ешуа кітабы, 12-тарау, 14-аят; Сотшылар кітабы, 1-тарау, 17-аят; Жылнамалар кітабы, 1-тарау, 8-аят). Арад, көрінеу, Яһуданың Негев қалалары тізімінде кездеседі, онда кейде "Арад" орнына "Адар" деп жазылған (Ешуа кітабы, 15-тарау, 21-аят). Төменгі ханаандық қоныс және жоғарғы израильдік қамал қазір Тель-Арад ұлттық паркінің құрамына кіреді, онда жоғарғы және төменгі орындардың қабырғаларын қалпына келтіру жобалары жүргізілуде.

Ұсынылған сәйкестендіру

Бұл жер алғаш рет 1841 жылы Эдвард Робинсонның «Палестинадағы Киелі кітапты зерттеулер» еңбегінде, араб тіліндегі Телл-Арад атауының Ешуа кітабындағы Харад атауымен ұқсас болуына байланысты, қазіргі әдебиетте танылды.

Археология

Тел Арадтың жоғарғы және төменгі аймақтары Рут Амиран мен Йоханан Ахарони тарапынан 1962 және 1984 жылдар аралығында 18 қазба маусымында зерттелді. Темір дәуіріне жататын су жүйесін зерттеуге тағы 8 маусым жұмсалды.

Кальколитті

Бұл жер төменгі қала және төбедегі жоғарғы бөлікке бөлінген. Кейінгі Халколит дәуірінде (шамамен б.з.д. 4000 ж.) төменгі қала тұңғыш рет қоныстанды.

Ерте қола дәуірі: Қанахандық елді мекендер

Ерте қола дәуірінде Тель-Арад ерте қола I–II кезеңінде қоныстанды және Беер-Шеба аңғарының мыс саудасына қатысты. Жалпы алғанда, Тель-Арад құрғақ аймақта орналасқан, ал адам қызметінің жиілігі ылғалды климат жағдайларына қарай өзгеретін. Ерте қола IB (б.з.д. 3300-3000 жж.) Тель-Арад III қабаты гүлденген. EB IB кезеңінде Оңтүстік Левант өте ылғалды климаттық жағдайлардың үстемдігін көрді. Оңтүстік Леванттың солтүстік бөлігінде Жерорта теңізі ағаштары мен зәйтүн гүлдерінің тозаңдарының деңгейі жоғары болды. Бұл прото-қалалық кезең болды, онда елді мекендер таралып, халық саны өсті, сонымен қатар адам қызметі Негев аймағына тарады. Ерте қола II (б.з.д. 3050/3000-2750/2700 жж.) Тель-Арад II қабатында бай қалдықтар табылды. Ерте қола III (б.з.д. 2750-2350 жж.) Арадтың тасталып қалғандығын көрсетті. Бұл Арабадағы мыс өнеркәсібімен және Ескі патшалықтағы Мысырға саудамен байланысты Негев таулы аймағындағы орталық сауда орындарының дамуымен байланысты болуы мүмкін.

Темір дәуірі

Кейін Қола дәуірінің құлдырауымен байланысты, Мысырдың Жаңа Патшалығының құлдырауы Оңтүстік Левант аймарындағы оның билігінің әлсіреуіне алып келді.

I темір дәуірі

Бұл жер б.з.д. 11 ғасырдан бастап ғана израильдіктермен қоныстандырылды, алдымен жоғары төбеде ресми немесе қасиетті аумақ белгіленген қоршалмаған аймақ ретінде, кейіннен гарнизондық қала немесе цитадель ретінде пайда болды.

II темір дәуірі

Қазба жұмыстарының үшінші маусымында Арад қамалының VI қабатынан б.з.д. 7 ғасырға жататын, еврей тілінде жазылған 100-ден астам остракон (жазуы бар қыш сынықтары) табылды. Олардың көп бөлігі – қамал командирлері арасындағы күнделікті әскери хат алмасулар, және олар Элиашибқа жолданған, ол қамалдың жабдықтаушысы болған деп саналады. Бір остраконда "ЙХВХ үйі" деп көрсетілген, кейбір ғалымдар бұл Иерусалим ғибадатханасына сілтеме екенін айтады. Олармен бірге осыған ұқсас мерзімге жататын жартылай, иератикалық остракон да табылды. Тізімдегі тауарлардың ішінде Оңтүстік Египет арпасы және жануар майлары (еврей остракондарындағы бидай мен зәйтүн майына қарамастан) болды. Кейіннен, иератикалық және еврей финикиялық жазулары бар остракон табылды, бірақ ол екі тілде де жазылмаған.

Ғибадатханалар мен марихуананы пайдалану

Ардадағы ғибадатхананы 1962 жылы археолог Йоханан Ахарони ашқан. Ол өмірінің қалған бөлігін оны зерттеумен өткізді және 1970 жылдардың ортасында сол жерде қайтыс болды. Осы ғибадатхананың қасиеттісінде екі құрбандық тақтасы және екі стела немесе тұрған тас табылған. Олардың үстіңгі беттерінде сақталған белгісіз қара материал органикалық қалдықтарды зерттеуге жіберілді, нәтижесінде кіші тақтада THC, CBD және CBN (қаннабистен алынатын) анықталды. Үлкен тақтада құрбандыққа арналған хош иіс заттарының көптеген іздері табылды. Хош иіс заттарының діни мақсатта қолданылуы белгілі болғанмен, қаннабистің болуы бұрын-соңды болмаған және таң қалдырды. Бұл "Иудея патшалығында табылган есірткі заттың алғашқы дәлелі" болып табылады. Деир Алладағы тағы бір діни археологиялық қазбада қаннабис талшығы да табылған.

Эллиндік және римдік кезеңдер

Бірнеше цитадель бірінің үстіне бірін салынған және эллинистік және римдік кезеңдерде болған деп саналады. Ирод тіпті нан жасау мақсатымен төменгі қаланы қайта жаңартып салған. Бұл орын Бар-Кохба көтерілісінің 135 жылға дейін тоқтатылғанға дейін сақталды.

Абасидтер дәуіріне мұсылмандық жаулап алу

Тель-Арад 500 жыл бойы қиратылып жатты, ерте ислам кезеңіне дейін. Осы кезде бұрынғы римдік цитадель аймақтағы белгілі бір өркендеген рулармен қайта салынды және жаңартылды. Ол шамамен 861 жылға дейін, орталық билік күйреген және кең ауқымды көтеріліс пен ала-құлалық кезеңі басталар кезде 200 жыл бойы қолданылды. Цитадель толығымен қиратылды және одан кейін осы жерде ешқандай құрылыс салынбады.