Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жылқы тұқымы
Horse breed
Қарабах – таулы далалық жарыс және мінетін жылқы тұқымы. Бұл тұқымның тегі Қарабах аймағынан бастау алады. Қарабах тұқымына парсы жылқылары, Ахалтеке, Кабарда, Түркімен және араб жылқыларының әсері болған деп саналады, сондай-ақ 19 ғасырда Ресей Дон жылқысының қалыптасуына да ықпал еткен. Бұл тұқым негізінен Әзірбайжанның Шаки аймағында өсіріледі. Тұқымның саны 1000-нан аспайды және жойылу қаупінде. Кейбір мәліметтерге сәйкес, 8-9 ғасырларда арабтардың Арранды басып алу кезінде алтын қоңыр түсті (Қарабахқа тән) ондаған мың жылқылар тартып алынған. Қарабах жылқысы Ахалтекемен (Түркіменстанда өсіріледі) және Иранда өсірілетін Түркімен жылқысымен тығыз байланысты. Кейбір тарихшылар олардың бастапқыда бір тұқым болғанын және араб жылқысының дамуына елеулі үлес қосқанын айтады. Бұл фактілер 19 ғасырда жүргізілген көптеген зерттеулер нәтижесінде анықталды. Тұқым қазіргі сипаттемесін 18-19 ғасырларда алған. Кавказ аймағында Қарабах хандығы жылқы өсіру орталығы ретінде белгілі болған. Хандықтың жылқы зауыты таза тұқымды жылқылардың негізгі шаруашылығы болды, олар сатуға шығарылмады, тек сыйлық ретінде ғана табысталды. Дитерихстің мәліметінше, 1797 жылы, Аға Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін, Ибрагим Халил хан өзінің жылқы қорасын алған. Қарабах хандығының билеушісі Ибрагим Халил ханның (1763–1806) 3000–4000 жылқыдан (көбінесе Қарабахтар) тұратын мал басы болғаны туралы мәліметтер бар. 19 ғасырда Қарабах жылқылары Еуропаға кеңінен таралды. 1823 жылы өткен ірі саудада ағылшын компаниясы Қарабах хандығының соңғы билеушісі Мехдигулу хан Жаванширден 60 Қарабах биесін сатып алды. 1826 жылғы орыс-иран соғысы тұқымның санын азайтса да, тұқым сақталды. Қарабах орыс Дон жылқысының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 1836 жылы орыс генералы Валериан Мадатовтың мұрагері барлық жылқыларын, соның ішінде 200 Қарабах биесін Дон аймағындағы жылқы шаруашылығына сатты. Бұл биелер 20 ғасырға дейін орыс Дон жылқысын жақсарту үшін пайдаланылды. Қарабах жылқыларының саны 20 ғасырдың басында, негізінен Кавказдағы және Қарабах аймағындағы азаматтық және этникалық соғыстардың салдарынан күрт азайды. Қарабах хандары құрған және олардың мұрагерлері дамытқан жылқы шаруашылығы 1905 жылы жойылды. Қарабах жылқылары басқа тұқымдармен будандастырылды, нәтижесінде олардың дене бітімі кішірейді. 1949 жылы тұқым Әзірбайжандағы Агдам жылқы зауытында қайта жаңғыртылды. Жеті жылдан кейін Кеңес үкіметі Англия королевасы Елизавета II-ге Қарабах айғыры Заман мен Ахалтеке Меле Кушті сыйға берді. Тұқым Бірінші Таулы Қарабах соғысы кезінде тағы да қиындыққа тап болды. 1993 жылы Агдамды армян әскерлері басып алғанға дейін Қарабах жылқыларының көп бөлігі Агдам жылқы зауытынан көшірілді. Қазіргі уақытта олар Барда мен Аждабади арасындағы Қарабах жазығындағы қысқы жайылымдарда өсіріледі.
The Karabakh is a mountain steppe racing and riding horse breed. It is named after the Karabakh region, from which the breed originates. The Karabakh is thought to be influenced by Persian horses and the Akhal Teke, Kabarda, Turkoman and Arabian breeds, and it influenced the development of the Russian Don during the 19th century. It is bred primarily in Azerbaijan's Shaki region. The breed numbers below 1,000, and it is threatened with extinction. According to some sources, tens of thousands of horses with golden chestnut coloring (characteristic of Karabakhs) were seized by the Arabs during their eighth and ninth century conquest of Arran. The Karabakh has close links to the Akhal Teke (which is bred in Turkmenistan) and the Turkoman horse, which is bred in Iran. Some historians believe that they were originally a single breed and significantly influenced the development of the Arabian horse. These facts were found out after numerous studies in the 19th century. The breed acquired its present characteristics during the 18th and 19th centuries. In Transcaucasia, Karabakh Khanate was known as a place for breeding of horses. Factory of the khanate was the main farm of purebred horses, which were not held for sale, but were only presented as gifts. According to Diterikhs, in 1797, right after the death of Agha Mohammad, Ibrahim Khalil Khan got his stable. There is some evidence that Ibrahim Khalil Khan (1763–1806), ruler of the Karabakh Khanate, had a herd numbering 3,000–4,000 (primarily Karabakhs). During the 19th century, Karabakhs became popular in Europe. An English company purchased 60 Karabakh mares from Mehdigulu Khan Javanshir, the last ruler of the Karabakh Khanate, at a large 1823 sale. Although its numbers were impacted in 1826 during the Russo Iranian war, the breed remained intact. The Karabakh played a significant role in the formation of the Russian Don breed. The heir of Russian general Valerian Madatov sold all his horses, including 200 Karabakh mares, to a breeder in the Don region in 1836. The mares were used to improve the Russian Don into the 20th century. Karabakh numbers sharply decreased again during the early 20th century, primarily because of civil and ethnic wars in the Caucasus in general and the Karabakh region in particular. The breeding enterprise established by the Karabakh khans and developed by their heirs was destroyed in 1905. Karabakhs were bred to other breeds, resulting in changes including a reduction in size. In 1949, the breed was revived at the Agdam stud in Azerbaijan. Seven years later, the Karabakh stallion Zaman and an Akhal Teke named Mele Kush were presented to Queen Elizabeth II by the Soviet government. The breed experienced another setback during the First Nagorno Karabakh War. Before the 1993 capture of Agdam by Armenian forces, most of the Karabakh horses were moved from the Agdam stud. They are currently bred in winter pastures on the lowland Karabakh plains between Barda and Agjabadi.
Ресей империясы жылдарында
1805 жылы Қарабақ Ресейдің құрамына енді. Ыбырайым ханнан кейін билік құрған Мехдиғұл хан асыл тұқымды жылқы шаруашылығын дамытуға қызығушылық танытпады. Оның салдарынан хан жылқыларының саны азайды. 1822 жылы Мехдиғұл хан Парсыға қашып кетті, ал оның ең бағалы жылқылары жақын туыстарына сыйлық ретінде табысталды. Мехдиғұл ханнан өзгеше, оның қызы Хуршидбану Натаван асыл тұқымды жылқы шаруашылығын дамытуға белсенді түрде араласты. Натаванның қарабақ жылқылары Универсальдық көрмеде (1867), Мәскеудегі (1869) және Тбилисидегі (1882) ауыл шаруашылығы көрмелеріне қатысып, алтын медальдармен және құрмет грамоталарымен марапатталды. 1869 жылы өткен Екінші жалқылы орыс көрмесінде де қарабақ жылқылары марапатталды: Меймун – күміс медаль, Тоқмақ – қола медаль. Париждегі Универсальдық көрмеде (1867) Хан күміс медаль жеңіп алды. Кавказде дислокацияланған орыс офицерлері қарабақ жылқыларын пайдаланды. 1829 жылы Арзурумға саяхат еткен орыс ақыны Александр Пушкин өзінің саяхат жазбаларында жас орыс офицерлерінің әзербайжандық жылқыларға мініп жүргенін жазды. 1843 жылдың 21 мамырында Шуша қаласының гербі бекітілді, оның суретінде қарабақ жылқысы бейнеленген.
In 1805 Karabakh became part of Russia. Mehdigulu Khan, who ruled after Ibragim Khan, was not interested in the development of stud farms. As a consequence the quantity of khan horses was decreasing. In 1822, Mehdigulu Khan ran away to Persia, and his best horses were presented as gifts to his close people. Unlike Mehdigulu Khan, his daughter Khurshidbanu Natavan was actively engaged in the development of stud farms. Natavan's Karabakh horses took part in the Exposition Universelle (1867), agricultural exhibition in Moscow (1869), in Tbilisi (1882) and were awarded golden medals and certificates of honour. Karabakh horses were also awarded at the Second All Russian Exhibition in 1869: Meymun – silver medal, Tokmak – bronze medal. At the Exposition Universelle (1867) in Paris, Khan got a silver medal. Karabakh horses were used by Russian officers who served in the Caucasus. Russian poet Aleksandr Pushkin, who traveled to Arzurum in 1829, wrote in his travel notes that young Russian officers were riding Azerbaijani horses. On 21 May 1843, the coat of arms of Shusha was approved and Karabkh horse was depicted on it.
Кеңес Одағында
1948 жылы кеңестіктер тоғыз араб биесін пайдалана отырып, селекциялық бағдарламаны бастады, себебі сол кезде тазақан Қарабақ жылқысы қолжетімді болмады.
In 1948, the Soviets began a breeding program which included the use of nine Arabian stallions, as no pure Karabakh stallions were available at the time.
Әзірбайжан Республикасы жылдарында
Қарабақ жылқылары екі асыл тұқымдық шаруашылықта өсіріледі: Барда аймағының Ламбаран ауылында және Агстафада. Мемлекеттік кәсіпорындармен қатар жеке шаруашылықтар да бар. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы салдарынан жылқылардың саны күрт азайды. Бұл жылқыларды жиі көшіру және жүкті биелердің түсік тастауы себеп болды. Соған қоса, жылқылар қолайсыз жағдайда өсірілді. 2013 жылы дәстүрлі қарабақ жылқысымен ойналатын шовқан ойыны ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. 2015 жылдан бері Қарабақ жылқыларын экспорттауға тыйым салынды және Әзербайжан Ауыл шаруашылығы министрлігі қалған жылқылардың аз санын көбейтуге баса назар аударуда.
Karabakh horses are bred at two stud farms: in the village of Lambaran of the Barda region, and in Agstafa. Private stud farms exist in line with state enterprises. Because of the First Nagorno Karabakh War, the number of horses significantly decreased. This happened because horses were often moved from one place to another and pregnant fillies experienced miscarriages. Moreover, horses were bred in unsatisfactory conditions. The traditional Karabakh horse riding game of chovqan was included in the UNESCO Intangible Cultural Heritage List in 2013. The export of Karabakh horses has been banned since 2015 and the Azerbaijani Ministry of Agriculture focuses on the breeding of the small number of remaining horses.
Қазіргі заман
Қарабақ жылқысы – Әзірбайжанның ұлттық жануары және Ағдам мен Шаки аудандарының ресми символы. Әзірбайжан халқы үшін зор мәдени маңызға ие болған бұл жылқы әдебиетте және пошта маркаларында кездеседі. «Қарабоғ» футбол клубының логотипінде екі шарықтап тұрған жылқы бейнеленген, олар Қарабақ жылқысының нұсқасымен жасалған. Құрбан Саидтың «Али мен Нино» романында: «Мен жылқыға қарап, қатты таңқалдым. Қарабақтың қызыл-алтын ғажайып аты – бүкіл әлемдегі он екі алтын жылқының бірі тұрды», – делінген. Михаил Лермонтовтың «Демон» поэмасында Қарабақтағы жылқы суреттелген. 2012 жылы бұл тұқым Елизавета II-нің Алмаз мерейтойына арналған Royal Windsor Horse Show-да өнер көрсетті. 2017 жылдың наурыз айында Бельгияда Қарабақ жылқысына арналған ескерткіш ашылды, ал Қарабақ 2017 жылғы Ислам ынтымақтастығы ойындарының талисманы болды. 2022 жылдың 16 мамырында Әзірбайжан президенті Ильхам Алиев Елизавета II-ге «Шохрат» (Даңқ) атты Қарабақ жылқысын сыйға тартты.
The Karabakh horse is the national animal of Azerbaijan and the official symbol of the Agdam and Shaki districts. The horse, of great cultural importance to the people of Azerbaijan, appears in literature and on postage stamps. Qarabağ FK's logo contains two rearing horses, based on the Karabakh horse. According to Kurban Said's novel Ali and Nino, "I looked at the horse and was struck numb. There stood the red golden miracle of Karabakh one of the twelve golden horses in the whole world " A horse in Karabakh is described in Mikhail Lermontov's poem, "Demon". In 2012, the breed appeared at the Royal Windsor Horse Show to perform at the Diamond Jubilee of Elizabeth II. A monument to the Karabakh horse was unveiled in Belgium in March 2017, and the Karabakh was the mascot of the 2017 Islamic Solidarity Games. On May 16, 2022, Queen Elizabeth II was presented with a Karabakh horse named Shohrat (Glory) as gift from President Ilham Aliyev of Azerbaijan.