Кіріспе

Жауынгерлік өнерде, «waster» – жаттығу қаруы, көбінесе семсер, әдетте ағаштан жасалады, бірақ нейлоннан (пластиктен) жасалған «waster» да кездеседі. Нейлон ағаштан қауіпсіз, себебі оның иілгіштігі, тікелей соққылардың қауіпсіз болуын қамтамасыз етеді, ағаш «waster»-лерде мұндай мүмкіндік шектеулі. Тіпті болат «федер» да көптеген ағаш «waster»-лерге қарағанда иілгіш. Металлдың орнына ағаш немесе нейлонды пайдалану, қару-жарақпен алғашқы жаттығулар мен айқас үшін экономикалық мүмкіндік береді, бірақ нағыз тәжірибеден айырылуға әкеледі. Салмақты «waster» күш жаттығулары үшін қолданылуы мүмкін, теория бойынша, нақты семсерді қолдану қозғалыстарын салыстырмалы түрде жеңіл және жылдам етуге көмектеседі, бірақ қазіргі спорт ғылымы көрсеткендей, спортшы ең тиімді жаттығуды оның салмағы, тепе-теңдігі және пішіні нақты қаруға ең жақын құралмен жасайды. Ағаш жаттығу қарулары ретінде «waster»-лер көптеген ғасырлар бойы әртүрлі мәдениеттерде табылды, соның ішінде ежелгі Қытай, Ирландия, Иран, Шотландия, Рим, Мысыр, орта ғасырлық және Ренессанс Еуропасы, Жапония, сондай-ақ Еуропа мен АҚШ-та қазіргі заманда. Уақыт өте келе, «waster»-лер әртүрлі формаларға ие болды, бұл формалар хронологиялық реттілікке байланысты емес, қарапайым таяқтардан бастап, былғары тұтқалары бар клипті ұштарға және нақты семсерлердің мұқият көшірмелеріне дейін жетті. Қазіргі заманғы еуропалық жауынгерлік өнер қауымдастығында кеңінен қолданылатын бұл термин, батыс еуропалық қаруларға ұқсайтын, мысалы, ұзын семсер немесе қаруланған семсер сияқты «waster»-лерге қатысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, ағылшын тілінде «waster» термині ағаш семсерлерден басқа, қару ретінде қолданылатын таяқтар мен дубинкаларды да білдірген. Тарихи жекпе-жек өнерін қайта құру топтары, сондай-ақ тікелей рөлдік ойындар мен Ренессанс фестивальдары коммерциялық «waster»-лер үшін кең нарық құрды. Жауынгерлік өнердің дамуымен және қаруларға академиялық қызығушылықтың артуымен, ұзын семсер мен қаруланған семсертен басқа «waster»-лердің басқа түрлері де коммерциялық өндіріске түсті. Ағаштан жасалған жаттығу қаруларының тұжырымы тарихи еуропалық жауынгерлік өнерімен ғана шектелмейді. Кейбір жапон жауынгерлік өнерінде, мысалы, кендзюцу және иайдода, жаттығу қарулары ретінде бокен немесе синай қолданылады. Филиппин жауынгерлік өнерінің бірі – эскрима – да қылыш орнына ретан таяғын пайдаланады. Бір таяқпен жекпе-жек өнерінің негізі кең қылыштардың орнына жаттығу қарулары ретінде «waster»-лерді пайдалануға байланысты.

Қолдану

Тарихи тұрғыдан алғанда, студенттер мен сарбаздар арзан және жұмсалатын жаттығу құралдары ретінде ысырапшыларды пайдаланған. Жоғары сапалы болаттан жасалған қару-жарақ, әсіресе семсерлер, оларды жаттығу үшін нашар таңдау етті. Ұдайы жаттығудан кейін олардың жапырағы әлсіреп, қару ретінде тиімділігі мен сенімділігі төмендеді. Қымбат қаруды бүлдірмеу және кез келген жекпе-жек өнеріне тән қажетті жаттығулар мен айқастарды жүргізу үшін ағаштан жасалған жаттығу қарулары ойлап табылды. Бүгінде, әсіресе Еуропаның тарихи жекпе-жек өнерін қайта құру және тарихи қайта жаңғыртуда, ысырапшыларға қызығушылық жаңадан оянды. Ысырапшылар қазіргі заманғы жаттығушыларға көптеген артықшылықтар береді, олардың көптегені тарихи оқушыларға да қатысты болған. Ағаштан жасалған қылыштардың өткір жиектері мен ұшы, айқасы мен сабы өткір болмауы, өткір немесе өткір емес болат қарумен жаттығудың қауіпсіз баламасын ұсынады. Ысырапшылар етті кеспейді, бірақ айқын соққы береді. Осыған қарағанда, осыған ұқсас болат қаруға қарағанда, ысырапшыны иеленудің төмен құны, оны әлдеқайда қолжетімді және жұмсалатын құралға айналдырады. Көптеген қазіргі ысырапшылар түпнұсқа қаруды дәл көшіру үшін жасалған, соның ішінде функционалдық, тұтас семсер бөліктері бар. Бұл функционалдық ағаш қаруды оның болат әріптесіне ұқсатуға мүмкіндік береді. Ысырапшылардың кемшіліктері де бар. Толығымен ағаштан жасалған конструкция ысырапшыларды әдетте болат қарулардан жеңіл және басқаша теңдестірілген етеді. Ағаш пен болаттың қасиеттерінің айырмашылығы жаттығу мен айқас кезінде өнімділіктің айырмашылығын тудырады. Ағаш ысырапшылары күшті парри немесе абсетцен кезінде басқа ысырапшылармен күшті соқтығысқанда кері секіреді, бұл құбылыс "ысырапшының секіруі" деп аталады. Болат қарулар бұл қасиетті бірдей деңгейде көрсетпейді, әдетте байлану және сығақтап, минималды кері секірумен қозғалады. Ағаш ысырапшыларды пайдалану қауіпсіз болғанымен, олар кескіш жиегі болмағандықтан, болат жаттығу қылыштарына қарағанда қауіпсіз емес. Ағаш қарулар әдетте қалың жапыраққа ие (болат жаттығу қылыштарына қарағанда, мысалы, федерлерге), бірақ болат қаруларға ұқсас салмаққа ие болғандықтан, олар болат жаттығу қылыштарынан (салмағы сабында шоғырланған, ысырапшының теңдестірілген салмағына қарағанда) әлдеқайда күшті соққы береді. Сонымен қатар, ысырапшының берік ағаштан жасалған конструкциясы оны федерлер немесе кейбір болат жаттығу қылыштар сияқты итергіштерде бүкпейді. Осы себептерге байланысты, айқас кезінде қорғалмаған дене бөліктеріне күшті соққылар немесе итерулер айқын күшті жарақаттарға әкелуі мүмкін (ағаш қару соққыға ұқсас әрекет етеді). Қазіргі заманғы тарихи жекпе-жек өнерін қайта құру ұйымдары, соның ішінде Қайта өрлеу жекпе-жек өнерлері қауымдастығы және Чикаго семсерлік гильдиясы жаңа жаттығушылардың негізгі жаттығу құралы ретінде ысырапшыларды пайдаланады. Ысырапшылар кесу, тіліп алу, итеру және қорғану сияқты әр түрлі техникаларды үйрену, тәжірибелеу және кейінірек айқасу үшін қолданылады. Әсемдеу кезінде, тәжірибе жетіспеушілігіне алаңдаған жағдайда, ысырапшы бұлтты семсердің орнына қолданылуы мүмкін. Қатысушылар сонымен қатар адам нысанасын имитациялайтын жаттығу бағаны – пельге қарсы ысырапшыларды қолдана алады. Адамның шеберлігі артып, олар өткір металл пышақпен салыстырғанда нақты қасиеттерді ұсынатын, тұнбалы болат қаруды қолдана бастайды.

Құрылыс

Қазіргі заманғы коммерциялық өндірушілер құлағыштар жасау үшін негізінен қатты және берік Хикори ағашын қолданады. Кейбір өндірушілер жатоба және қызғылт жүрек сияқты басқа ағаштарды да қолдануға рұқсат береді, осы арқылы жеке тұлғалар құлағыштарды безендіруге мүмкіндік жасайды. Өндірушілер әдетте зығыр майы немесе басқа қорғаныш сұйықтығымен жағып, пайдаланушыларға оны үнемі жағуды ұсынады. Бұл ағаштың сынығын қалдырмайды және құралды мықтырақ, ұзаққа тозуға төзімді етуге көмектеседі. Ағаш түрлерінің әрбір нұсқасы, тіпті бір сорттың өзінде де, өнімділік бойынша бірдей болмайды және қолдану кезінде әртүрлі қасиеттерді көрсете алады. Қазіргі заманғы құлағыштардың пішіні олардың репликалық жаттығу қылыштары ретінде қолданылуынан туындайды. Құлағыштардың жүзі линза тәрізді (линза пішіндес) немесе алмаз тәрізді қимамен және анықталған жиектерімен жасалады. Бұл пішін сапқа дейін жалғасады, онда оқшау пішіндес қимасы бар тұтқа орналасқан, ол жүзбен бір жазықтықта бағытталған. Тарихи қылыштардың ажырамас бөлігі болып табылатын бұл сопақша пішін, ұстаушының қолындағы сопақша тұтқаның орнын сезу арқылы қылыштың айналу осын анықтауға мүмкіндік береді. Салмақ жүзі қылыштың салмағын теңдестіретін және тұрақты ұстауға мүмкіндік беретін, сонымен қатар қаруды күшпен басқару үшін пайдаланушыға қосымша икемділік беретін элемент болып табылады. Функционалды крест темір қылыштағыдай қолдарды қорғайды және түрлі қорғаныс және парилерге көмектеседі. Жарым қылышпен соққы жасағанда крест пен салмақ жүзі қарудың соққы беретін бөліктері ретінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, мордхауда қолданылатындай тікелей зақым келтіру үшін.

Тарих

Ағаштан жасалған жаттығу қылыштары соңғы қола дәуірінен бері қолданылып келеді, Шотландиядағы Оркни материгінде табылған түпнұсқа қылыш әлі күнге дейін Эдинбург ұлттық мұражайында сақтаулы. Ирландиядағы ұқсас табылған зат ирланд мифі – «Таин Бо Куаилнге» тарихи негіз береді, онда ағаш жаттығу қылышының қолданылуы айтылады. Мысырлық сарбаздар дөңгелек таяқтарды қолданып, примитивті жаттығу қылыштарымен спорттық фехтованиемен айналысқан. Римдіктер жаттығу үшін «рудис» деп аталатын ағаш қылыш қолданған. Рим ақындары Гораций мен Ювеналдың аудармалары осы жаттығу қаруының қолданылғанын көрсетеді. Ювенал поэзиясының 1661 жылғы Бартен Холидей жасаған аудармасында римдік жаттығушылар өткір болатты қолдануға көшу алдында ағаш жаттығу қылыштарымен күресуді үйренгендігі айтылады, бұл қазіргі реконструкция тобының даму жолына ұқсас. Шындығында, римдік гладиаторлар да ауыр ағаш қылышпен сабан немесе «палус» деп аталатын ағаш бағанаға қарсы жаттыққан. «Сардар кітабы» сияқты кезеңдік еңбектерде жаттығу қылыштары туралы айтылады. Көптеген «Фехтбюхерлер» де жаттығу қылыштарын қолдануды айтады немесе дұрыс техниканы көрсететін модельдерде оларды көрсетіп тұрады. 16 ғасырда неміс фехтование мектептерінде «Дюссак» пайдалануға кірісті. Нағыз жаттығу қылышы – дюссак, бір жағдайдан басқа барлық жағдайда толығымен ағаштан жасалған және қауіпсіз әрі арзан жаттығу құралы болды. Қарудың ерекше пішіні, мысалы, «қарланған қылыш» немесе ұзын қылыш сияқты дәстүрлі тұтқалы қылыштарды көшіруге қолайлы емес еді. Керісінше, дюссак «үлкен пышақ» – großes Messer-ге ұқсас, ол ұзын қылыштарға қарағанда қарапайым халық арасында жиі кездесетін, оның құны бай адамдарға ғана алуға мүмкіндік беретін қару.

Қалқандар

Ұзын семсерлердің ұзындығы әдетте 42 мен 50 дюйм аралығында болады және оларды қолдану кезінде екі қолды да сапқа алуға мүмкіндік беретін «қол мен жарты» семсерлер деп те атайды. Бұл қарулар көбінесе болат қылыштарда кездесетін қырқа немесе ойыс, анық жиектері және қылыш құрамының басқа да элементтерін қамтиды. Иоганн Лихтенгауэр және оның шәкірттері Зигмунд Рингек пен Ханс Талхоффер үйреткен көптеген негізгі қағидалар ұзын семсерді пайдалануға жиі қатысты. Қарулы семсерлердің ұзындығы 32 мен 42 дюйм аралығында өзгереді және тарихи үлгілері сияқты, ұстағышы ұзын семсерге қарағанда қысқа болып келеді, бір қолды ғана толықтай ұстауға мүмкіндік береді. Бұл семсерлерде де анық жиектер, саптар және басқа да стандартты қылыш элементтері жиі кездеседі. Қарулы семсерлер I.33 қолжазбасында кеңінен бейнеленген, ол семсер және қалқанмен күресу туралы ең көне қолжазба болып саналады және шамамен 14 ғасырдың басына жатады. Салтанатты рудиус – бұл гладиаторлар жеткілікті шайқастарда жеңіске жетіп, еркін адамдарға айналғанда салтанатты түрде табыс етілген ағаштан жасалған гладиус. Кейбір қазіргі кездегі сатушылар оны шығарады, ал оның ұзындығы 28 мен 30 дюйм аралығында. Өндірушілер рудиустың тек салтанатты мақсаттарға арналғанын ескертеді және оны жаттығу шайқастарында қолдануға болмайды. Осы тұрғыдан алғанда, ысырапшыл жауынгерлік құрал ретіндегі маңызын жойып, ол негізінен өнер туындысына айналады. Дюссактар, фальшиондар, екі қолды семсерлер, кесу және шаншу семсерлері, гладиус, викинг семсерлері және рапира семсерлері коммерциялық сатушылардан кеңінен қол жетімді емес, бірақ оларды арнайы тапсырыспен жасатуға немесе қолмен өңдеуге болады.

Қаңғылар

Рондель пышақ құйғыштары, пышақтардың өзі сияқты, әдетте он сегіз дюйм ұзындығында болады, оның он екі дюймы – жапырақ, ал алты дюймы – сап. Бұл қарулар нақты жиектерінен толығымен бас тартып, рондель пышағы тарихи түрде ұру және шаншу қаруы болғандықтан, көбінесе цилиндр тәрізді пішінге ие болуы мүмкін. Қақпақты пышақ құйғыштары да қол жетімді, олар функционалдық айқыштармен және анық жиектермен жабдықталған, көбінесе шамамен 18 дюймдік ұзындықта кездеседі.

Жалпы сілтемелер

Клементс, Джон. "Бос жүргіш ал" – Пайдалану және тарих бөлімдерінде қолданылады. Кішкентай Қарақұм. Жиі қойылатын сұрақтар – Пайдалану, Құрылыс және Түрлер бөлімдерінде қолданылады. Жаңа Стирлинг Армз. Біздің жаттығу қалдықтарымыз туралы – Пайдалану, Құрылыс және Түрлер бөлімдерінде қолданылады. "Күллі жүрек" қару-жарағы. Жиі қойылатын сұрақтар – Пайдалану, Құрылыс және Түрлер бөлімдерінде қолданылады.