Кіріспе

Бұрынғы Үндістан саяси партиясы (1959–1974)

Сватантра партиясы – 1959 жылдан 1974 жылға дейін болған үндістандық классикалық либералдық саяси партия. Оны С. Раджагопалачари, Жавахарлал Нерудің басымдығы бар Үндістан Ұлттық Конгресінің күшейіп келе жатқан социалистік және мемлекеттік бағытына наразылық ретінде құрды. Партияда С. Раджагопалачари, Мину Масани, Н. Г. Ранга, Даршан Сингх Пхеруман, Удхам Сингх Нагоке және К. М. Мунши сияқты көптеген көрнекті басшылар болды, олардың көпшілігі бұрынғы Конгрес мүшелері еді. Партия құрылуына себеп болған нәрсе – Конгрестің Авади және Нагпур қаулыларында солға қарай бұрылуы болды. Сватантра нарыққа негізделген экономиканы және «Лицензиялық жүйенің» таратылуын жақтады, бірақ ол еркін нарық саясатына қарсы болды. Үндістан саяси спектрінде экономикалық оң жақта деп есептелетін Сватантра, «Бхаратия Жаңа Сангхтың» индуист ұлтшылдығы сияқты дінге негізделген партия емес еді. 1960 жылы Раджагопалачари және оның әріптестері 21 тармақты манифест жасады, онда олар тәуелсіздік күресінде Нехрудың серіктестері және Конгрес мүшелері болғандарына қарамастан, Сватантра партиясының неге құрылуы керектігін түсіндірді. Премьер-министр Жавахарлал Неру Сватантраны қатты сынап, оны «лордтардың, қамалдардың және заминдардың орта ғасырына» жатқызды.

Сайлау тарихы

1962 жылғы жалпы сайлауда, құрылғаннан кейінгі алғашқы сайлауда, Сваттантра партиясы жалпы дауыс санының 7,89 пайызын алып, үшінші Лок Сабада 18 орын жеңіп алды (1962–67). Ол Бихар, Раджастан, Гуджарат және Орисса штаттарында үстемдік құратын Конгресс партиясына қарсы басты оппозиция күші ретінде көзге түсті. 1967 жылғы келесі жалпы сайлауға қарай Сваттантра партиясы Үндістанның бірқатар аймақтарында маңызды күшке айналды. Ол дауыстардың 8,7 пайызын алып, 44 орынмен төртінші Лок Сабада (1967–71) ең ірі оппозициялық партия атанды. 1971 жылы Сваттантра партиясы премьер-министр Индира Гандини жеңу мақсатымен құрылған, саяси спектрдің түрлі партияларынан құралған "Ұлы одаққа" қосылды. Партия дауыстардың 3 пайызын алып, 8 орынға қол жеткізді. Келесі жылы, 1972 жылы, партияның негізін қалаушы Раджагопалачари қайтыс болды, содан кейін Сваттантра партиясы тез күйреуге ұшырады. 1974 жылға қарай партия таратылды, оның көптеген мүшелері Чаран Сингх басқаратын Бхаратия Лок Дал партиясына қосылды.

Жыл Сайлау Халықтық дауыс Орындықтар
1962 1962 жылғы Үндістан жалпы сайлауы 7,9 %
1967 1967 жылғы Үндістан жалпы сайлауы 8,7 %
1971 1971 жылғы Үндістан жалпы сайлауы 3,1 %

Идеология

Сватран партиясының мәні оның қарсыластары мен басқа бақылаушылар арасында дау тудырды. Ол «Оңтүстіктегі консервативті бай шаруалар, батыстағы бірнеше қаржы капиталистері, Біхар мен УП-дағы кейбір феодалдық рудименттер және солтүстіктегі діни экстремист басшылар» партиясы ретінде сипатталды. Үндістан Коммунистік партиясы оны «қараңғы оңшыл реакция күштерінің» бірі деп атады. Нехру партияны «феодалдар, қамалдар мен заминдарлар дәуіріне» жатқызып, оның көзқарасы «барған сайын фашистік болып бара жатқанын» айтты. Оның қолдаушылары партияны «прогрессивті либералдық партия» деп есептеді. Ал америкалық ғалым бұл партияны «діни консервативтік партия» деп бағалады.

Негізгі қағидалар

Ең алдымен, Сватранта партиясы әлеуметтік әділдікке және барлық адамдардың тең мүмкіндіктеріне "дін, каста, кәсіп немесе саяси байланысқа қарамастан" міндеттенді. Партия халықтың өркендеуі, әл-ауқаты мен бақыты мемлекеттің араласуын барынша азайтып, жеке тұлғаларға ең көп еркіндік беру арқылы қол жеткізіледі деп санады. Мемлекет өз араласуын, басқаларға тікелей көмектесудің үнді дәстүрін дамытумен алмастыруы керек. Сыртқы саясатта партия бейтараптыққа және Кеңес Одағымен жақын қарым-қатынасқа қарсы болды, ал АҚШ және Батыс Еуропамен тығыз байланыс жақтады.

Қалпына келтіру және мұра

"Сватантра" партиясының сәтсіздігіне негізгі себеп – Үндістан саясатында орталықшыл партияға орынның болмауы еді. Сонымен қатар, байлар мен шаруалар Конгрестен толық және қайта келмейтіндей ажыратылмаған, әсіресе кооперативтік шаруашылық тоқтатылып, жер участағы заңдар қолданыстағы жерлерге аса қауіп төндірмегендіктен. Керісінше, олар бірнеше мемлекеттік саясат пен шаралардан үлкен пайда көрді: жер салымын азайту, ауылдық несие беру, көлік, суару және электрмен жабдықтау сияқты қызметтерді кеңейту. Жалпы алғанда, бизнес-қауым жоспарлау, мемлекеттік сектор және үкіметтік реттеулер олардың өсуіне кедергі келтірмей, көп жағдайда оның дамуына көмектесетінін анықтады. Аралас экономика да олардың кеңеюіне жеткілікті мүмкіндік берді. Ең бастысы, Нехру үкіметі даму және реформалық жолын тұрақты түрде ұстанса да, мүлік иелерімен өте шартты және келісімді қарым-қатынас жасады. Тіпті, патшалар мен жер иелері де жойылмай, өтемақы және басқа экономикалық жеңілдіктермен жұбатты. Соңында, Конгрестің оң қанаты Нехру тірі болғанша, оның елдегі беделінің ешкімге шабуыл жасай алмайтынын түсінді, сондықтан партиядан шығуға ниет білдірмеді. Бірақ 1969 жылы Конгресс бөлінісіп, Конгресс (О) саяси күш ретінде пайда болғанда, "Сватантраның" жеке партия ретінде болу себебі жойылды, себебі бұрынғысы оңшыл партия ретінде әлдеқайда күшті болды. 2014 жылы "Лок Сатта" партиясының негізін қалаушы Нагабхаирава Жая Пракаш Нараянадан оның партиясын "Сватантра партиясының қазіргі заманғы жаңғыруы" деп есептейтінін сұрағанда, ол "Көп жағдайда – иә. Сватантра партиясын құрғандар болашақты көре білген адамдар еді және егер Үндістан олардың басшылығымен кеткен болса, біз бүгін Қытайдың экономикалық жағдайына жете алар едік" деп жауап берді.