Кіріспе

Қырлы ұшы бар лақтырылатын қару
Қуатсыз баллистикалық снаряд қаруы

Дартс – ауада ұшып, қашықтықтан тасталатын қару. Олардың дизайны сондай, өткір, көбінесе салмақты ұшы бірінші болып тиеді. Оларды жартастан (назадан) құйрығындағы қауырсындардың (флечинг) болуымен және қысқарақ және/немесе иілгіш сабымен ажыратуға болады. Дартсты қолмен немесе қолға ұсталатын құралдың көмегімен, мысалы, үрлемелі қару арқылы лақтыруға болады. Оларды садақпен қолданбайтындықтан жебелерден ажыратады. Дартс тарихқа дейінгі заманнан бері қолданылып келеді. Плумбата – ежелгі және орта ғасырлардағы жаяу әскерлер лақтырған қорғасын салмақты дартс. Дартсты әртүрлі тәсілдермен лақтыруға болады. Атлатл рычагты пайдаланып дартстың жылдамдығын арттырады, кестрос шүмек арқылы лақтырылатын дартстың қашықтығын ұлғайтады, ал адамның демімен үрлемелі қару арқылы кішкентай тас ұштар немесе уланған инелер пневматикалық күшпен қозғалады. Қазіргі заманда дартс ойын-сауық үшін қолданылады; мысалы, көгалдағы дартс және дартс ойынында.

Тарихқа дейінгі кезең

Алғашқы құралдарды қолданудың ең ерте дәлелдерінің бірі – жебелер мен садақтардың ата-бабасы саналатын, алғашқы үлгідегі сүйретін оқтың қалдықтарын қамтиды. Бұл жүйенің реконструкциясы жүз метрден астам қашықтыққа жетеді және бірнеше сантиметрлік еменге енуге мүмкіндік береді. Бұл технология Жоғарғы палеолиттен бастап (соңғы Солютрей кезеңі, шамамен б.з.д. 18 000–16 000 жылдары) қасбегінің дамуына дейін бүкіл әлемде қолданылды. Бұл сүйретін оқтар жебелерден әлдеқайда үлкен, бірақ найзалардан гөрі жеңіл. Олардың алдыңғы бөлігінде, көбінесе тастан жасалған, салмақты ұшы бар, ол алынып тасталатын бөлікке бекітілген. Бұл бөлік үш метрдей ұзындығы бар, жұқа, икемді негізгі білікке үйкеліс арқылы бекітіледі, сонымен қатар қанаттар мен (әдетте ұя тәрізді) нокқа ие. Батыс тарихындағы ешбір нәрсеге ұқсамағандықтан, бұл құралды атау үшін "сүйретін оқ" термині кейбір талқылардан кейін қабылданды. Бұл снарядты атау үшін қолданылған балама терминдердің арасында найза да болды, бірақ осы термин басқа қолданыстарда найзалар қадағалауға жеткілікті қатты болғандықтан жиі қолданылмайтын болды. Өз функциясы бойынша, атлатль сүйретін оғы садақ пен жебе комбинациясына ұқсас. Садақпен салыстырылғанда оның ұқсастығы бірден көзге түспесе де, екеуі де энергияны серпімділік арқылы ұқсас жолмен жинақтайды. Лақтыру басталғанда, осы типтегі сүйретін оқ, ногіндегі үдемелі күш пен салмақты ұшының инерциясы арасындағы қысымда иіліп, энергияны жинақтайды. Лақтырудың соңында, ұш жылдам қозғалғандықтан және кедергісі азайғандықтан, сүйретін оқ осы энергияның көп бөлігін лақтырушыдан шығарып жібереді. Снаряд ауада "балық құйрығы" сияқты қозғалғанда, қанаттар арқылы да біршама энергия қалпына келтірілуі мүмкін. Алайда, бұл энергия көбінесе айтылғаннан әлдеқайда аз және құйрыққа түсетін төмен қарайғы күшті тежеу арқылы ғана дәлдікті арттырады. Серпімді энергияны жинақтау және қалпына келтіруді барынша арттыру үшін, мұндай сүйретін оқтарды тек ногінен ұстап, лақтыру кезінде айналуға мүмкіндік беру керек. Бұл үшін найза лақтырғыш деп аталатын арнайы құрал қажет. Батыс мәдениетінде бұл құрал ацтектерден алынған "атлатль" деп аталуы мүмкін, ал Австралияда аборигендердің "вумера" сөзі қолданылады.

Плумбатеялар немесе мартибарбули

Плумбате немесе мартиобарбули – ежелгі және орта ғасырларда жаяу әскерлермен тасымалданған қорғасын салмақты шашақтар. Алғашқы мысалдары б.з.д. 500 жылдан бастап ежелгі гректерде кездеседі, бірақ ең белгілі қолданушылары – римдік және византиялық әскерлер. Бұл тактикалық қарулар туралы ең толық жазба дереккөз – Вегецийдің "De Re Militari" (1.17) атты еңбегі.

Жебемен ауыстыру

Еуропада найза тастаушылар эпипалеолит дәуірінде садақ пен жебемен толықтырылды. Темір дәуірінде аментум – сабына бекітілген бау – жеңіл найзаларды лақтыру үшін стандартты еуропалық механизм болды. Аментум снарядқа қашықтық ғана емес, айналу да береді. Мүмкін, садақ атуды үйрену оңайырақ және оқ ату жылдамдығы жоғарырақ болса да, бұл жүйенің найза тастаудан ең үлкен артықшылығы – оқ-дәрі жасау және тасымалдау ыңғайлы. Дыбырдың жүйенің барлық дерлік серпімді энергиясын сақтауы керек болғандықтан, оның құрылысына көбірек күтім, жоспарлау және серпімді материалдың салмағы жұмсалуы тиіс. Садақ атуда серпімді энергияның көп бөлігі лақтыру құралында, ал емес снарядта сақталады; сондықтан жебелердің ұштары әлдеқайда кішкентай болуы мүмкін, ал найза тастаушылардың дыбырларына қарағанда серпімділік константасы мен салмақ таралуына қатысты талаптар төмен. Мысалы, бір жиынтықтан алынған тас жебелердің салмағы бірнеше пайызбен ғана өзгеше болуы мүмкін, ал компьютерлік модельдеу тиімді жұмыс істеу үшін мұның қажет екенін көрсетеді. Ұзындығы, диаметрі және материал сапасы бойынша да ұқсас шектеулер бар. Егер назар мен материалдың сондай мөлшері садаққа жұмсалса, оқ-дәрілерді бес есе немесе одан да көп жеңілдетуге және талаптарды азайтуға болады. Бұл тас қақпақтарды жасауды жеңілдетті. Теңіз сүтқоректілерін арпунмен ату сияқты тегілу маңызды болғанда, садақ атудан үлкен массаның артықшылығы бар. Осы типтегі дыбырды алеуттар сияқты арктикалық аңшылар соңғы уақыттарға дейін қолданды.

Қайта құрулар

Дартс, пломбата және атлатл қаруларын заманауи хоббишілер ежелгі материалдар мен әдістерді пайдаланып немесе заманауи садақ атудан алынған жоғары технологиямен жасап шығарды. Бірі тоғысуы антропология немесе машина жасау саласында болса, көбі бұл іс-әрекетті спорт түрі деп санайды және қашықтыққа және/немесе дәлдікке бәсекелес лақтырулар жасайды. Шамамен [саны] метрге дейінгі лақтырулар тіркелген.

Дәстүрлі садақтардың түрлері

Ағылшын тілін дамытқандар қолданған найзалар Еуропаның көптеген әскери тарихы бойында пайдаланылған, бірақ олар ешқашан басты қару түрі болған емес. Сонымен қатар, олар басқа халықтардың қару-жарақтарына да аттарын берген.

Атып тасталған жебелер

Атлаттармен қолданылатын сүйір таяқтар қолмен лақтырылатын сүйір таяқтардан, ал олар өз кезегінде жеңіл найзалардан дамыған деген болжам жасау әбден орынды. Еуропада қысқа, бірақ ауыр ұшты сүйір таяқтар кейде соғыста қолданылған. Олардың ұзындығы шамамен алғанда бір жарым метрге жуық болған және ұзын ұшы мен қысқа сабы бар жебені еске түсірген. Римдік үлгісі – плумбата – қорғасынмен салмақталған. Кейбір легиондарда әр әскердің қалқанының ішінде бес данасы тасымалданған; қайта құрастырулар неміс таяқ гранатасы сияқты қолмен лақтырылғанда олардың қашықтығы шамамен 80 метрден астам болатынын көрсетеді.

Қауырсынды жебелер

Қауырсынды найзалар, көбінесе жебелер немесе шашанайлар деп аталады, орта ғасырлық және Ренессанс Еуропасында әсемдік нысандары ретінде де, қару ретінде де қолданылған. Олардың қандай да бір мысалдары сақталмаған болуы мүмкін, себебі олардың нәзіктігіне немесе қауырсындарының тозуынан найзалардан ажырату қиын болған. Бірақ олар 15 және 16 ғасырлардағы көптеген суреттерде кездеседі. Әсемдік заттары ретінде, император Максимилиан I сияқты әскери қолбасшылар мен басшылар оларды скипетр сияқты ұстағандары бейнеленген. Көптеген басқа суреттерде үлкен жебелер шайқас алаңында немесе сот таластарында сияқты кішігірім қақтығыстарда қару ретінде қолданылғаны көрсетілген. Кейінгі суреттер олардың аң аулауда да пайдаланылған болуы мүмкін екенін ұсынады.

Кестростар

Кестросфендон немесе кестрос – б.з.д. 168 жылы үшінші Македония соғысы үшін ойлап табылған, сол дәуірде қолмен лақтырылатын жебелерге ұқсас, шүмек арқылы атылатын жебе. Оны лақтыру үшін (сақталған мәліметтерге сәйкес) екі түрлі өлшемдегі иыры бар арнайы шүмек қажет, бірақ бұл шүмектің тік шүмек пе, әлде малшы шүмегіне ұқсай ма, әлі анық емес.

Ұшқан жебелер

Үрлемелі қару жебелерді ату үшін де қолданылуы мүмкін. Көбінесе олар өте кішкентай болады және өздері көп зиян келтірмейді; оның орнына, олардың ұштарына жағылған удың (мысалы, улағыш бақалардан немесе кураредан) арқасында тиімді болады.

Арқандық жебе

Бұл - арқанға немесе тізбекке доғал ұшымен бекітілген, лақтып қайтаруға арналған өткір салмақ. Ол жоғарыдағы анықтамаға сай келеді, себебі арқанға күш түсірілмегенде еркін ұшады, ұшы бар, тіпті матадан жасалған шаршы түрінде қанаттары да болады. Шенгбиао – осыны қолдануға арналған Ушудың бір саласы.

Швейцария жебесі

Швейцария жебесі (Йоркшир жебесі деп те аталады) – бірдей күшпен ұзаққа лақтыру үшін арқан қолданылып тасталатын жебе.

Қазіргі заманғы садақ

Әлі де кең таралған жебелердің ішіндегі дәстүрлі лақтырылатын жебелерге ең жақын – бұл көгал жебелері. Олар үлкен және ауыр болғандықтан, оларды иықтан шайқап лақтыруға болады, ал лақтырылған кезде адамға ауыр жарақат келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, үй ішінде дартс ойыны да жасалған. Жарыс үшін жебе салмағы, сағасы мен қанатшасын қоса алғанда, белгілі бір шектен аспауы керек және жалпы ұзындығы да шектелген. Олар дартс тақтасын тесіп өтуге арналған. Тыныштандыратын жебелер үрлемелі мылтықтарға арналған жебелермен байланысты, бірақ олар гиподермалық ине және шприцке ұқсас қуыс резервуарды қамтиды, ол әдетте тыныштандыратын дәрілермен немесе басқа да дәрілермен толтырылады. Бұл жебелер қысылған газбен итермелейтін жебе тапаншасынан атылады, ал зымыранның арт жағындағы талшықтар қанатша және иінтірек ретінде қызмет етеді. Жебелердің бір түрі әлі де әскери қақтығыстарда флешетка түрінде қолданылады. Бұл металлдан жасалған снарядтар, көбінесе тырнақтарға ұқсайды, бірақ олардың басына тырнақ басы орнына қанатшалар орнатылған. Оларды американдық әскерлер Корея және Вьетнам соғыстары кезінде қолданған, бірақ содан бері олардың қолданылуын шектеу туралы келісімдер жасалған. Ірі флешеттер көптеген танкке қарсы снарядтарда кинетикалық энергияны беруші ретінде қолданылады.