Жак Спон: Француз археологі және ғылымның дамуына қосқан үлесі

Кіріспе

Француз археологы (1647–1685)

Якоб Спон (немесе Жак; ағылшын сөздіктерінде Джеймс деп берілген; 1647 – 25 желтоқсан 1685) – француз дәрігері және археологы. Ол Грекия ескерткіштерін зерттеудегі алғашқы зерттеушілердің бірі және дамып келе жатқан "Хаттар республикасында" халықаралық деңгейде танымал ғалым болды.

Өмірбаян

Якоб Спон 1647 жылы Лионда дүниеге келді. Оның әкесі Шарль Спон, дәрігер және эллинист, бай және мәдениетті кальвинист банкир отбасынан шыққан. Олар 1551 жылдан бері Лионда қоныстанған, онда буржуазиялық элитаның мүшелері болған. Страсбургте медициналық білім алғаннан кейін, жас Спон алғаш рет әкесінің досының ұлы Шарль Патинмен танысты, ол оны антиквариатқа деген қызығушылықпен және нумизматиканы зерттеумен таныстырды, бұл сол кезде Классикалық Антикалық әлемге терезе болды. Парижде Якоб Спон Патиннің әкесі Гай Патинмен бірге тұрды. Монпельеде ол медицина ғылымының докторы атағын алды (1668) және кейіннен Лионда бай клиенттерге қызмет көрсетті. Ол жерде оның алғашқы еңбегі жарық көрді – «Лион қаласының көнеліктері мен қызықты нәрселері туралы зерттеу», сондай-ақ ол ғалымдардың кең шеңберімен хат алмасты: Дижондағы аббат Клод Никаиз, Париждегі дю Канж, Grand Dauphin және дюк д’Омонға жақын білімді адамдар. Оның корреспонденттерінің арасында сарай теологы Жак Бенуа Боссюэ, философ Пьер Бейль, Пьер Каркави, иезуит ғалымы Франсуа д’Экс де ла Шез, корольдің мойындаушысы және Франсуа Шарпентье болды. Ол 1682 жылы Лион арқылы өтіп бара жатқан Жан Мабильонмен кездесті. 1675-1676 жылдары Спон ағылшын сарапшысы және ботаник сэр Джордж Уилермен (1650-1723) бірге Италияға, содан кейін Грекияға, Константинопольге және Левантқа сапар шекті. Олар Грекияның көнеліктерін өз көздерімен көрген алғашқы білімді батыс еуропалық зерттеушілердің қатарында болды. Спонның «Италия, Далмация, Греция және Левант саяхаты» (1678) Шартобриан заманында да пайдалы анықтамалық еңбек болып қалды, ол оны Шығысқа сапарында пайдаланды. Спон көптеген құнды қазыналарды, монеталарды, жазуларды және қолжазбаларды әкеліп қайтты. 1680 жылдың қаңтар айында ол Père de La Chaise-пен келіспеді, ол оны католицизмге өтуге мәжбүрледі. Сол жылы Спон «Женева Республикасының тарихы» еңбегін жариялады, одан кейін «Көнеліктер туралы қызықты зерттеулер» (Лион, 1683) және 1685 жылы жылдар бойы жиналған римдік жазулардың көшірмелерінен құралған «Miscellanea eruditae antiquitatis» еңбегін жариялады, ал кіріспесінде ол антикалық зерттеулерді сипаттау үшін «археология» терминінің ең алғашқы анықтамаларын берді. 1681 жылы Спон қызба туралы қысқаша (95 беттік) трактат жариялады, ол жақсы қабылданып, содан кейін 264 бетке дейін кеңейтілді, оған «Перудан» алынған «Квинина» сияқты соңғы емдеулер қосылды, ол өте тиімді деп санайды, бірақ, оның айтуынша, «америкалықтар» оны танымады: «le quinquina n'etoit pas connu pour la guerison des fievres par les Ameriquains meme». «Қызба және қызбаға қарсы дәрілер туралы байқаулар» еңбегі Томас Амулримен 1684 жылы Лионда және 1687 жылы оның өлімінен кейін жарияланды. Спон қызбалар бойынша сарапшы екенін айтады, өйткені Лионда батпақты аймақ (Домба) бар, ол қызбаға себеп болатын «жаман ауа» шығарады, бұл, мүмкін, безгек болып табылады. Спонның кітабында көрсетілгендей, XVII ғасырда көптеген аурулар әртүрлі «қызбалар» деп жіктеліп келді. Өз уақытында «Қызба туралы байқаулар» – қазіргі заманға сай болуды қалайтын дәрігерге арналған білімді, техникалық нұсқаулық болды. 1685 жылдың қазан айында Нант эдиктының күшін жою Спонның өліміне тікелей себеп болды. Ол кальвинист дінінен бас тартпағандықтан, Цюрихке заңсыз кетіп қалды. Оның ақшасы мен жүгі ұрланып, денсаулығы нашар болғандықтан, 1685 жылғы Рождество күні Веве кантонындағы ауруханада туберкулезден қайтыс болды, оның жасы 38-ге толды.

Jacob Spon was born in 1647 in Lyon. His father was Charles Spon, a doctor and Hellenist, of a wealthy and cultured Calvinist banking family from Ulm that had been established since 1551 at Lyon, where they were members of the bourgeois élite. Following medical studies at Strasbourg, the younger Spon first met the son of a friend of his father, Charles Patin, who introduced him to antiquarian interests and the study of numismatics, then as now a window into the world of Classical Antiquity. In Paris, Jacob Spon lodged with Patin's father, Guy Patin. At Montpellier he received his doctorate in medicine (1668) and subsequently practiced in Lyon to a wealthy clientele. There his first publication appeared, a Recherche des antiquités et curiosités de la ville de Lyon and he entered into correspondence with a wider circle of savants: the abbé Claude Nicaise at Dijon, du Cange at Paris, the erudite circles that gravitated to le Grand Dauphin and the duc d'Aumont. Among his correspondents were the courtier theologian Jacques Bénigne Bossuet, the philosopher Pierre Bayle, Pierre Carcavy, the Jesuit scholar François d'Aix de la Chaise, confessor to the King, and François Charpentier. He met Jean Mabillon when Mabillon passed through Lyon in 1682. Spon traveled to Italy, and then to Greece, to Constantinople and the Levant in 1675–1676 in the company of the English connoisseur and botanist Sir George Wheler (1650–1723), whose collection of antiquities was afterwards bequeathed to Oxford University. They were among the first knowledgeable Western European antiquaries to see the antiquities of Greece at first hand. Spon's Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant (1678) remained a useful reference work even in the time of Chateaubriand, who employed it on his trip to the East. Spon brought back many valuable treasures, coins, inscriptions and manuscripts. In January 1680, he quarrelled with Père de La Chaise, who pressed him to convert to Catholicism. That year Spon published his Histoire de la république de Genève, followed by his Récherches curieuses d'antiquité (Lyon 1683) and in 1685 a collection of transcriptions of Roman inscriptions gleaned over the years, Miscellanea eruditae antiquitatis, in the preface to which he offered one of the earliest definitions of "archaeologia" to describe the study of antiquities in which he was engaged. In 1681 Spon published a brief (95pp.) treatise on fevers, which, being well received, he expanded to 264 pp. to include the latest remedies, including "Quinquina" from "Perou," which he considers especially effective, but which, he says, the "Ameriquains" did not recognize: "le quinquina n'etoit pas connu pour la guerison des fievres par les Ameriquains meme ". "Observations sur les Fievres et les Febrifuges" was published by Thomas Amaulry at Lyon in 1684 and posthumously in 1687. Spon points out that he is an expert on fevers because Lyon includes a swampy area (the Dombes) that produces "mauvais air" responsible for fevers—probably actually malaria. As Spon's book illustrates, in the 17th century a whole range of diseases were classified as different "fevers." In its time, "Observations sur les Fievres" was a learned, technical manual for a physician who wanted to be current. The Revocation of the Edict of Nantes, October 1685, was indirectly the cause of Spon's death. Rather than abjure his Calvinist faith, he preferred to leave for Zürich, an illegal move. His money and baggage were stolen from him, and in fragile health, he died of tuberculosis in the canton hospital at Vevey, Christmas Day 1685, at the age of 38.