Кіріспе

Даниялық ақын (1797–1870)

Хенрик Герц (25 тамыз 1797 – 25 ақпан 1870) – даниялық ақын.

Өмірбаян

Ол еврей ата-анасының отбасында Копенгагенде дүниеге келген. 1817 жылы университетке жіберілді. Әкесі бала кезінде қайтыс болды, ал 1807 жылы бомбалау кезінде отбасылық мүлік қирады. Баласын туысы, белгілі газет редакторы Мендел Левин Нейтансон тәрбиеледі. Жас Герц 1825 жылы заңгерлік емтиханды тапсырды. Ол Францияның оңтүстігінде тұрды. Бірақ оның көңілі әдебиетке жақын болды, 1826-1827 жылдары оның екі пьесасы қойылды: «Бурхарт мырза және оның отбасы» (Hr. Burchardt og hans Familie) және «Махаббат және саясат» (Kjærlighed og Politi); 1828 жылы «Көшіп бара жатқан күн» (Flyttedagen) комедиясы жарық көрді. 1830 жылы ол даниялық әдебиетте жаңалық болған, рифмаланған өлеңдегі «Купидонның дарындылық шабыттары» (Amors Genistreger) комедиясын жариялады. Сол жылы Герц анонимді түрде «Адамның рухына арналған хаттар» (Gjengangerbrevene) деген туындысын шығарды, оның 1826 жылы қайтыс болған Йенс Эммануэль Баггесен жазғандай болғанын мәлімдеді. Кітап Йохан Людвиг Хайбергті қорғау мақсатымен жазылған, сатирикалық әзіл-сықақ пен терең сындық ойларға толы еді. Оның сәттілігі зор болды, бірақ Герц аты-жөнін жасырып, құпиясын көп жылдар бойы сақтады. 1832 жылы ол «Табиғат және өнер» (Naturen og Kunsten) дидактикалық өлеңін және «Төрт поэтикалық хат» атты поэмасын жариялады. «Алс аралында бір күн» (En Dag paa Øen Als) оның келесі комедиясы болды, одан кейін 1835 жылы «Бір ғана кінә» (Den eneste Fejl) комедиясы жарық көрді. Герц 1833 жылы Германия мен Швейцария арқылы Италияға сапар шекті. Ол қысты сол жерде өткізіп, келесі күзде Франция арқылы Данияға оралды. 1836 жылы оның «Сақтау банкі» (Sparekassen) комедиясы үлкен жетістікке ие болды. Бірақ 1837 жылға дейін ол өзінің генийін толыққанды көрсетпеді. Ол «Свенд Дайрингтің үйі» (Svend Dyrings Huus) романтикалық ұлттық драмасын жазды, ол әдемі әрі ерекше туынды болды. Оның тарихи трагедиясы «Вальдемар IV» (Valdemar Atterdag) 1839 жылы жақсы қабылданбады; бірақ 1845 жылы ол «Патша Рене қызы» (Kong Renés Datter) лирикалық драмасымен үлкен сәттілікке қол жеткізді, ол барлық еуропа тілдеріне аударылып, Чайковский одан «Иоланта» операсын жасады. Бұл Лотарингия герцогинясы Иоланданың өмірін романтикалық безендірілген баяны болды. Одан кейін 1848 жылы «Нинон» трагедиясы, 1849 жылы «Тониетта» романтикалық комедиясы, 1853 жылы «Қорбандық» (Et Offer) және 1854 жылы «Кіші» (Den yngste) жарық көрді. Оның лирикалық өлеңдері 1832, 1840 және 1844 жылдардағы жинақтарда жарияланды. 1858 жылдан 1859 жылға дейін ол «Апталық беттер» (Ugentlige Blader) атты әдеби журналдың редакторы болды. Оның соңғы драмасы «Падуадағы үш күн» (Tre Dage i Padua) 1869 жылы қойылды, ал ол келесі жылдың 25 ақпанында қайтыс болды. Герц – Данияның алғашқы лирикалық ақындарының бірі. Оның өлеңдері түс пен құмарлыққа толы, оның өлеңдеу өнері замандастарынан асып түседі, ал стилі – әсемдіктің өзі. Онда Китстің сезімтал жалы бар, бірақ антикварлыққа бейімделуі жоқ. Романтикалық драматург ретінде оның шығармашылығы да ерекше. Ол Дания театрына «Свенд Дайрингтің үйі» және «Патша Рене қызы» классикалық туындыларын мұра етті. Ол табиғатынан трубадур, скандинавиялық жергілікті бояуы шамалы немесе мүлдем жоқ, оңтүстіктің жарқын пейзаждарын немесе сезімдерін сипаттағанда ең жақсы нәтиже береді. Оның драмалық туындылары (18 томдық) 1854-1873 жылдары Копенгагенде, ал өлеңдері (4 томдық) 1851-1862 жылдары жарық көрді.