Кіріспе

Қытай Коммунистік партиясының ең жоғары қадағалау органы Тәртіптік инспекция жөніндегі орталық комиссия (CCDI). Ағылшын тілінде органның атауы кейде "Орталық тәртіптік инспекция комиссиясы" (CDIC) деп аударылады. КҚДИ Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) ең жоғары қадағалау органы болып табылады. КҚДИ бірыңғай билік принципіне сәйкес, ҚКП Орталық Комитетінің бақылауында болады. Оның міндеттері: партияның конституциясын қорғау, ішкі партиялық регламенттерді сақтауды қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті үйлестіру және ҚКП Орталық Комитеті мен партияның жалпы құрамындағы Си Цзиньпиннің басты рөлін сақтау. Си Цзиньпиннің саяси ұстанымын және Орталық Комитеттің беделін қорғау – КҚДИ-нің ресми түрдегі ең маңызды жауапкершілігі. Мемлекеттік органдардың барлық деңгейлеріндегі лауазым иелерінің көп бөлігі ҚКП мүшелері болғандықтан, комиссия практика жүзінде Қытайдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің басты органы болып табылады. ККП-ның Ұлттық съезінен сайланғаннан кейін өткізілетін алғашқы пленарлық отырыста КҚДИ хатшыны, хатшы орынбасарларын, бас хатшыны және тұрақты комитет мүшелерін сайлайды. КҚДИ сайлау қорытындысы туралы Орталық Комитетке хабарлайды, ол осы қорытындыны бекіте алады немесе мақұлдамайды. КҚДИ Тұрақты комитеті КҚДИ пленарлық отырыстарын шақыруға және оған төрағалық етуге жауапты. КҚДИ сессиясы өтпеген кезде оның өкілеттіктері мен міндеттері КҚДИ Тұрақты комитетіне жүктеледі, ол ҚКП Орталық Комитетінің және КҚДИ пленарлық отырыстарының шешімдерін іске асыруға тиіс. Ол КҚДИ пленарлық отырыстары алдында есеп береді. Хатшы КҚДИ Тұрақты комитетінің отырыстарын шақырады, жұмысын ұйымдастырады және күн тәртібін белгілейді. Қазіргі хатшы – Ли Си, ол 20-шы шақырылған Орталық Тәртіптік инспекция комиссиясының бірінші пленарлық отырысында сайланды және 2022 жылғы 23 қазанда 20-шы Орталық Комитет бекітті. Комиссияның қазіргі заманғы нысаны 1978 жылғы желтоқсанда өткен 11-ші Орталық Комитетінің үшінші пленарлық сессиясында құрылды. Бұрын, 1927 жылы қысқа мерзімге "Орталық бақылау комиссиясы" деген атпен, 1955-1968 жылдар аралығында және 1949-1955 жылдар аралығында қазіргі атауымен бақылау жүйелері болған. Ол 1969 жылы Мәдени революция кезінде таратылды. 1993 жылы агенттіктің ішкі жұмысы мен үкіметтің Қадағалау министрлігінің (ҚМ) қызметі біріктірілді. Алайда, Ху Цзиньтао Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы болып тағайындалғаннан бастап, 2002 жылғы қарашада және әсіресе Си Цзиньпин партия басшылығына келгеннен кейін, 2012 жылғы қарашада КҚДИ өзінің тәуелсіздігін арттыру мақсатында маңызды реформаларға ұшырады.

Халық республикасының алдында

Бақылау жүйесін құру идеясы Владимир Лениннің «Мемлекет және революция» еңбегінен шабыт алды. Ленин әр деңгейдегі коммунистік авангардтық партияның партиялық шенеуніктердің сайлауын, қызметтен босатуын және жұмысын бақылау үшін жүйеге мұқтаж екенін айтты. Оның жазбалары Совет Одағының Орталық Бақылау комиссиясының құрылуына әкеп соқты. Бақылау жүйесі мен партиялық құрылым Қытайға әкелінді. ҚКП-ның құрылғаннан бері тәртіп пен қадағалаудың маңыздылығына баса мән берілді. 2-ші Ұлттық съез партия конституциясына түзетулер енгізіп, партия тәртібіне арналған бөлімді қосты. Дегенмен, партиялық нормаларды сақтауға немесе кадрлардың мінез-құлқына қадағалау жасауға ешқандай институт құрылмады. 1927 жылы 5-ші Ұлттық съезде Орталық Бақылау комиссиясы (ОБК) құрылғанға дейін жергілікті партия комитеттері мүшелерді қадағалауға жауапты болды. 5-ші Ұлттық съез партия конституциясына тағы да түзетулер енгізіп, бақылау комиссиялары мен олардың мақсаттарына арналған бөлімді қосты, бірақ олардың жұмысына онша көңіл бөлмеді. Осы себепті, бақылау комиссиялары 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басында бірнеше партиялық түзеу науқандарына белсенді қатысты. Осы кезде комиссиялар саяси күреске, ең әсіресе Чжан Гуотао мен Ван Мингтің тазалауына қатысуға бейімділік танытты. Бақылау жүйесі Орталық тексеру комитеті (1928–1933), Орталық партия істері комитеті (1933–1945) және Орталық Бақылау комиссиясы (1945–1949) ретінде қайта ұйымдастырылды. Осы өзгерістерге қарамастан, 1945 жылы 7-ші Ұлттық съезде партия конституциясына түзетулер енгізілгенге дейін бақылау органдарының міндеттері мен жауапкершілігі нақты емес болып қалды. 1945 жылғы түзетулер бақылау органының рөлін нақтылауға көп үлес қоспағанын айтуға болады, бірақ партия жетекшілігі оның теориялық негіздемелерін кеңейтті. Партия конституциясында бақылау жүйесі «Лениншіл партияның идеологиялық және ұйымдық нығаю қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін дүниеге келді. Мұндай рөл партияның партиялық ұйымның ішінде де, сыртында да нақты немесе қабылданатын жауларына қарсы жиі жүргізілетін науқандарында нығайтылды» делінген. 1949 жылы Орталық Комитет Тәртіпті тексеру жөніндегі Орталық комиссияны (ТТОК) құрды. Ол алдыңғыларынан бірнеше жағынан ерекшеленді. Ол Политбюроға есепті болды, ал оның жергілікті ұйымдары өздерінің іс-әрекеттерін шектеу құқығына ие комитеттерге қарамастан, тиісті партия комитеттеріне есепті болды. Іс жүзінде, ТТОК орталық жетекшіліктен басқа барлық партия ұйымдарын тексеру үшін құрылды.

Саяси тарих

Алғашқы жылдары ҚХҚБ күшті мекеме болған жоқ. Партия ветерандары мен жоғары лауазымды шенеуніктердің заңбұзушылықтарына назар аударғанмен, ҚХҚБ сол кезде осы мәселелерді тергеп (немесе шешіп) жатқандай сирек көзге түсті. Баспасөз беттерінде ҚХҚБ инспекторларының азайып кетуі олардың сәтсіздіктерін көрсетті. Мао Цзэдун мен орталық партия басшылығының қолдауына қарамастан, провинцияларда өкілеттіктерін толыққанды жүзеге асыра алмады. "Халық газетінің" редакциялық мақаласында партия инспекторлары "күрестен бас тартып, үлкен кедергілерге тап болғанда партия тәртібінің қадір-қасиетін сақтауға табандылық таныта алмады" делінген. Яньань түзеу қозғалысының табыстарын және ҚХҚБ сәтсіздіктерін ескерген партия басшылығы 1950-ші жылдары партиядағы сыбайлас жемқорлықпен күресу үшін жаппай жұмылдыру және идеологиялық науқандарды қолданды. Гао Ган – Рао Шуши ісінен кейін ҚХҚБ-нің орнына ҚҚБ келді. ҚҚБ келесі жылдары қуатты саяси күшке айналғанмен, 1956 жылғы 8-ші Ұлттық съезде оның инспекторларына өкілеттіктерін теріс пайдалану және жергілікті партия комитеттерінен тәуелсіз болу туралы ескертілді. Ұлы серпіліс кезінде оның ықпалы әлсіреп, бірақ ҚҚБ, Хатшылық және Ұйымдастыру бөлімі Ұлы серпілістің салдарынан сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің және оңшылдарға қатысты үкімдерді қайта қарастырудың басты құралына айналды. ҚҚБ жаңа рөлін Мәдени революцияға дейін атқарды, бұл 1966 жылдан 1976 жылға дейін созылған әлеуметтік-саяси қозғалыс, ол тазалауларға ұшырады (ішінара оның Пэн Чжэньмен тығыз байланысы болғандықтан, ол Мәдени революция кезінде тазаланған алғашқы жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі еді). 1969 жылғы 9-шы Ұлттық съезде ҚҚБ таратылып, партия конституциясынан алынып тасталды, оның орнына Мао мен Кан Шэннің басшылығымен құрылған арнайы іс топтары (мысалы, Орталық іс-қағаздарын қарау тобы) құрылды. Съезде таратылғанына қарамастан, Мәдени революция кезінде ҚҚБ-ге көп сын айтылмады; ҚҚБ хатшысының орынбасары Мин Ифанды Мәдени революция кезінде партиядан тәуелсіз (бірақ Маодан шабыт алған) революциялық жастар қозғалысы – Қызыл гвардиясы сынға алды. Олардың көпшілігі оның ҚҚБ-дегі емес, жергілікті комитеттердегі мансабына назар аударды. Партияның ішкі бақылау жүйесі туралы әңгіме Маоның қайтысымен және 1976 жылы Төрттік топтың тұтқындалуымен қайта жанданды. ҚХҚБ 1977 жылғы 11-ші Ұлттық съезде қайта құрылды. Оның үш мақсаты болды: Төрттік топтың әлеуметтік ықпалын жою, басшылықтың кадрлық саясатын іске асыру, "деспоттық" жергілікті партия хатшыларын жою және Мәдени революция кезінде шығарылған бұрыс үкімдерді қайта қарау. Дэн Сяопин мен Хуа Гофенг арасындағы билік күресі салдарынан бақылау жүйесі 1977-1978 жылдары іске асырылмады. 1978 жылғы желтоқсанда өткен 11-ші Орталық комитетінің 3-ші пленарлық отырысында 1949-1955 жылдардағы атауымен жаңа бақылау жүйесі құрылды, оның міндеттері ҚҚБ таратылғанға дейін болған міндеттерімен бірдей болды. Үшінші пленарлық сессиядан кейін ҚХҚБ өзінің бірінші пленарлық сессиясын өткізіп, Чэн Юнды бірінші хатшы, Денг Инчаоды екінші хатшы, Ху Яобанды үшінші хатшы және Хуан Кеченгті тұрақты хатшы етіп сайлады. Алайда, осы адамдардың (және басқалардың) сайлануы тек символикалық болды; жаңа ҚХҚБ-де, көбінесе, бақылау істеріне ешқашан қатысқан емес адамдар болды және мүшелерінің көпшілігі тым жас деп саналды. Бірінші пленарлық сессиясында ҚХҚБ үш негізгі мақсатты атап өтті: "партия мүшелерінің құқықтарын қорғау", "жеке еңбек бөлінісімен" ұжымдық басшылық жүйесін нығайту және жалпы алғанда биліктің бір адамға шоғырлануына қарсы тұру. Ол партиядағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресін жүргізеді және жеке шағымдарды қарастырады. Баспасөз және ҚХҚБ сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресін жариялағанмен, комиссия көптеген "жергілікті деспоттарға" қарсы күшсіз болды: көбінесе заңмен басқаратын басшылар. 1980-ші жылдардың басында 11-ші Орталық комитет сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу үшін төтенше шаралар қабылдауға мәжбүр болды. Жергілікті бөлімдер сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресудің орнына, қарапайым партия мүшелеріне басымдық берді. Бұл "солшылдарға" (Мәдени революция кезінде алға шыққан немесе оны қолдаған) және "оңшылдарға" (бұржуазиялық демократияны жақтағандарға) қарсы ұйымдастырушылық құрал болды. Чжао Цзыян басшылығында әлсірегеннен кейін, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардан кейін Дэн Сяопин мен Цзян Цзэминьнің қолдауымен ҚХҚБ-ның ықпалы артты. Комиссия партияның және Қытайдың жемқорлыққа қарсы күрестің жетекші органы болғанына қарамастан, оның басшылары жұмыстағы үлкен кемшіліктерді мойындады. ҚХҚБ хатшысы Вэй Цзяньсин 2000 жылы 15-ші Орталық комитетінің 5-ші пленарлық сессиясының алдында комиссияның әлсіздігіне наразылық білдіріп, отставкаға кеткенін мәлімдеді. Оның ізбасары У Гуаньчжэн де ұқсас жағдайға тап болды және 2005 жылдың тамызында отставкаға кеткенін мәлімдеді. Екеуі де мерзімі аяқталғанға дейін отставкаға кетпесе де, олар ҚХҚБ тәуелсіздігін арттыра алмады немесе Орталық хатшылықтың оның қызметіне араласуын тоқтата алмады. 2013 жылдың соңында, Саяси бюроның тұрақты комитетінің (СБК) бұрынғы мүшесі және Қытайдың қауіпсіздік органдарының басшысы Чжоу Юнкан өкілеттіктерін теріс пайдалану және сыбайлас жемқорлық үшін ҚХҚБ тергеуіне алынды, бұл туралы мемлекеттік БАҚ 2014 жылдың шілдесінде хабарлады. Чжоу Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бергі ҚХР-да сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыс үшін сотталған және айыпталған СБК мүшесі және ең жоғары лауазымды шенеунік болды. Тергеуден кейін Чжоу Қытай Коммунистік партиясынан (ҚКП) шығарылды. 2015 жылдың 11 маусымында Чжоу Тяньцзиндегі орталық сотта пара алу, өкілеттіктерін теріс пайдалану және мемлекеттік құпияларды жариялау қылмыстары бойынша сотталды. Чжоу мен оның отбасы мүшелері 129 миллион юаньнан (20 миллион доллардан астам) пара алған деген айып тағылды. Ғалым Сюэчжи Гоуоның сөзіне сәйкес, "1992 жылдан 2009 жылға дейін Қытай шамамен екі миллион қызметкерге тәртіптік санкциялар салды". ҚХҚБ да ұқсас сандарды келтірді: "[2003 жылдың шілдесінен 2008 жылдың желтоқсанына дейін ҚХҚБ 852 000 істі тергеп, жапты, нәтижесінде 881 000 шенеунік тәртіптік санкциялар алды". 2009 жылы ҚХҚБ 106 626 партия мүшесіне және шенеунігіне тәртіптік санкциялар салды; 2010 жылы – 146 517, 2011 жылы – 142 893, 2012 жылы – 160 718, ал 2013 жылы – 182 000. 2012 жылдан 2017 жылдың қазанына дейін 1,4 миллион коммунистік партия мүшесіне тәртіптік шаралар қолданылды. 2014 жылдың мәліметі бойынша, 31 ҚХҚБ хатшысының бесеуі әйелдер болды: Хуан Сяовэй, Хун Цян, Чжан Сяолан, Ма Юнся және Сун Айрон. Олардың ішінде Чжан 50 жасында ең жас провинциялық хатшы болып табылды. ҚХҚБ 2012 жылы 18-ші Ұлттық съезден кейін сайланған бас хатшы Си Цзиньпин басшылығымен тағы бір реформадан өтті. 2014 жылы ҚХҚБ тәртіптік жүйе шенеуніктерін қадағалау жөніндегі ішкі кеңсе құрды. Сол жылы ҚХҚБ Орталық комитетке тікелей бағынатын органдарда (мысалы, Ұйымдастыру және Үгіт-насихат бөлімдерінде) және Мемлекеттік кеңес органдарында кеңселер ашты.

Орталық деңгей

Хатшы, Чэн Юнның өкілеттігі кезінде Бірінші хатшы ретінде белгілі, CCDI-нің басшысы болып табылады. Оның хатшысы, хатшысының орынбасары және бас хатшысын сайлау ұлттық съезден кейін бірден өткізілетін алғашқы пленарлық сессиясында жүзеге асырылады. 1978 жылдан бері CCDI басшыларының барлығы ПҚК мүшелері болды, алайда Вэй Цзяньсинг 1997 жылдан 2002 жылға дейін, бірақ 1992 жылдан 1997 жылға дейін мүшелік етпеді. 12-ші Ұлттық съезд CCDI басшысының ПҚК-да бірге қызмет етуін талап еткен, бірақ бұл талап 1987 жылы 13-ші Ұлттық съезде Чжао Цзиян тарапынан күштен шығарылды. Чжао Цзиянның көптеген реформалары кейіннен жойылғанмен, ПҚК мүшелігі 1997 жылы өткен 15-ші Ұлттық съезге дейін қайта енгізілген жоқ. Тұрақты комитет, CCDI пленарлық сессия өткізілмеген кездегі жоғары орган болып табылады. Бұл ұйым – Ұлттық халық конгресі мен Орталық комитетпен қатар, жылына кем дегенде бір пленарлық сессия өткізетін жалғыз ұлттық деңгейдегі ұйым. CCDI-нің өткен және болашақ жұмысын талқылайтын пленарлық сессиялар әдетте қаңтар айында өтеді. 18-ші тұрақты комитетте 19 мүше бар, олардың бірі (Хуан Сяовэй) әйел адам. CCDI шамамен 1000 адамды жұмысқа орналастырған. 1993 жылы ішкі функцияларын МОС-пен біріктіргеннен кейін, оның құрамында 27 бюро мен кеңсе бар. Олардың ішінде Тәртіптік тексеру және қадағалау кеңсесі, Іс қарау кеңсесі және Аумақтық тексеру жұмысы кеңсесі ең маңыздылары болып саналады. ОДИС және оның он бөлімі партиялық тәртіптің бұзылуын және партия мүшелерінің заңсыз әрекеттерін тергеуге жауапты. Он бөлімнің төртеуі вице-министрлік және одан жоғары лауазымдардағы істерді зерттейді, ал қалған алтысы «облыс әкімі, облыс әкімінің орынбасары, Ұлттық халық конгресі облыстық тұрақты комитетінің төрағасы және төрағасының орынбасары, облыстық саяси кеңес конференциясының төрағасы және төрағасының орынбасары, қала әкімі және депутаттар» деңгейіндегі лауазым иелерін зерттейді. Сонымен қатар, CCDI-ге тікелей бағынысты он екі мекеме бар.

Төменгі деңгейлер мен инспекциялық топтар

Орталық деңгейден төмен тәртіптік тексеру комиссиялары (CDI) бірнешеу бар. Жергілікті деңгейде тәртіптік комиссияларды құру туралы шешімді партияның жоғарғы деңгейлі комитеті қабылдайды. Айналымдық тексеру жұмысы жөніндегі басқарма бүкіл елге тексеру топтарын жіберіп, жергілікті CDI-лерге көмектеседі. 2003 жылы бес тексеру тобы болса, 2013 жылы олардың саны он екіге жетті. 2010 жылы CCDI Халықтық Азаттық Армиясына (PLA) тексеру топтарын жіберуге уәкілдік алды. Бұл ретте, оның институционалдық құрылымында бірнеше кемшіліктер бар, себебі ҚКП басқаруының кейбір бейресми аспектілері (CDDI және оның төменгі деңгейдегі органдары қадағалауға міндетті ресми процедуралармен) үстемдік үшін бәсекелеседі. Мысалы, Ксюэчжи Гуо атап өткендей, "белгісіз институционалдық мәртебелер, уақыт өте келе әсер етудің азаюы, негізгі деңгейде қамқорлыққа және гуанси желісіне осалдық, сондай-ақ "ашық" немесе "жасырын" тергеу дилеммасы" бар. CCDI және оның тексеру топтары партия ұйымдарының барлық деңгейлерін қалыпты және жан-жақты тексеруді бастайды және провинциялардағы көптеген адамдар үшін "әділет сарайы" болып табылады: кінәлілерге үкім шығарып, кінәсіздерді ақтау. Тексеру топтарына ресми тергеу жүргізуге, қамауға алуға немесе жаза тағайындауға құқық берілмейді. Егер тексеру тобы жалпы қылмыстар мен сыбайлас жемқорлық туралы мәлімет жинаса, ол ақпарат Ұйымдастыру бөліміне немесе CCDI-ге жіберіледі. Тергеу аяқталғаннан кейін, олар тексеру жұмысы жөніндегі Орталық жетекші топқа, тексерілген аймаққа және тергеу нысаны болған адамдарға есеп беруі керек. Есеп содан кейін CCDI веб-сайтына жүктеліп, жария етіледі. Тексеру тобының қызметін реттейтін ережеде мыналар көрсетілген: "Жергілікті партия комитеттерінен түскен есептерден хабардар болу; партиялық тәртіптік мәжілістерге қатысу; сыбайлас жемқорлық туралы хабарлаушылардың хаттарын, телефон қоңырауларын және келулерін басқару; партия мүшелері немесе лауазымды тұлғалардың мәселелері бойынша; жергілікті басшылардың қоғамдық пікірін анықтау үшін форумдар ұйымдастыру; жеке тұлғалармен байланыс жасау; қатысты құжаттар мен жазбаларды қарау; сауалнамалар жүргізу және халықтың пікірін бағалау; жергілікті басқармаларға немесе бөлімдерге бару; және мәселені жақсырақ түсіну үшін басқа мемлекеттік органдармен кеңесу".

Орталық әскери комиссия

Әскери қызметтің өзінің тәртіпті қамтамасыз ету органы бар, ол Орталық әскери комиссияның тәртіпті тексеру комиссиясы (CDICMC) деп аталады және Қытай Коммунистік партиясының Тәртіпті тексеру комиссиясы (CCDI) үлгісінде құрылған. 1990 жылдан бастап CDICMC жұмысын негізінен PLA-ның Бас саяси департаменті, әскерилердің ең жоғары саяси органы жүзеге асырды. 2018 жылдың 13 наурызында партиялық және мемлекеттік органдардың кең ауқымды қайта ұйымдастырылуының бір бөлігі ретінде Қорғаныс министрлігі (МОҚ) жойылып, оның орнына Ұлттық қадағалау комиссиясы (ҰҚК) құрылды; Мемлекеттік кеңеске бағынышты болған Қорғаныс министрлігінен айырмашылығы, ҰҚК тікелей Ұлттық халық конгрессіне жауап береді. ҰҚК Қытай Коммунистік партиясының Тәртіпті тексеру комиссиясы (CCDI) ғимаратында орналасқан және оның бірінші директоры Янг Сяоду Қытай Коммунистік партиясының Тәртіпті тексеру комиссиясының (CCDI) хатшысының орынбасары болып қызмет етіп, мемлекеттік орган ретінде тиімді жұмыс істеді.

Ішкі бақылау

CCDI (және оның жергілікті филиалдары) партияның ішкі қадағалау жүйесін жүзеге асырады. Жүйенің тарихы 1970-1980 жылдарға дейін барып жетеді, бірақ ол 2004 жылғы «Ішкі қадағалау ережесінде» (ISR) ресми түрде қалыптасты. ISR CCDI-дің өкілеттіктерін қайта бекітті, орталық инспекциялық топтарды институционалдық деңгейге көтерді және партияның шешім қабылдау органдарын оның қадағалау органдарынан ажыратып көрсетті. ISR-мен бірге ҚКП CCDI және оның жергілікті филиалдары бақылауға жататын мүшелердің жауапкершіліктерінің тізімін жариялады. Мүшелерді қадағалау жаңалық емес, бірақ не қадағаланатыны және неліктен қадағалауға алынғаны туралы ақпарат жаңа болды. Партияның барлық мүшесі қадағалауға жатады, бірақ ISR басшыларға басымдық беріледін атап өтеді. Бұл, әлдебір себептен, партияның орталық басшылығынан (соның ішінде жергілікті CDI-лерден) басқа ешбір органның төменгі деңгейдегі партия органдарын қадағалауға нақты мүмкіндігі болмауына жауап болды. ISR партияның ішкі қадағалауының үш түрін анықтайды: жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға және әріптестер арасында. Олардың ішінде төменнен жоғарыға бағыт ең аз институционалдық сипатқа ие және қарапайым партия мүшелерінің моральдық, бірақ емес институционалдық жауапкершілігі ретінде ұсынылды. Жоғары лауазымды партия қызметкерлеріне шағымдану немесе оларды қызметтен босату туралы ұсыныс жасау механизмі нақты айқындалмаған. Тинг Гонгтың сөзінше, басты мәселе – егер қарапайым партия мүшесі шағым түсірсе немесе лауазымды тұлғаны сыбайлас жемқорлыққа айыптаса, «жеке өтініштер қабылданатынына немесе тіпті қарастырылатынына кепілдік жоқ, себебі олар одан әрі тергеліп, жоғары деңгейдегі биліктің мақұлдауынан өтуі керек». Жоғарыдан төменге қарайғы жүйе жоғары деңгейдегі партия комитеттерінен төменгі деңгейдегі комитеттерді қадағалауды талап етеді. ISR-ге сәйкес, партияның орталық басшылығы аймақтарға, мемлекеттік ұйымдарға және мемлекеттік кәсіпорындарға үнемі орталық инспекциялық топтарды жіберуі керек. ISR орталық инспекциялық топтардың құрылымын реформалады. Бұрын олар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі арнайы құрылымдар еді. ISR орталық инспекциялық топқа кіруге ресми талаптарды енгізіп, оның тергеу өкілеттіктерін кеңейтті. Әріптестер арасындағы қадағалау тұрақты «демократиялық өмірлік жиналыстар» және тұрақты комитеттердің өз жұмысы туралы оларға бағынышты партия комитетіне есеп беру міндеті ретінде анықталады. Әріптестер арасындағы қадағалаудың басты мақсаты – партия мүшелерінің жеке жауапкершілігін күшейту арқылы оларға партияның тұтас жауапкершілігін сезіндіру. Бұл жүйе партия комитеті және келесі жоғары деңгейдегі CDI бақылауында болады.

Құзыреті

Партиялық тәртіпті тексеру жүйесінің құзыреті МОС-тың құзыретіне ұқсас, CCDI партия мүшелері тарапынан партиялық тәртіп пен мемлекеттік заң бұзушылықтарына жауапты. МОС-қа ұқсас, CCDI-де сот билігі жоқ және ол сыбайлас жемқорлық пен партиялық тәртіп бұзушылықтары туралы айыптауларды тергеумен шектеледі. CCDI-нің қылмыстық қудалау құқығы болмағандықтан, тергеуден кейін істерді Жоғарғы Халық Прокуратурасына немесе Жоғарғы Халық Сотына жіберуге тиіс. Дегенмен, оның ресми құзыреті шамалы анықталған. CDI-нің тергеуді бастау және партиялық санкциялар қолдану мүмкіндігі жиі істердің Жоғарғы Халық Прокуратурасына кешігіп (немесе кейде мүлдем) берілуіне алып келеді. Грэхам Янгтың сөзіне сәйкес, CCDI-нің "құзыреті төрт түрлі құқық бұзушылықты қамтиды: [жұмыстағы] қателіктер, [саяси] қателіктер, [идеологиялық] қателіктер және [контрреволюциялық] әрекеттер". Эндрю Веддерман провинциялық жылнамалардағы провинциялық DIC-тердің жылдық есептеріндегі "құқық бұзушылықтарға" сүйене отырып, оның құзыретіне 20 түрлі құқық бұзушылық кіреді деп жазды: "[өкімшілдік] билікті дәмсіз және диктаторлық түрде пайдалану, [анархиялық] көзқарас, [топтық] жікшілдік, [жақыншылық] көрсету, [бағынбаушылық], [гетеродоксалды] көзқарас (мысалы, бұржавалық рухани зияндылық, солшылдық), [жеке] мүдделерді іздеу, [непотзм] және партиялық билікті өз отбасыларының, достары мен туыстарының мүддесі үшін пайдалану, [бюрократизм], [әкімшілік] тиімсіздік, [командистік] басқару, [қоймалау], [ұсақ-көлді] сыбайлас жемқорлық, [алаяқтық], [жемқорлық], [ұрлық], [контрабанда], [пара алу], [заңсыз] шетелдік валюта сатып алу және сату, [мемлекеттік] қаражатты ысырап ету және бекер жұмсау". Джеффри Беккердің пікірінше, "CDIC нұсқаулықтары мен ережелерінде әдетте қателіктердің алты негізгі түрі (cuowu) тізімделген: саяси, экономикалық, ұйымдық, қызметтік міндеттерді орындамау, партияның социалистік мораліне қарсы шығу және адалдық заңдары мен ережелерін бұзу". CCDI МОС-пен қатар жұмыс істесе де, партиялық ережелерді, нормаларды бұзу және басқа да қылмыстық емес тәртіпсіздіктерді болдырмауға міндетті болғандықтан, оның құзыреті кеңірек. Партия конституциясы CCDI-нің құзыретін шамалы ғана анықтайды: Партияның негізгі бағытын, қағидаларын және саясатын қатаң сақтау, халықтың сенімін ақтау, адал және әділ болу, халыққа қызмет ету, өзіне үлгі болу, қажырлы еңбек ету және қарапайым өмір салтын ұстану, халықпен жақын байланыс орнату, партияның халыққа бағытталған саясатын қолдау, халықтың сыны мен бақылауын қабылдау, бюрократизмге қарсы тұру және жеке пайда үшін билікті теріс пайдаланудың зиянды тенденцияларына қарсы күресу.

Өтініш беру жүйесі, тергеу процедуралары және Шуангуй

Істі тергеу үшін адам CCDI-ге өтініш жасауы керек. Негізгі өтініш кеңсесі Шағымдар кеңсесі болғанымен, өтініштер көбінесе басқа кеңселер мен мекемелерге (Жоғары Халық Соты, Жоғарғы Халық Прокуратурасы, Ұлттық Халық Конгресі және ПШК сияқты жоғары партия басшылығы) жіберіледі. Өтініштерді CCDI веб-сайтында да беруге болады, ал комиссия істі Контурлық тексеру жұмыстары жөніндегі кеңсе арқылы қабылдайды (ол ел бойынша инспекциялық топтарды жібереді). Бұрынғы ODIS үшінші бөлімінің директоры және Істі қарау кеңсесінің директоры Ли Хуйран қараған бір іс бойынша өтініш, арыз берушінің жұмыс істейтін министрлігінің барлық бөлім басшыларына, CCDI-нің бірнеше кеңселеріне және ПШК мүшелері Цзян Цзэминь, Ли Пэн, Чжу Ронгжи және Вэй Цзяньсиңге жіберілді. Тергеудің сегіз кезеңі бар: «алдын ала дәлелдерді жинау және шағымдарды басқару, тәртіптік бұзушылықтарды алдын ала растау, істі ашуға рұқсат беру, тергеу және дәлелдерді жинау, істі қарау, тәртіптік жазаларды қолдану, тәртіптік лауазымды адамның шағымдануы және істі бақылау мен басқару». Бірінші қадам – өтінішті қабылдау, ол CCDI-де заңбұзушылықтың дәлелі (немесе күдігі) болғанда ресми түрде қабылданады. Бұл процесс айыпталушының лауазымына байланысты; егер адам вице-министр немесе вице-губернатор дәрежесінде болса, тергеуді алдымен CCDI тұрақты комитеті мақұлдауы керек. Мақұлданған жағдайда, CCDI тұрақты комитеті ПШК-дан толық тексеру жүргізуге рұқсат сұрайды. Провинциялық партия жетекшісін тергеуді Политбюро қабылдауы тиіс. Политбюро немесе ПШК мүшелерін тергеу үшін ПШК және зейнеткерлік жастағы жоғары деңгейдегі басшылардың толық қолдауы қажет. Іс мақұлданғаннан кейін, субъект «қос белгілеу» (Shuanggui) жүйесіне түседі және «белгіленген уақытта белгіленген жерде» болуы керек. Shuanggui кезінде субъектке нақты тәртіптік бұзушылықтар туралы сұрақтар қойылады. Shuanggui-дің ұзақтығы белгіленбеген, ал субъект мемлекеттік құқықтық жүйемен қорғалмайды. Бұл жүйе партия басшыларын тергеуде CCDI-ге құқықтық жүйеден басымдық береді. Қытай БАҚ хабарлағандай, Shuanggui адамның қамқоршысынан немесе байланыстар желісінен (гуанси) қорғалуын болдырмау үшін құрылған. Сондай-ақ, күдікті «жергілікті қорғаушылықтан» және «фракциялық белсенділіктен» (гуанси) араласуын болдырмау үшін «орталықтан тыс қамауға алынады», бұл тергеудің тұтастығын сақтайды. Субъект белгісіз жерде ұсталады, оны алтыдан тоғызға дейінгі «қосымша күзетушілер» тобы (ресми түрде осылай аталады) сегіз сағаттық кезеңдермен күзетіп тұрады. Shuanggui дене жазасына жол бермейді және айыпталушы, теориялық тұрғыдан, кінәсі дәлелденгенше құрметпен қаралады. Флора Сапионың айтуынша, күш қолдануға тыйым салынғанына қарамастан, «Shuanggui басталғаннан кейін барлық негізгі процестік кепілдіктер алынып тасталғандықтан, ол оңай болуы мүмкін». Shuanggui-мен байланысты мәжбүрлі мойындау сияқты мәселелер, жергілікті CDI-дің бақылауындағы аймақтарда жеткіліксіз дайындықтан өткен лауазымды тұлғалардың қатысуымен болған.

Ережелер

Барлық деңгейдегі ХҚКО-ның маңызды міндеттерінің бірі – регламенттерді қабылдау және түсіндіру құқығы. Соңғы жылдары КҚДИ орталық комитет атынан бірнеше регламент қабылдады, оның ішінде 2004 жылы «Ішкі бақылау регламенті»; 2005 жылы «Партия ішіндегі бақылау регламенті», «ҚКП-нің тәртіптік жазалары туралы ережелер» және «Партия құрылысы және таза басқару үшін жауапкершілік жүйесін құру туралы ережелер», ал 2006 жылы «Аралық ереже: жетекші кадрлардың адалдық туралы есебі». Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте заңның маңыздылығы 1980-ші жылдардың басынан бері айтылып келеді. Дэн 1980 жылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – саяси күрес екенін, оның табысқа жетуі үшін институционалдық ортада жүргізілуі керек екенін атап көрсетті. 2000 жылы 15-ші КҚДИ-нің 4-ші пленум отырысында Цзян осыған ұқсас қорытынды жасады: «Ең бастысы – партияның берік басшылығын және социалистік гүлденуді қамтамасыз ететін институттар жүйесін сақтау және жақсарту, сондай-ақ жүйенің заңдар, регламенттер, саясат және білім беру арқылы жұмыс істеуін қамтамасыз ету». Дегенмен, 16-шы Ұлттық съезге дейін ҚКП-нің сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйесі ресми процедураларға емес, науқандық шараларға негізделген (ішінара 1940-шы жылдардағы Яньань түзеу қозғалысы мен оның салдарына байланысты). Дэннің тұсында науқандар – институттар емес, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі ең жақсы құрал деген пікір басым болды, және оны 1980-ші жылдары Орталық партияның түзеу басқару комитетінің құрылуынан көруге болады. Бұл ККП орталық басшылығының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресудің таңдалған тәсілі болды, себебі оның іске асырылуы көбінесе басшылыққа байланысты болды. Алайда, 1990-шы жылдары сыбайлас жемқорлықтың күрт өсуі партияны бағытын өзгертуге мәжбүр етті. Вэй Цзяньсинг басшылығымен 15-ші партиялық бақылау комитеті 16-шы Ұлттық съезге дейін сыбайлас жемқорлыққа қатысты 1600 партиялық регламент пен құжатты қарады. Олардың ішінде шамамен 1100-і әлі де қолданылуға жарамды деп есептелді. Осы кезеңде «2004-2007 жылдарға арналған Адал мінез-құлықты нығайту және сыбайлас жемқорлықты бақылау жоспары» және «Партия ішінде адал мінез-құлықты нығайту және сыбайлас жемқорлықты бақылау жөніндегі толық регламенттер» (6 томдық) жарияланды, бұл партияның сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйесін институционалдық деңгейге көтеруге бағытталған шара болды. Процедураларын ресмилендіру үшін 16-шы КҚДИ тұрақты комитеті барлық жергілікті ХҚКО-ға сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті заңды әдістермен жүргізуді талап ететін регламенттерді қабылдады. Олардың қажырлы ниеттерін көрсету үшін КҚДИ, ҚКП Ұйымдастыру департаменті, Әділет министрлігі және Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі комиссия 2005 жылы «Мемлекеттік кәсіпорындар жетекшілерінің адал бизнесті жүргізуі туралы регламенттерді» бірлесіп шығарды. ҚКП сарапшысы Шао Даошенгтің сөзіне сүйенсек, «ҚКП-нің сыбайлас жемқорлыққа қарсы институционалдық [дамуының] қарқыны бұрын-соңды болмаған».