Чжоу Юнкан: Қытайдың бұрынғы қуатты саясаткерінің құлауы

Кіріспе

Қытайдың бұрынғы жоғары саясаткері (туған жылы 1942)

Чжоу Юнкан (3 желтоқсан 1942 жылы туған) – Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) бұрынғы жоғары деңгейдегі жетекшісі. Ол Қытайдың ең жоғары шешім қабылдау органы – 17-ші Политбюроның тұрақты комитетінің (ПБК) мүшесі және 2007-2012 жылдар аралығында Орталық саяси және құқықтық жұмыс комиссиясының (Женгфавей) хатшысы болды, бұл оны Қытайдың ең ықпалды басшыларының біріне айналдырды. Бұл қызметте Чжоу Қытайдың қауіпсіздік және құқық қорғау жүйесін басқарды, оның құзыреті соттарға, прокуратура органдарына, полиция күштеріне, жартылай әскери күштерге және барлау органдарына дейін жетті. 2014 жылы ол сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыстар бойынша сотталды және сол жылы ҚКП-дан шығарылды. Чжоу Мәдени революция кезінде Дацин мұнай кенішінде техник болып жұмыс істей бастаған мұнай және газ саласындағы қызметі арқылы ҚКП қатарында жоғары лауазымдарға көтерілді. 1996-1998 жылдар аралығында Қытай Ұлттық Мұнай Корпорациясының президенті болды, содан кейін 1999 жылға дейін Жер және Табиғи Ресурстар министрі болды, ал кейін Сычуань провинциясының партиялық хатшысы болды – ол Қытайдың халық саны бойынша екінші ірі провинциясы. Чжоу 2003-2008 жылдар аралығында Мемлекеттік Кеңестің кеңесшісі және сонымен қатар Орталық Комитетінің партиялық бюросының мүшесі болды. 2002-2007 жылдар аралығында ол Қоғамдық қауіпсіздік министрі болды, содан кейін ПБК-ға көтерілді. Чжоу 2012 жылы партияның 18-ші съезінде зейнетке шықты. 2013 жылдың соңында Чжоу билікті теріс пайдалану және сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыстар бойынша тергеуге алынды, бұл шешімді мемлекеттік БАҚ 2014 жылдың шілдесінде жариялады. Чжоу Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыстар бойынша сотталған және сотталған ПБК мүшесі және ең жоғары лауазымды шенеунік болды. Тергеу аяқталғаннан кейін Чжоу ҚКП-дан шығарылды. 2015 жылдың 11 маусымында Тяньцзинь қалалық аралық соты Чжоуды пара алу, билікті теріс пайдалану және мемлекеттік құпияны әдейі жариялау қылмыстары бойынша кінәлі деп тапты. Чжоу мен оның отбасы мүшелері 129 миллион юаньнан (20 миллион доллардан астам) пара алған деген айып тағылды. Ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды.

Zhou Yongkang (born 3 December 1942) is a former senior leader of the Chinese Communist Party (CCP). He was a member of the 17th Politburo Standing Committee (PSC), China's highest decision making body, and the Secretary of the Central Political and Legal Affairs Commission (Zhengfawei) between 2007 and 2012, making him one of the most powerful leaders in China. In that position, Zhou oversaw China's security apparatus and law enforcement institutions, with power stretching into courts, prosecution agencies, police forces, paramilitary forces, and intelligence organs. He was convicted of corruption related charges in 2014 and expelled from the CCP in the same year. Zhou rose through the ranks of the CCP through his involvement in the oil and gas industry, starting as a technician on the Daqing oil field during the Cultural Revolution. He was at the helm of the China National Petroleum Corporation between 1996 and 1998, then became Minister of Land and Natural Resources until 1999, and subsequently Party Secretary of Sichuan, then China's second most populous province. Zhou was a State Councilor of the State Council from 2003 to 2008 and also a member of the Party Secretariat of the Central Committee. He served as the Minister of Public Security from 2002 to 2007, before being promoted to the PSC. Zhou retired at the 18th Party Congress in 2012. In late 2013, Zhou was placed under investigation for alleged abuse of power and corruption, a decision state media announced in July 2014. Zhou was the first Politburo Standing Committee member – and the most senior ranked official – since the founding of the People's Republic of China to be tried and convicted of corruption related charges. Following his investigation, Zhou was expelled from the CCP. On June 11, 2015, Zhou was convicted of bribery, abuse of power and the intentional disclosure of state secrets by the Intermediate Court in Tianjin. Zhou and his family members were said to have taken 129 million yuan (over $20 million) in bribes. He was sentenced to life in prison.

Ерте өмір

1942 жылғы желтоқсанда туған Чжоу Юанген, Цзянсу провинциясының Уси уезіне қарасты Сицзяньтоу ауылының (西前头村) түпкілікті тұрғыны. Сицзяньтоу Уси қаласының сыртында орналасқан. Сицзяньтоу ауылының көп бөлігі "Чжоу" тегін алып жүрген. Чжоу анасының тегін қабылдады, себебі әкесінің тегі Лу болатын және ол анасының әжесі мен әжесінің "үй күйеу баласы" ретінде тұрған. Чжоу Юнканның әкесі Чжоу отбасына қосылғанда әйелінің тегін қабылдап, Чжоу Ишен (周义生) деп аталды. Чжоу үш ұлының ағасы болды. Чжоудың отбасы кедейлікте өмір сүрді, олар егіншілікпен және Азия батпақты шабағын аулау арқылы күнкөріс жасады. Чжоудың отбасының достарының қаржылық көмегімен мектепке жіберілді. 1954 жылы Чжоу Шығыс Уси аймағындағы ең жақсы екі орта мектептің біріне қабылданды. Осы кезеңде Чжоу мұғалімінің кеңесімен есімін "Йонгканг" деп өзгертті, себебі оның класында сол есіммен тағы бір оқушы болған. 1990 жылдардың ортасында Чжоу CNPC компаниясының "глобалға қадам басу" бастамаларын жетекшілік етіп, Судан, Венесуэла және Қазақстандағы ірі жобаларға жеңіс бәйгесін ұтты. Чжоу Суданның Нил мұнай жобасына ерекше қатысты, оның ішінде Қытайдан тыс жердегі CNPC компаниясының алғашқы ірі жобасы – Үлкен Нил мұнай құбырының құрылысы. Чжоу Африка еліне 14 рет сапар жасады. 1996 жылдан бастап Чжоу CNPC компаниясының бас директоры (генералды директоры) болды. Бас директор ретінде Чжоу компанияның қайта құрылуына және оның еншілес компаниясы PetroChina компаниясының алғашқы акциялық ұсынымын (IPO) дайындауға үлкен үлес қосты. 1997 жылдың қазан айында Чжоу Коммунистік партияның Орталық Комитетіне мүше болып сайланды, бұл партияның шамамен 200 жоғары саяси тұлғасының басшылық ассамблеясы еді. Чжоу Сычуань провинциясында қызмет еткен кезеңде провинцияның ЖІӨ-сі жылына орташа 9,5% өсті. Оның маңызды жетістіктерінің бірі – Intel сияқты ірі халықаралық компаниялардан инвестиция тарту болды. Чжоу Сычуаньдағы лауазымын тастағаннан кейін көп ұзамай компания Чэнду қаласының жанында жаңа компьютерлік чиптер зауытын ашты. Ол сондай-ақ туристік ресурстарды жақсартуға, Эмей тауының көркіне көбірек келушілерді тарту үшін оны жаңғыртуға баса назар аударды. Чжоу провинциядағы қоғамдық қауіпсіздікті де жақсартты, мысалы, провинцияның су жолдарындағы апаттарды азайтуға бағытталған саясатты қабылдады. Сычуаньда ол кез келген наразылық белгілерін қатаң түрде басуымен танымал болды – Тибеттік топтар мен Фалуньгунға қатысты қатаң шаралар қолданды. Чжоу 2002 жылы Сычуаньдан Пекинге ұлттық басшылық қызметіне ауысқанмен, ол өзінің күшті қолдаушылар желісін сақтап қалды. Элиталық провинциялық саяси айналымдар Чжоудың одақтастарымен толы болды, олардың ішіндегі ең танымалдары – провинциялық партия комитетінің хатшысы Ли Чонси, Чэнду партиясының басшысы Ли Чонченг және бас әкімші Гуо Ёнсян еді. Шындығында, Сычуаньдағы Чжоудың қолдау желісі 2012 жылдың соңында басталған жемқорлыққа қарсы науқанға дейін провинциялық саясатта өте ықпалды күш болып қала берді, оның салдарынан Чжоудың барлық қолдаушылары лауазымдарынан шеттетілді.

Born Zhou Yuangen in December 1942, Zhou is a native of Xiqiantou Village (西前头村), Wuxi County, in Jiangsu province. Xiqiantou is located outside Wuxi city proper. The majority of Xiqiantou residents were surnamed "Zhou". Zhou took on the surname of his mother because his father, whose surname was Lu, was a 'live in son in law' of his maternal grandparents. Upon joining the Zhou household when he married, Zhou Yongkang's father took on his wife's surname and became known as Zhou Yisheng (周义生). Zhou was the eldest of three sons. Zhou's family was poor; his family made a living farming and fishing the Asian swamp eel. Zhou was sent to school with the financial assistance of his family friends. In 1954, Zhou was enrolled at one of the two top middle schools in the eastern Wuxi area. It was during this period that Zhou changed his name to "Yongkang" on the advice of his teacher, because there was another person in his class with an identical name. In the mid 1990s, Zhou spearheaded CNPC's "go global" initiatives, winning bids for large projects in Sudan, Venezuela, and Kazakhstan. Zhou was particularly involved in the Sudan Nile petroleum project, including the construction of the Greater Nile Oil Pipeline, CNPC's first major project outside of China. Zhou travelled to the African country 14 times. Beginning in 1996, Zhou became general manager (chief executive) of the CNPC. As chief executive, Zhou was instrumental in the company's restructuring and the preparation the initial public offering of the company's subsidiary PetroChina. In October 1997, Zhou gained a seat on the Central Committee of the Communist Party, a leadership assembly of some 200 top political figures of the party. During Zhou's tenure in Sichuan, the province's GDP grew at an average rate of 9.5% a year. One of his major achievements was securing investment from large multinationals such as Intel. The company opened a new computer chip factory near Chengdu shortly after Zhou left his post in Sichuan. He also focused on improving tourism resources, significantly revamping the Mount Emei scenic region to attract more visitors. Zhou also improved public safety in the province, for example enacting policies that aimed to reduce accidents in the province's water lanes. While in Sichuan, he gained a reputation for dealing firmly with any signs of dissent – coming down hard on Tibetan groups and Falun Gong. Although Zhou left Sichuan to take up national leadership positions in Beijing in 2002, he cultivated a strong power base of patronage. The elite provincial political circles were stacked with Zhou allies, the most notable being deputy provincial party committee Secretary Li Chongxi, Chengdu party boss Li Chuncheng, and chief administrator Guo Yongxiang. Indeed, Zhou's network of patronage in Sichuan remained a highly influential force in provincial politics until the anti corruption campaign since the end of 2012, which saw all of Zhou's proteges fall from grace.

Қоғамдық қауіпсіздік министрі

Чжоудың саяси тағдыры 2002 жылдың күзінде өткен 16-шы партия съезіне дейін кеңінен болжамдарға ұшырады. Ол көпшілік тарапынан саяси жұлдыз ретінде қарастырылып, вице-премьер немесе Орталық саяси және құқықтық істер комиссиясының (Женгфавей) жоғары лауазымдарына үміткер ретінде танылды. 9 қыркүйек оқиғасынан кейінгі жаңа әлемдік қауіпсіздік жағдайында Қытайдың қауіпсіздік жүйесін басқаруға қатал және келісімге келмейтін тұлға қажет болды. Мұнай секторындағы әскери тәжірибесімен және қиын шешімдер қабылдау қабілетімен белгілі Чжоу 2002 жылдың желтоқсан айында Қоғамдық қауіпсіздік министрі болып тағайындалды. Чжоудың Чжэнфэйде хатшы орынбасары лауазымына тағайындалуы, оның Қытайдың ішкі қауіпсіздік жүйесіндегі мәртебесінің Политбюроның тұрақты комитетінің мүшесі Луо Ганнан кейін екінші орында тұрғанын көрсетті. Чжоу Маоның ізбасары Хуа Гуофенгтен кейін Политбюроға енген алғашқы Қоғамдық қауіпсіздік министрі болды, бұл ішкі қауіпсіздік саласының маңыздылығының артуын көрсетеді. Бұл, ішінара, Маодан кейінгі экономикалық реформалардың нәтижесінде туған байлықтың теңсіздігінен туындаған әлеуметтік шиеленістердің күшеюімен байланысты болды. Ғасырдың басында "жаппай оқиғалар" – әлеуметтік, саяси, экономикалық немесе діни сипаттағы кез келген ұйымдастырылған немесе спонтанды наразылықты білдіретін жалпылама эвфемизм – елде кеңінен таралды. Жауап ретінде Пекин елдегі Қоғамдық қауіпсіздік органдарының мәртебесін айтарлықтай арттыратын, кең ауқымды құрылымдық реформаларды жүзеге асыруды тапсырды. Чжоу партия саясаты бойынша офицерлерді идеологиялық тұрғыдан оқыту үшін жоғары деңгейдегі "жаппай оқу сессияларын" өткізді. Ол сондай-ақ полиция қызметін оңайлату және офицерлерге кәсіби этиканы үйрету мақсатында бүкіл ел бойынша "кәсіби дайындық лагерін" құрды, бұл қатардағы офицерлердің жұмыс уақытының жартысын "кәсіби дайындыққа" жұмсауын міндетті етті. Чжоу сонымен қатар шиньфан арыз берушілеріне "полиция бастығымен тікелей сөйлесуге" мүмкіндік беретін ұлттық науқанды бастады, бұл арыз берушілердің шағымдарын тиімді шешуге бағытталған шара болды. Бұл науқан аясында арыздың саны мен оларға жауап беру деңгейі жергілікті шенеуніктердің қаржылық және мансаптық өсуімен байланысты болды. Нәтижесінде, көптеген жергілікті билік арыз берушілерді ұстап, қорқытып, ұрып-соғып немесе наразылықтарын білдіруден бас тартуға мәжбүр ету үшін қарақшылар мен жеке күзет фирмаларын жалдады. Бұл жеке күзет фирмаларының өркендеуіне және "қара түрмелер" деп аталатын соттан тыс қамауда ұстау орталықтарының көбеюіне әкелді. Полиция органдарының қолдауындағы ресурстардың артуы және биліктің шоғырлануы құқық қорғау органдарының көп жағдайда қоғамдық мүддеге қайшы келетінін көрсетті, соның салдарынан ішкі қауіпсіздік органдарына халықтың сенімі төмендеді. 2011 жылдың 20 ақпанында ұлттық қауіпсіздік конференциясында Чжоу жиналған шенеуніктерге құқық қорғау органдары "әрекетсіздіктерді болдырмау және әлеуметтік тәртіпті бақылау үшін жан-жақты жүйе құруы керек, осылайша қақтығысты бастапқы кезеңінде шешуге болады" деді. Лауазымының соңына қарай Чжоу ешқандай сыртқы бақылаусыз және үкіметтік органдар мен партияның ұжымдық басшылығынан тәуелсіз жұмыс істейтін ұлттық қауіпсіздік және құқық қорғау жүйесіне басшылық етті. Қытайлық құқық қорғаушылар, әсіресе Вэйкван қозғалысының мүшелері, Чжоудың Қытайдың қауіпсіздік басшысы лауазымындағы қызметін қатаң сынады. Азаматтық құқық қорғаушы адвокат Пу Чжикян 2011 жылдың желтоқсан айында Гонконг университетінде өткен лекциясында Чжоуды сынады. Екі жылдан кейін Пу өзінің микроблогында Чжоу "елге және халқына үлкен апат пен зор азап әкелді" деп жазды. Пу Чжоу бастаған Вэйвэнь саясаты адам құқықтарын қорғау және заң үстемдігін сақтаудағы прогреске қатты кедергі келтірді, үкіметтік билікке деген халықтың сенімсіздігінің бұрын-соңды болмаған деңгейіне әкелді, қарапайым азаматтардың өміріндегі партиялық бақылау аясын кеңейтті және Ху Вэнь әкімшілігінің "Гармониялы қоғам" идеологиясының рухына қайшы келді деп мәлімдеді. Бұрынғы Мемлекеттік кеңес қызметкері Юй Мейсун Чжоудың биліктегі он жылы "тарихта заң мен тәртіп үшін ең қараңғы он жыл [ ] прогрестің қатаң кері бұрылуы" болды деп айтты. Wikileaks-тен шыққан бірнеше америкалық дипломатиялық жеделхаттар Чжоудың Бейжіңнің Google-ға қарсы кибершабуылына қатысқандығын көрсетті, бірақ бұл мәлімдеменің шындығы күмәнді. Басқа жеделхаттар Чжоу Юнканның мұнай секторының мемлекеттік монополиясын бақылағаны "жақсы белгілі" екенін айтты. Чжоу сонымен қатар Солтүстік Корея мәселелерінде Қытайдың "жоғары өкілі" ретінде қызмет етті, Ким Чон Ил қайтыс болғанға дейін 2011 жылы Ариран фестиваліне оның қонағы ретінде қатысты.

Zhou's political fate was subject to rife speculation in the lead up to the 16th Party Congress held in the fall of 2002. Widely regarded as a rising political star, Zhou was said to be a leading candidate for Vice Premier or entry into the top ranks of the Central Political and Legal Affairs Commission (Zhengfawei). The central government was also in need of a tough and uncompromising figure to take reins of China's security system in the post 9/11 global security paradigm. With his quasi military style training in the oil sector and a reputation for being able to make tough decisions, Zhou got the nod to become Minister of Public Security in December 2002. Zhou's assuming the deputy secretary position at the Zhengfawei meant that his status in the Chinese domestic security system was second only to Politburo Standing Committee member Luo Gan. Zhou was the first Minister of Public Security to hold a Politburo seat since Mao's successor Hua Guofeng, a testament to the renewed importance of the domestic security portfolio. This was partially attributed to the increasingly sharp social conflict in China as a result of the wealth imbalance created by the post Mao era economic reform policies. At the turn of the century, "mass incidents" – a catch all euphemism that could refer to any organized or spontaneous protests of social, political, economic, or religious nature – had become commonplace across the country. In response, Beijing mandated sweeping structural reforms that significantly elevated the status of Public Security organs across the country. Zhou held high profile "mass study sessions" in an attempt to indoctrinate officers politically on party policies. He also instituted a nationwide "professional training boot camp" intended to streamline police operations and teach officers about professional ethics, making it mandatory for rank and file officers to take "professional training" for half of their working day. Zhou also began a national campaign for xinfang petitioners to "speak directly with the police chief", aimed at creating a more effective means to address petitioner grievances. As part of this campaign, the number of petitions and their response rates were tied to financial and career advancement consequences for local officials. As a result, many local authorities hired thugs and private security firms to detain, harass, beat, or otherwise discourage petitioners from filing their grievances. It spawned an entire industry of private security firms specializing in petitioners, as well as an increase in the number of extrajudicial detention centres known as "black jails". With increased resources at the disposal of police departments and a higher concentration of power, law enforcement agencies often found itself at odds with public interest; public trust in domestic security organs eroded. On February 20, 2011, Zhou said to assembled officials at a national security conference that law enforcement must "put together a comprehensive system to prevent disturbance and control social order, so that conflict can be resolved at the embryonic stage." Towards the end of his term, Zhou presided over a national security & law enforcement system that operated with no meaningful external oversight and operating independently from government organs and the party's collective leadership. Chinese rights activists, such as members of the Weiquan movement, were especially critical of Zhou's tenure as China's security chief. Civil rights lawyer Pu Zhiqiang criticized Zhou in a public lecture at Hong Kong University in December 2011. Two years later, Pu wrote on his microblog that Zhou "brought great disaster and inflicted great suffering on the country and its people." Pu wrote that the weiwen policies spearheaded by Zhou had severely undermined progress in the protection of human rights and rule of law, led to unprecedented levels of popular distrust of government authority, expanded the realm of party control in the lives of ordinary citizens, and ran counter to the spirit of the "Harmonious Society" ideology of the Hu Wen administration. Former State Council functionary Yu Meisun (俞梅荪) said that Zhou's ten years in power were the "ten darkest years for law and order in history [ ] a severe reversal of progress." Several leaked U. S. diplomatic cables from Wikileaks have alleged Zhou's involvement in Beijing's cyber attack against Google, though the claim's veracity has been questioned. Other cables said it was "well known" that Zhou Yongkang controlled the state monopoly of the oil sector. Zhou also served as China's 'high representative' in matters relating to North Korea, attending the Arirang Festival as a guest of Kim Jong il before Kim died in 2011.

Бо Силайдың биліктен шығарылуынан кейінгі оқиғалар

2012 жылдың ақпан айында Чунцин қаласының бұрынғы полиция бастығы Ван Лицзюнь күтпеген түрде АҚШ-тың Чэнду қаласындағы консулдығына келді. Бұл оқиға саяси дауылды бастап, нәтижесінде Чунцин партия комитетінің хатшысы Бо Силай қызметтен алынды. Бо Чжоудың саяси одақтасы саналды және Чжоудың Заң және саяси комитетінің (Женгфавей) хатшысы, демек Тұрақты комитетке кіруге басты үміткер ретінде қарастырылды. Чжоу мен Бо тығыз қарым-қатынаста болды, ал Чжоудың Панжин қаласының мэрі болған кезінен Ван Лицзюньмен таныс екені айтылды. Чжоу 2010 жылы Чунцинге келген сапарында Боның "Қызыл әндер" және "Қара күрес" кампанияларын жария түрде қолдады, бұл басқа Тұрақты комитет мүшелерінде байқалмаған "Чунцин моделіне" деген ынтасын көрсетті. 2015 жылы Гонконгтағы Phoenix Weekly басылымы Чжоу Юнкан мен Бо Силайдың Чунцинде құпия кездескенін хабарлады, олар екеуінің Дэн Сяопиннің реформалар мен ашық есік саясатын тоқтатып, Мәдени революция кезіндегі Мао Цзэдун саясатын қайта орнатуға келіскендері айтылды. Бо Силайдың құлауынан кейін Чжоудың партия басшылығымен арасының суынуы және 19 наурызда "мемлекеттік төңкеріс" болғаны туралы әңгімелер тарады. Ұлыбританиядағы Sunday Times газеті Гонконгтағы Frontline журналына сілтеме жасап, Чжоутың бағынышты әскерлері Бейжің орталығында 38-ші армиямен тікелей қақтығыстан мүжілгенін хабарлады. Сырттай Чжоу 2012 жылдың наурызынан қарашаға дейін партия бағытына сәйкес әрекет еткендей көрінді. Кейін New York Times газеті Чжоудың жағдайы өзгермегенін хабарлады. Сол кезде Юньнань провинциясының партия ардагерлері Ху Цзиньтаоға Бо Силайды қолдағандықтан Чжоу Юнканды қызметтен алу туралы ашық хат жазды. Ардагерлер Боны қолдаушылардың Қытайда Мао үлгісіндегі саясатты қайта енгізуге ниеттенгеніне алаңдады. Чжоу Юнкан 2012 жылдың 15 қарашасында 18-ші партия съезінен кейін Саяси бюроның тұрақты комитетінен, ал 5 күннен кейін Орталық саяси және құқықтық істер комиссиясының хатшысы лауазымынан кетті, содан кейін Мэн Цзяньчжу Чжоудың орнына келді.

In February 2012, former Chongqing police chief Wang Lijun made an abrupt and unexpected visit to the United States consulate in the city of Chengdu. The event set off a political storm which eventually resulted in the ouster of Chongqing party committee secretary Bo Xilai. Bo, considered a political ally of Zhou, was rumoured to be next in line to Zhou's powerful position of Legal and Political Committee (Zhengfawei) Secretary, and thus the Standing Committee. Zhou had a close relationship with Bo, and he was reportedly acquainted with Wang Lijun as far back as his early days as mayor of Panjin. On Zhou's 2010 visit to Chongqing, he publicly endorsed Bo's "Red Songs" and "Strike Black" campaigns , showing enthusiasm for the so called "Chongqing model" unmatched by his other Standing Committee colleagues. In 2015, Hong Kong based media Phoenix Weekly reported that Zhou Yongkang and Bo Xilai had a secret meeting in Chongqing, which both two believe they should end Deng Xiaoping's reform and opening up policy and reinstate to Mao Zedong's policy during Cultural Revolution. In the days following Bo Xilai's fall, rumours circulated about Zhou's break with the party leadership as well as a "coup d'etat" on March 19. Unconfirmed reports surfaced on the U. K. based Sunday Times, citing Hong Kong magazine Frontline , that the paramilitary forces under Zhou's disposal had narrowly avoided direct conflict with the 38th Army in the center of Beijing. Outwardly, Zhou appeared to be toeing the party line between March 2012 and his scheduled retirement in November. The New York Times later reported that Zhou's status remained unchanged. At around the same time, a group of provincial party veterans from Yunnan province penned an open letter to Hu Jintao calling for the removal of Zhou Yongkang due to his support of Bo Xilai. The veterans voiced concerns that those supporting Bo intended to reinstate Mao style policies in China. Zhou Yongkang retired from Politburo Standing Committee after the 18th Party Congress on 15 November 2012, and retired from Secretary of the Central Political and Legal Affairs Commission 5 days later, after which Meng Jianzhu succeeded Zhou's position.

Төмендеу

Чжоу 2012 жылдың қарашасында өткен 18-ші партия съезінде зейнеткерлікке шықты, бұл оқиға Си Цзиньпиннің Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы, Қытайдың ең басты көшбасшысы болуына жол ашты. Қытайдың жоғары басқарушы кеңесіндегі маңызды өзгеріс ретінде, Жоудың саяси және құқықтық мәселелер жөніндегі комиссиясы жаңа тұрақты комитет құрамына енбеді; керісінше, комитет 2002 жылғыдай жеті мүшеге дейін қысқартылды, бұрынғы тоғыз мүшеден. Бұдан кейін жергілікті Чжэнфавей органдарында кең ауқымды реформалар жүргізілді. Мысалы, төменгі деңгейдегі Чжэнфавей басшыларының полиция бастығы (яғни Қоғамдық қауіпсіздік) лауазымын және басқа да үкіметтік қызметтерді бірге атқару практикасы біртіндеп тоқтатылды, сондай-ақ Чжэнфавейге жүргізіліп жатқан тергеулерге немесе істерге тікелей араласудан ауыздан тыйым салынды. Бұл реформалар құқықтық жүйеде тепе-теңдік пен бақылауды күшейтіп, Чжэнфавей басшыларының атқару билігін азайтуды, және Чжоудың кезінде атқарушы орган болғаннан гөрі, саясатты бақылаумен айналысатын рөлін қайта орнатуды білдірді. Қытай мұнай университетіне сапары барысында Чжоу Қытайдың жаңа көшбасшысы Си Цзиньпинге адалдығын білдіріп, студенттерді Си Цзиньпиннің басшылығымен «қытай арманына» жету үшін бірігуге шақырды.

Партия басшыларының келісімі

Си Цзиньпиннің жаңа партиялық басшылығы 2012 жылдан бастап Чжоуға қарсы іс-қимыл жоспарлай бастаған. Си Цзиньпиннің сыбайлас жемқорлыққа қатысты «қатаң сөзі» оның Бас хатшы лауазымына тағайындалғаннан кейін бірден басталды. Өкіметтегі алғашқы күндері Си Цзиньпин «жоғары және төмен тұрғандарды» тазартатынын уәде берді, яғни өте ықпалды шенеуніктерді де, қарапайым қызметкерлерді де жазалайтынын айтты. Си Цзиньпин партиялық шенеуніктердің мінез-құлқына жаңа стандарт енгізу үшін жылдам әрекет етіп, партиялық бюрократияны тазартуға бағытталған бірқатар нұсқаулар шығарды. Си Цзиньпиннің өз ықпалы мен билігін пайдаланып, түрлі мемлекеттік қауіпсіздік органдарын өзінің мүддесі үшін пайдалануға және мемлекеттің орталық билігін әлсіретуге тырысады деп алаңдағаны да мүмкін. 2013 жылдың жазында Чжоу ісі бойынша талқылаулар өтті. Маусым айында Қытай Коммунистік партиясының Саяси бюросы Пекинде төрт күндік конференция өткізді, оның басты мақсаты Чжоу Ёнкаңды талқылау болды. Кездесу кезінде Қытайдың басқарушы кеңесінің мүшелері Чжоу туралы әртүрлі пікірлер білдірді. Ақырында Си Цзиньпин және жаңадан құрылған 18-ші Саяси бюроның тұрақты комитетінің қалған алты мүшесі Чжоуды тергеу туралы бірлескен шешімге келді. Біраз уақыттан кейін Чжоудың бұрынғы жоғары лауазымды бағыныстыларының бірнешеуі қызметінен алынды. Олардың қатарында Сычуань провинциясының бұрынғы партиялық хатшысы Ли Чунчэн, Қытай мұнай компаниясының бұрынғы бас директоры Цзян Цзимин, Қоғамдық қауіпсіздік министрінің орынбасары Ли Доньшэн, Хайкоу қаласының мэрі және Чжоудың бұрынғы хатшысы Цзи Вэньлин, сондай-ақ Сычуань провинциясының жоғары лауазымды шенеунігі Ли Чонгси болды. Оның бұрынғы хатшылары – кеңсе директоры және штаб бастығы – Ли Хуалин, Шен Динчэн және Гуо Ёнсян ұсталды. Желтоқсан айында Чжоу, оның ұлы Чжоу Бин және келіні Хуан Ван ұсталды. Чжоудың кіші інісі Чжоу Юаньсиннің үйі екі рет тексерілді. Юаньсин 2013 жылдың желтоқсан айында қатерлі ісікпен күрескеннен кейін қайтыс болды. Чжоу Юнкан мен оның ұлы Чжоу Биннің жаназаға қатыспауы Чжоу мен оның отбасы мүшелерінің ұсталғаны туралы болжамдарды күшейтті. Чжоудың отбасы мұнай өнеркәсібіне инвестиция салған арқасында миллиардтаған доллар тапқан, ал ол China National Petroleum Corp. компаниясының ең ірі басшысы болған. Гонконгтағы Apple Daily басылымының мәліметінше, Чжоудың үлкен ұлы тек Чунцин қаласындағы қоғамдық жұмыстардан 1,6 миллиард доллардан астам табыс тапқан. Ол сондай-ақ әкесінің беделін пайдаланып, түрлі бизнес пен ұйымдардан миллиондаған доллар қорғау ақысын алған. Чжоу Ішкі Моңғолиядағы Баотоу маңындағы әскери базадағы қатаң күзетпен қамтылған түрмеде, кездесуге рұқсатсыз ұсталып отырғаны хабарланды. 2014 жылдың наурызына қарай Қытай билігі Чжоудың отбасы мүшелері мен жақындарынан кем дегенде 90 миллиард юань (14,5 миллиард доллар) сомасында активтерді тәркілегені хабарланды. 2014 жылдың көктемінде Чжоудың ықпал ету салалары – мұнай секторы, Сычуань, құқықтық жүйе және оның отбасы мүшелері – жүйелі түрде тергеу үшін жиналғаны анық болды. Алайда, Чжоу туралы ресми ақпараттың болмауына байланысты қытай және халықаралық БАҚ-тар оның тағдыры туралы әртүрлі болжамдар жасады. 2014 жылдың наурызында Қытай Халық саяси кеңесшіл конференциясының ұлттық отырысы кезінде өткен баспасөз конференциясында Гонконгтағы South China Morning Post газетінің тілшісі тікелей Чжоу Ёнкаң ісі туралы айналып жүрген әңгімелер туралы ақпарат бере ала ма деп сұрады. Оған жауап ретінде бас сөзші күлімсіреп: «Сіз сияқты, мен де бірнеше БАҚ-та осыған қатысты хабарларды көрдім», – деді, содан кейін дайындалған партиялық жауапты айтты, содан соң күлімсіреп: «Мен сіздің сұрағыңызға осымен жауап бере аламын, сіз менің нені білгім келетінін түсінесіз деп ойлаймын», – деді. Осыдан кейін жиналған баспасөз галереясы күлді.

The new party leadership under Xi reportedly began planning the crackdown on Zhou beginning in 2012. Xi's 'tough talk' on corruption began immediately after his ascension to the post of General Secretary. In his first days in office, Xi vowed to crack down on "tigers and flies", meaning extremely powerful officials as well as petty ones. Xi moved quickly to set a new standard for expected behavior of party officials, issuing a series of guidelines to clean up the party bureaucracy. Xi may have also been concerned that Zhou might use his influence and power to turn various state security entities into tools for advancing his interests, and in the process undermine the central authority of the state. Discussions surrounding the Zhou case took place in the summer of 2013. In June, the Politburo of the Chinese Communist Party held a four day long conference in Beijing specifically to discuss Zhou Yongkang. During the meeting the members of China's ruling council reportedly exchanged differing viewpoints on Zhou. Eventually Xi Jinping and the other six members of the newly formed 18th Politburo Standing Committee came to consensus to investigate Zhou. A number of Zhou's former subordinates who were then in high ranking positions were sacked in quick succession. These included Li Chuncheng, a former deputy party secretary in Sichuan; Jiang Jiemin, former chief executive of China Petroleum; Li Dongsheng, former deputy minister of Public Security; Ji Wenlin, Mayor of Haikou and Zhou's former secretary; and Li Chongxi, a high ranking official in Sichuan province. His former secretaries (i. e., directors of his office, chief of staff) Li Hualin, Shen Dingcheng, and Guo Yongxiang were all detained. In December, Zhou, his son Zhou Bin and his daughter in law Huang Wan were taken into custody. The home of Zhou's younger brother Zhou Yuanxing was searched by the authorities twice. Yuanxing died in December 2013 after a battle with cancer. Zhou Yongkang and his son Zhou Bin were not present at the funeral, fuelling speculation that Zhou and his family members were all in custody. Zhou's family reportedly made billions of dollars by investing in the oil industry, of which Zhou had headed the largest company, China National Petroleum Corp. According to the Hong Kong based Apple Daily, Zhou's eldest son made more than US$1.6 billion from public works in the city of Chongqing alone. He also supposedly used his father's prominence to extort millions of dollars in protection fees from various businesses and organizations. Zhou was reportedly being held in confinement without visitation rights in a heavily guarded facility on a military base near Baotou, Inner Mongolia. By March 2014, Chinese authorities were reported to have seized assets worth at least 90 billion yuan ($14.5 billion) from Zhou's family members and associates. By Spring 2014, it became increasingly clear that Zhou's spheres of influence – the oil sector, Sichuan, the legal system, and his family members – were being methodically rounded up for investigation. However, in the absence of any official reports on Zhou himself, Chinese and international media became rife with speculation about his fate. At a press conference during the March 2014 national meeting of the Chinese People's Political Consultative Conference, a reporter from Hong Kong based South China Morning Post directly asked the spokesperson if he could provide more information on the rumours circulating about the Zhou Yongkang case. In response, the spokesman chuckled and said, "like you, I've seen some stories on a select few media outlets," he then recited a prepared party line reply, then ended off his response with a smile, "this is really all I can say in response to your question, I think you know what I mean." Afterwards the assembled press gallery burst into laughter.

Қамауға алу және партиядан шығару

2014 жылдың 29 шілдесінде мемлекеттік БАҚ Чжоу Ёнканның "партиялық тәртіпті бұзуы" бойынша ішкі партиялық тергеу басталғанын ресми түрде жариялады, бірақ қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы ештеңе айтпады. Бірнеше айдан кейін партиялық тергеу Чжоудың өкілеттіктерін отбасының, достарының және байланысты адамдарының заңсыз пайдасы үшін пайдаланғанын, "жеке және олар арқылы ірі көлемде пара алғанын; өкілеттіктерін отбасының, жақындарының және байланысты адамдарының мүдделерін ілгерілету үшін қолданғанын; бірнеше әйелмен адалсыздық жасағанын және ақша мен жақсылықтарға қарыз болып, жыныстық қатынасқа барғанын; мемлекеттік және партиялық құпияларды ашқанын" көрсетті. Мемлекеттік БАҚ 2014 жылдың 5 желтоқсанында Чжоудың қылмыстық қудалауға тартылып тұтқындалғанын хабарлады. Ол Қытай Коммунистік партиясынан шығарылды. Чжоу 1980 жылы Мәдени революция аяқталғаннан кейін "Төрттіктер" құлағаннан кейін партиядан шығарылған алғашқы Политбюроның тұрақты комитетінің мүшесі болды. Чжоудың партиядан шығарылуы туралы хабардан кейін партияның ресми газеті "Халық күнделігі" партияның бас хатшысы Си Цзиньпиннің партиядағы жемқорлықпен күресуде "ерік-жігерін" көрсеткенінің бір бөлігі екенін жазды. Бас редакцияның пікірінше, бұл жағдай партияның "заң алдында барлығы тең" екенін көрсетті. Чжоу "партияның мәні мен миссиясына сатқындық жасады" және "партиядағы жемқорлық – от пен су сияқты" делінген. Қытайдан тыс БАҚ Чжоудың құлауының саяси себептерін болжады. "Экономист" журналы Чжоудың құлауын партиядағы бұрынғы ішкі күрестермен салыстырып, Си Цзиньпиннің жемқорлыққа қарсы науқанының "көрінеу фракциялық бағыты" бар екенін атап өтті. Қытайдың "Миньцзин" жаңалықтар порталының бас редакторы Хэ Пин (何频) одан да әрі барып, Чжоудың Си Цзиньпиннің билігін басып алуға бағытталған саяси қастандыққа қатысқандықтан құлағанын ашық мәлімдеді. Ал "Нью-Йорк Таймс" Чжоудың тұтқындалуының саяси себептерін талқыламады, қарапайым қытай халқының заң жүйесінің бір кезде терең жемқорлыққа батқан саясаткердің қолында болғанына алаңдауы мүмкін екенін жазды. Duowei Times басылымы батыстың бұқаралық ақпарат құралдарының бұл оқиғаны "тағы бір саяси тазалау" деп сипаттауына наразылық білдіріп, қазіргі Қытайды, әсіресе Си Цзиньпиннен кейінгі Коммунистік партияны саяси интригалар мен жасырын келісімдерге толы деп қарастырудың дұрыс емес және ойсыз екенін мәлімдеді. Duowei батыстың БАҚ-тарының Си Цзиньпиннің неге қол жеткізуге тырысқанын дұрыс түсінбегенін және Чжоудың құлауы – Ши Цзиньпиннің партияны тазарту, билік құрылымдарын институционализациялау және партияның заңдылығын қайта құруға бағытталған үлкен науқанының бір бөлігі ғана екенін айтты. The New Yorker журналының Си Цзиньпин туралы мақаласында "Жемқорлық партияның заңдылығына соншалықты қауіп төндірді, тек ең оқшауланған көшбасшы ғана оны басқарылатын деңгейге қайтарудан аулақ бола алмады, бірақ жемқорлыққа қарсы күрес саяси консолидацияның дәлелденген құралы болды, ал ең жоғары деңгейде Си Цзиньпин оны қарсыластарына қарсы қолданды". Австралияның Қытай әлеміндегі орталығын басқаратын тарихшы Джереми Барме ең танымал қырық сегіз тұтқынға алуды талдап, олардың ешқайсысы екінші буынның "қызылдары" емес екенін анықтады.

On July 29, 2014, state media formally announced an internal party investigation against Zhou Yongkang's "violations of party discipline", but did not mention any criminal wrongdoing. Several months later, the party investigation concluded that Zhou abused his power for the illicit gain of his family, friends, and associates, took "large amounts in bribes personally and through his family and associates; abused his power to further the interests of his family, mistresses, and associates; committed adultery with multiple women and engaged in the exchange of money and favours for sex; and leaked state and party secrets." State media announced Zhou's arrest to face criminal proceedings on December 5, 2014. He was expelled from the Chinese Communist Party. Zhou was the first Politburo Standing Committee member to be expelled from the party since the fall of the Gang of Four in 1980 at the conclusion of the Cultural Revolution. After the announcement of Zhou's expulsion from the party, the party's official newspaper People's Daily editorialized that Zhou's expulsion was part of the "strong resolve" to stamp out corruption in the party by General Secretary Xi Jinping. The editorial said the case demonstrated that the party saw "everyone as equal in the eyes of the law." It said that Zhou "betrayed the essence and mission of the party" and that "corruption in the party is like fire and water." Media outlets outside of mainland China speculated about the political reasons behind Zhou's downfall. The Economist compared Zhou's fall with earlier internecine struggles in the party and noted Xi's anti corruption campaign had "apparent factional bias", quoting a study that no "Princelings" have been investigated in the anti corruption campaign. He Pin (何频), the chief editor of the overseas Chinese news portal Mingjing, went one step further and asserted plainly that Zhou fell because he was engaged in a political conspiracy to depose Xi Jinping. In contrast, The New York Times did not speculate on political reasons behind Zhou's arrest, simply writing that ordinary Chinese people may be alarmed that the legal system was once under the hands of a deeply corrupt politician. Duowei Times expressed disappointment with mainstream Western media characterization of the event as "yet another political purge", asserting that seeing modern China, particularly the post Xi Communist Party, as rife with political intrigue and full of backroom deals is imprecise and naive. Duowei stated that Western media had a very poor grasp of what Xi was actually trying to achieve, and that Zhou's downfall was, but a small element of a larger campaign by Xi Jinping to clean up the party, institutionalize power structures, and re build the party's legitimacy. According to The New Yorker profile of Xi, "corruption had become so threatening to the Party’s legitimacy that only the most isolated leader could have avoided forcing it back to a more manageable level, but railing against corruption was also a proven instrument for political consolidation, and at the highest levels Xi has deployed it largely against his opponents. Geremie Barme, the historian who heads the Australian Centre on China in the World, analyzed the forty eight most high profile arrests, and discovered that none of them were second generation reds."

Сот және үкім шығару

Жоғарғы Сот төрағасы Чжоу Цян (ешқандай қатысы жоқ) күтілетін сотқа дейінгі күндері өткен халықаралық баспасөз конференциясында Жоу Юнканның соты "ашық және заңға сәйкес" болады деп мәлімдеді. 2015 жылдың сәуір айында Жоу Юнканға қызметтік өкілеттігін теріс пайдалану, пара алу және мемлекеттік құпияларды әдейі ашу айыптары тағылды, сонымен қатар Тяньцзинь қалалық бірінші сатыдағы халық сотында сотталуға дайындық жүргізілді. Шетелдегі қытай БАҚ-тарында Жоуға қандай "жаза" беріледі деген күмәндер көп болды. Бірақ Жоудың соты күтпегендей жабық есіктердің артында өтті. 11 маусымда мемлекеттік БАҚ Жоуға үкім шығарылғанын ешқандай алдын ала хабарламасыз жариялады. Жоудың соты туралы ресми хабарлама қысқа болды және ол үш айып тағылған қылмыс бойынша да кінәлі деп танылды. Мемлекеттік мәліметтерге сәйкес, пара алу үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылу, қызметтік өкілеттігін теріс пайдалану үшін жеті жыл, ал "мемлекеттік құпияларды ашу" үшін төрт жыл жаза тағайындалды. Сот Жоудың жазаларын бірдей мерзімде өтеуіне рұқсат берді және барлық жазаларды біріктіріп, өмір бойына бас бостандығынан айыруға үкім шығарды. Жоу мен оның отбасы алған параның жалпы сомасы 129,7 миллион юаньға (~18,87 миллион доллар) жетеді деп хабарланды. Мемлекеттік телеарнада Жоудың зейнетке шығар алдында шашын қараға бояп жүргеніне қарағанда, шашы толығымен ақ болған күйінде кінәсін мойындағаны көрсетілді. Шетелдік БАҚ Жоудың сотын екі жыл бұрын өткен Бо Силайдың сотымен салыстырды, ол өте ашық өткенімен ерекшеленді. Бодан өзгешелік, Жоу өзіне тағылған айыптамалармен келіспеді. Бо өзінің кінәсін жоққа шығарды және өзіне тағылған айыптардың көбіне өзінің серіктері мен отбасы мүшелерін кінәлады. Ал Жоу: "Олар менің отбасымды параға тартуға тырысты, бірақ шын мәнінде олар менің билігімді бағындыруды көздеді. Осының барлығына мен жауапкермін" деді. Мемлекеттік «Синьхуа» ақпарат агенттігі сот процесінің жасырын түрде өткенін, себебі істе мемлекеттік құпиялар бар екенін мәлімдеді. Жоудың ұлы Чжоу Бин 2013 жылдың басында АҚШ-қа қашып кетіп, кейін Қытай билігімен келіссөздер жүргізіп елге оралды. 2016 жылдың маусым айында Чжоу Бин 222 миллион юань (34 миллион доллар) пара алу және шектеулі тауарлармен заңсыз сауда жасауда кінәлі деп танылды, сондай-ақ 350 миллион юань (53 миллион доллар) көлеміндегі заңсыз табыс тәркіленді. Жоудың әйелі Цзя Сяоюэ пара алу фактісі үшін 1 миллион юань (150 000 доллар) айыппұл төледі. Жоудың ұлы мен әйелі сәйкесінше 18 жыл және 9 жыл бас бостандығынан айырылды.

In the days leading up to the anticipated trial, Supreme Court President Zhou Qiang (no relation) told an assembled international press conference that Zhou Yongkang's trial would be "open and in accordance with the law." In April 2015, Zhou Yongkang was formally charged with abuse of power, bribery, and intentionally leaking state secrets, and scheduled to face trial at the Tianjin First Intermediate People's Court. Overseas Chinese media was rife with speculation about the 'treatment' Zhou was to receive. However, Zhou's trial unexpectedly took place behind closed doors. On June 11, state media made an announcement – without any apparent warning – that Zhou's verdict had already been reached. The official report on Zhou's trial was brief, and stated that he had been convicted on all three charges. The legal sentence, according to the state, was life in prison for bribery, seven years for abuse of power, and four years for "leaking state secrets". The court decided that Zhou could serve prison terms concurrently and amalgamated the sentences into one 'combined' life sentence. The total value of bribes taken by Zhou and his family was said to be 129.7 million yuan (~$18.87 million). State television showed Zhou pleading guilty with a head of fully gray hair, in contrast to his combed jet black hair dye he was known for prior to his retirement. Overseas media had compared Zhou's trial to that of Bo Xilai two years earlier, which was noted for being unusually open. In contrast to Bo, Zhou did not appear to dispute his charges. Bo, for the most part, denied his guilt and blamed much of the misdeeds he was accused of on his associates and his family. Zhou, on the other hand, said that "they tried to bribe my family, but really they were after my power. I should assume major responsibility for this". State run news agency Xinhua said that the trial took place in secret because state secrets involved in the case. Zhou's son Zhou Bin absconded to the US in early 2013, and returned after negotiations with Chinese authorities. In June 2016, Zhou Bin was found guilty of taking 222 million yuan ($34m) in bribes and illegally trading in restricted commodities, and 350 million yuan ($53m) of illicit gains were confiscated; Zhou's wife, Jia Xiaoyue, was fined 1m yuan ($150,000) for bribe taking. Zhou's son and wife were sentenced to 18 years and 9 years imprisonment respectively.

Жеке өмір

Жоу Юнканның бірінші әйелі Ван Шухуадан Жоу Бин және Жоу Хан есімді екі ұлы бар. Ван Шухуа қарапайым, еңбекқор әйел ретінде сипатталған, ол көп уақытын отбасына және екі баласын тәрбиелеуге арнаған. Чжоу Ляохэ мұнай кен орнында жұмыс істеген кезде, олардың арақатынасы жақсы болды, бірақ кейін некелері бұзылды. Чжоу мұнай кен орындарында жұмысқа берілген адам болды, көбінесе таңға дейін жұмыс істеп, кеңсесінде ұйықтады. 2001 жылы Ван автокөлік апатында қаза тапты, хабарлауынша, апатқа қатысқан көліктердің бірі әскери тіркеу нөміріне ие болған; апаттың себебі анықталған жоқ. 2013 жылы «Mingjing» және «Boxun» атты қытай тілдес жаңалық сайттары Жоу Юнканның хатшысымен бірге Ван Шухуаны өлтіруге сөз байласқанын жариялады. Бұл хабарламалардың сенімділігі күмәнді. Чжоу мен Цзя шағын, керістікке толы жекелеген салтанатта үйленді, фотосуретке түсіруге рұқсат берілмеді. Шындығында, Цзя Сяое Чжоудың әйелі ретінде ресми түрде алғаш рет 2015 жылдың маусым айында Чжоу сотталған кезде таныстырылды. Жоу Бин тергелді, сотталып, 18 жылға бас бостандығынан айырылды. Кіші Жоу қытай-американдық Хуан Ванға үйленген, оны Техаста мұнай және газды барлауды оқып жүргенде танысқан. Хуанның анасы Чжан Минли Қытай Ұлттық Мұнай Компаниясымен іскерлік байланысы бар бірнеше компанияның үлесіне ие және Калифорнияның оңтүстігінде тұрады. Чжоудың кіші ұлы Жоу Хан салыстырмалы түрде жайбасар, әкесімен жақын болған жоқ.