Кіріспе

Шіркеу музыкасы – шіркеуде орындауға арналған христиан музыкасы, немесе діни қызметтерде қолданылатын әуендер, немесе қасиетті мазмұндағы өлеңдерге жазылған музыка, мысалы, әнұран.

Ертедегі христиан музыкасы

Ізгі хабарларда қауымдық ән туралы жалғыз жазба – шәкірттердің айқышқа шегелену алдындағы соңғы кездесуі. Ізгі хабарлардан тыс, апостол Пауылдың Ефес және Колоссадағы жамағаттарды псалмдар, әндер және рухани әндерді пайдалануға шақырғаны туралы айтылады. Кейіннен, Плиний Кіші император Траянға (53–117) Битиниядағы христиандарды қалай қуғындау керектігі туралы кеңес сұрап, олардың күн шығар алдында жиналып, «Христосқа, Құдайға арналған әнұранды» бір-біріне қайталайтын әдеттерін сипаттаған. Антифоникалық псалмодия – әншілердің немесе музыканттардың топтары кезекпен псалмдарды орындауы немесе ән салуы. Еврей псалмдарының ерекше құрылымы антифоникалық әдіс ежелгі израильдіктердің құлшылықтарында пайда болғанын көрсетеді. Константинопольдік тарихшы Сократтың айтуынша, Антиохиялық Игнатий (107 жылы қайтыс болған) оны христиандық құлшылыққа енгізген, өйткені ол көрісінде сағайлардың кезекпен ән салып тұрғанын көрген. Алғашқы екі-үш ғасырда христиан қауымдары өздерінің рәсімдеріне грек музыкасының және Жерорта теңізінің шығыс жағасындағы басқа мәдениеттердің музыкалық элементтерін қосты. Алғашқы шіркеу Иерусалимнен Кіші Азияға, Солтүстік Африкаға және Еуропаға тарағанда, басқа да музыкалық ықпалдарды сіңірді. Мысалы, Сириядағы монастырлар мен шіркеулер псалм айтудың және құлшылық әндерінің, яғни әнұрандардың дамуында маңызды рөл атқарды. IV ғасырдың соңында немесе V ғасырдың басында Киелі Жером христиан қызының лира немесе флейтаның қандай екенін, олардың мақсаты қандай екенін білмеу керектігін жазды. VI-VII ғасырлардағы музыкалық рөлдер туралы мәліметтер батыстағы герман тайпаларының шапқындарының, шығыстағы діни және саяси қақтығыстардың, сондай-ақ бұрынғы Рим империясындағы христиан институттарының тұрақсыздығының салдарынан өте аз. Қасиетті шіркеудегі орган музыкасының пайда болуы 7 ғасырда Папа Виталианның басшылығы кезінде болған деп саналады.

Григориан әнін айту

Грегориандық ән – батыс христиан дінінің монофониялық литургиялық ән-күйі, ол Месса және басқа да қасиетті қызметтерді сүйемелдеген. Бұл музыкалық форма монастырь өмірінде пайда болды, онда әулие Бенедикт ережесіне сәйкес, күніне тоғыз рет белгілі уақытта «Құдайға арналған қызмет» әнін орындау қағидасы сақталған. Монастыр қауымының өмірінде псалмдарды ән салу маңызды рөл атқарды, ал әндерді шағын топтар мен жеке орындаушылар орындады. Ұзақ тарихында Грегориандық ән көптеген өзгерістерге және реформаларға ұшырады. Ол 12-13 ғасырларда негізінен Батыс және Орталық Еуропаның франк аймақтарында ұйымдастырылып, жүйелендіріліп, нотацияланды, кейіннен қосымшалар мен түзетулер енгізілді. Алайда, мәтіндері мен көптеген әуендерінің тамыры бірнеше ғасыр бұрынғы кезеңге дейін жетеді. IX ғасырға қарай, Грегориандық әнді папа Ұлы Григорийдің жеке өзі құрастырғаны және Киелі Рухтың көмегімен әуендерді алғаны туралы аңыз бар. Дегенмен, қазіргі ғалымдар бұл ән атауын алған шартты Грегориандық әннің римдік және галликандық әндердің кейінгі каролингтік синтезінен пайда болғанына сенімді. Келесі ғасырларда ән дәстүрі шіркеу музыкасының ортасында болды, өзгерістерге ұшырап, түрлі қосымшаларға ие болды. Тіпті Парижде Леонин мен Перотиннің (1160–1240) «Органа» шығармаларында пайда болған полифониялық музыка да монофониялық әнмен аяқталды, ал кейінгі дәстүрлерде жаңа композициялық стильдер монофониялық әнмен қатар (немесе бірге) қолданылды. Бұл практика Франсуа Купериннің өмірінде де жалғасты, оның орган-мессалары ауыспалы гомофониялық әнмен орындалуы тиіс еді. Барокко кезеңінен кейін көптеген жылдар бойы қолданыстан шыққанмен, Грегориандық ән 19 ғасырда Католик шіркеуінде және Англикандық шіркеудің англо-католик бөлімінде қайта жаңғырды.

Кэролдар

Карол – мерекелік ән, көбінесе діни мазмұнды, бірақ міндетті түрде шіркеу қызметімен байланысты емес, халыққа кең таралған. Бүгінде карол әдетте Рождестволық ән, Адвент әні және аз дәрежеде Пасхалық ән ретінде танылады. Рождестволық әндердің тарихы 13 ғасырға дейін жетеді, бірақ бастапқыда олар Рождество мен егін жинау сияқты мерекелерде орындалатын қоғамдық әндер болған. Шіркеулерде каролдерді орындау және оларды Рождествомен байланыстыру 18-19 ғасырлардың соңында басталды. Дәстүрлі каролдер көбінесе ортағасырлық аккордтық тізбектерге негізделген, осының арқасында оларға тән дыбыс пайда болады. "Personent hodie" және "Angels from the Realms of Glory" сияқты кейбір әндердің тамыры орта ғасырларға дейін барып жетеді және олар әлі күнге дейін жиі орындалатын ең көне музыкалық шығармалардың қатарында саналады. Реформациядан кейін, протестанттық шіркеулердің ықпалы күшті болған елдерде каролдердің танымалдылығы төмендеді (бірақ Мартин Лютер сияқты белгілі реформаторлар каролдер жазып, оларды құлшылықта қолдануға шақырды), бірақ 19 ғасырда каролдерге деген қызығушылық қайта жанданатынша ауылдық қауымдастықтарда сақталды. "God Rest Ye Merry, Gentlemen", "The First Noel", "I Saw Three Ships" және "Hark the Herald Angels Sing" әндері алғаш рет Уильям Сэндистің "Christmas Carols Ancient and Modern" (1833) еңбегінде жарияланды. Артур Салливан сияқты композиторлар каролдерді қайта танымал етуге көмектесті, осы кезеңде "Жақсы король Венцеслас" және Эдмунд Х. Сирс пен Ричард С. Уиллис жазған "It Came Upon the Midnight Clear" сияқты Жаңа Англия каролы танымал болды.

Христиандық әндер

Томас Аквинский Забурларға жазған түсіндірмесінің кіріспесінде христиан әнұранын былай анықтады: "Hymnus est laus Dei cum cantico; canticum autem exultatio mentis de aeternis habita, prorumpens in vocem." ("Ән – Құдайды әнмен мақтау; ән – мәңгілік нәрселер туралы ойланып, қуанышқа толы жүрекпен айтылатын сөз.") Алғашқы христиан әндері туралы елші Пауыл шамамен 64 жылы хаттарында айтқан. Грек әнұраны "Аспаннан түскен нұр" деп аталады, оны 370 шамасында әулие Василий атаған. Латын әнұрандары да сол кезде пайда болады, оларға Миландық әулие Амвросийтің ықпалы зор болды. Ертедегі христиан әндері қасиреттер деп аталады және көбінесе Забурлардан өзге Киелі кітаптың өлеңдеріне негізделген; олар бүгінге дейін католик, лютеран, англикан және методист дін қызметтерінде қолданылады, мысалдары – Te Deum және Benedicite. IV ғасырдың соңында өмір сүрген испан ақыны Пруденций сол дәуірдегі ең көп ән жазғандардың бірі болды. Әулие Патрик және әулие Колумбамен байланысты ерте кельт әндері, соның ішінде бүгінге дейін сақталған Әулие Патриктің кеуде қалқаны, 6 және 7 ғасырларға жатады. Батыс шіркеуіндегі католик әнұраны төрт дауыстық гармонияны қалыпты деңгейге жеткізіп, үлкен және кіші тондарды қабылдады, сондай-ақ орган мен хормен орындалатын болды. Протестанттық реформация әнұрандарға қатысты екі түрлі көзқарас тудырды. Бір көзқарас, құлшылықтың реттеу принципі, көптеген Цвинглиандықтар, кальвинистер және басқалар тарапынан қолдау тапты, Киелі кітапта тікелей рұқсат етілмеген нәрсені құлшылыққа жаңалық және католиктік енгізім деп санады, оны қабылдамады. Киелі кітаптан тікелей алынбаған барлық әндер осы санатқа жатты. Мұндай әндерге тыйым салынды, сондай-ақ кез келген музыкалық аспапты қолдануға тыйым салынды, шіркеулерден органдар алынып тасталды. Әндердің орнына, көбінесе музыкасыз Киелі кітаптағы Забурлар оқылды. Бұл ерекше псалмодия деп аталды. Мұндай мысалдарды бүгінге дейін әртүрлі шіркеулерде, соның ішінде Мәсіхшілер шіркеулерінде және Батыс Шотландияның "еркін шіркеулерінде" кездестіруге болады. Реформацияның екінші бағыты, Мартин Лютердің қолдауымен, ән жазу және қауымдық ән айтуға серпіліс берді. Лютер және оның ізбасарлары жиі өз әндерін немесе хоралдарын сенімнің негізгі қағидаларын үйрету үшін қолданды. Алғашқы ағылшын жазушылары Киелі кітап мәтінін, әсіресе Забурларды қайта жазуға бейім болды; Исаак Уоттс осы дәстүрді жалғастырды, бірақ ол Киелі жазбалардың тікелей қайталамасы емес, алғашқы ағылшын әнұранын жазған деп есептеледі. Кейінгі жазушылар тіпті көбірек еркіндікке ие болды, кейбіреулері тіпті мәтіндеріне аллегория мен метафораларды енгізді. Чарльз Уэслидің әндері методист дінін ғана емес, сонымен қатар көптеген протестант шіркеулерінде таратты. Ол жаңа бағытты дамытты: Құдаймен қарым-қатынастағы жеке сезімдерді білдіру, сондай-ақ ескі әндердегі қарапайым құлшылық. 18 ғасырдағы методист жаңаруы Уэльс тілінде ән жазуға серпіліс берді, ол 19 ғасырдың бірінші жартысына дейін жалғасты. Африкалық американдықтар құлдық кезеңінде айтылған рухани әндерден бай әнұрандар жасады. Америка Құрама Штаттарындағы Екінші Ұлы ояну кезінде бұл жаңа танымал стильдің пайда болуына әкелді. Фанни Кросби, Айра Д. Санки және басқалар евангелистік науқандарға арналған куәлік музыкасын жазды. Бұл әндер көбінесе гимндерден ерекшеленетін "жиналыс әндері" деп аталады, өйткені олар әдетте қайырма (немесе хор) және әдетте (бірақ әрқашан емес) гимндерге қарағанда жылдам темппен орындалады. Айырмашылықтың мысалы ретінде "Amazing Grace" – гимн (қайырмасы жоқ), ал "How Great Thou Art" – жиналыс әні. 19 ғасырда жиналыс әні жанры протестантизмде және, аздап болса да, католицизмде тез тарады. Жиналыс әні жанры Шығыс православиелік шіркеулерде құлшылықтың өзінде танымал емес, олар тек дәстүрлі әндерге сүйенеді және аспаптық сүйемелдеуге рұқсат етпейді. Моцарттан Монтевердиге дейінгі композиторлардың классикалық қасиетті музыкасымен қатар католик шіркеуі көптеген танымал әндер шығарды, мысалы "Lead, Kindly Light", "Silent Night", "O Sacrament Divine" және "Faith of our Fathers".

Қазіргі заманғы

Бүгінгі таңда көптеген шіркеулер заманауи құдайға табыну музыкасын қолданады, оған көбінесе халық музыкасының ықпалымен келген әртүрлі стильдер кіреді. Бұл стиль 1960 жылдардың соңында басталып, 1970 жылдары кеңінен танымал болды. Оның ерекше түрі – көтеріңкі, афроамерикандық евангелие стилі.