Арғын хан: Моңғол империясының Илханат билеушісі

Кіріспе

Аргун хан (монғолша: Аргун; дәстүрлі монғолша: ᠠᠷᠭᠤᠨ; шамамен 1258 – 10 наурыз 1291) – 1284 жылдан 1291 жылға дейін монғол империясының Ілханат мемлекетін билеген төртінші хан. Ол Абақа ханның ұлы және әкесі сияқты, шын ниетпен буддист болған (бірақ христиандыққа да бейімдік танытқан). Аргун қасиетті жердегі мұсылман мамлюктарына қарсы франко-монғол одағын құруға бағытталған сәтсіз әрекеттерімен Еуропаға бірнеше елшілік жібергенімен белгілі. Сондай-ақ, Аргун өз інісі Құбылай хандан жаңа келін сұраған. Жас Көкөчинге Азия арқылы Аргунға жол көрсету міндетін Марко Поло орындаған деседі. Аргун Көкөчин келгенге дейін қайтыс болды, сондықтан ол Аргунның ұлы Ғазанға үйленді.

Ерте өмір

Аргун 1258 жылдың 8 наурызында Абақа хан мен Қайтмиш Егечi (ермекші) ұрпағынан Байлақан маңында дүниеге келді (Рашид әд-Дин 1262 жылды көрсетсе де, бұл ықтимал емес). Ол Хорасанда Сартақ Ноянның (Жалайыр тайпасынан) – оның әскери қолбасшысы және Жочиган Ноянның (Барғут тайпасынан) – оның атабегі қамқорлығында өсті. 20 жасында ол Негудариске қарсы әскерге басшылық етті. 1279 жылдың 14 шілдесінде ол әкесінің ордасынан Сейстанға аттанды, онда Өлжай Буқаны (Мүбаракшахтың ұлы) тұтқынға алды. 1282 жылы Абақа қайтыс болғаннан кейін, оны құрултайда ағасы Ахмад Текудермен бәсекелесуден қайтарды. Текудер сұлтан болып сайланды. Ол Сұлтан Ахмад деп те белгілі.

Тақ үшін сауда жасау

Текудердің сайлануы Ювайни бауырларын билікке әкелді, олар бұрын заңсыздыққа айыпталған еді. Бірақ Аргун Джувайни ағайындарының әкесін улап өлтіргенін сенді. 1282-1283 жылдардың қысын өткізу үшін Бағдадқа келді және 1283 жылдың 5 наурызында Ата Маликтің инсультқа ұшырауына себеп болған деген айыптама бойынша тергеуді қайта бастады. Шамс әл-Дин Джувайнидің өзін уландыру үшін біреуді жібергені туралы қауесеттерді естігеннен кейін оның жек көруі күшейді. Келіспеушіліктің тағы бір себебі – Текудердің Аргун тағайындаған Рей губернаторы Малик Фахруддинді тұтқындауға бұйрығы болды. Текудер өзінің жартылай бауыры Конкуртай мен Аргунның одақтасу мүмкіндігіне күдік көре бастады. Конкуртай мен Аргунның байланысын үзу үшін ханзада Джушкаб, Урук және Курумуши (Хиндукурдың ұлы) басқаратын әскери жасақтарды Дияр-Бакрға жіберді. Конкуртайды құтқа жасауға айыптап, 17 қаңтар 1284 жылы Тегудердің күйеу баласы, Грузияның вице-королі Алинак тұтқындады және келесі күні өлім жазасына кесті. Тағы бір әскери жасақ Джазираға жіберілді, одан Гайхату мен Байду Хорасанға, Аргунның лагеріне қашып кетті, ал Тагачар мен Доладай сияқты бірнеше әмірлер тұтқындалды. Аргун 1283 жылы Бағдадтан Хорасанға оралғаннан кейін кіші дворяндар мен әмірлердің адалдығын алу үшін ашық көтеріліс бастады. Аргун жарты жолда бітімге келуге тырысты, бірақ Ахмад кеңесшілерінің кеңесіне қарамастан, одан бас тартты. Аргун жіберген тағы бір елшілік, осы жолы оның ұлы Газан 31 мамыр күні Текудердің лагеріне жақын Семнанға келді. Елшілік сәтті аяқталды, өйткені Ахмад Аргунның ағасы Гайхатуды кепіл ретінде жіберу шартымен келісімге келді. Аргун шарттарға келісіп, ағасын екі әмірмен бірге, соның ішінде Нәүрузбен 13 немесе 28 маусымда Текудердің ең аға командирі Буқаның қарауына жіберді. Аргун жағдайдың нашарлап бара жатқанын көріп, 7 шілдеде 100 адамымен Қалат-э-Надеридегі мықты бекініске қашты. Бірақ ол төрт күннен кейін Алинаққа басынуға мәжбүр болды. Жеңіске жеткен Текудер Аргунды Алинақтың тұтқынында қалдырып, өзі әскерінің негізгі бөлігі орналасқан Калпушке кетті. Бұл Бука іздеген мүмкіндік болды – ол Алинақтың лагеріне шабуыл жасап, Аргунды босатып, Алинақты өлтірді. Текудер батысқа қашып, Султания маңындағы Бука лагерін тонап, кек алды. Ол 17 шілдеде Тахт-и Сүлейман маңындағы жайылымдарына қарай жол тартты, Дербент арқылы Алтын Ордаға қашуды жоспарлады. Бірақ Бука жіберген қараундар оны тез ұстап алып, Текудерді тұтқындады. 26 шілдеде Марағаға жақын жердегі Аби Шур жайылымдарында Аргунға тапсырылды. Таққа отырғаннан кейін, әдеттегідей бірнеше тағайындамалар жасалды – оның ағайындары Джушкаб (Джамгурдың ұлы) және Байду Бағдадтың вице-корольдігіне, Буканың ағасы Арук оның әмірі болды; оның ағасы Гайхату мен ағасы Хулачу Анатолияның вице-корольдігіне тағайындалды, ал Хорасан оның ұлы Газанға және оның ағайыны Кингшуға, Нәүруз олардың әмірі болды. Өзінің тағына ие болған Букаға да Сәби И Диван және Әмір әл Умара деген екі лауазым берілді, бұл оның қолында әскери және азаматтық басқаруды біріктірді. Шамс әл-Дин Джувайни Аргунның әкесі өлтірілген деп есептелетін кісі үшін кек алу үшін өлім жазасына кесілгендердің қатарында болды. 1286 жылдың 23 ақпанында Кубилай Аргунның хандық орнын растап қана қоймай, Буканың жаңа атағын да бекітті. Осыдан кейін Аргун 1286 жылдың 7 сәуірінде екінші рет, бұл жолы ресми таққа отырғызу рәсімін өткізді. Арук Бағдадты өз меншігі ретінде басқарып, орталық үкіметке салық төлемеді, оны сынға алғандарды өлтірді. 1284 жылдың 30 желтоқсанында Саид Имад әд-Дин Алавидің өлтірілуі Буканы ашуландырып, Әбіш Хатунды өзінің сарайына шақырды. Оның қызметкерлерінің бірі Жалал әд-Дин Арқан кісі өлтірудің егжей-тегжейін бірінші болып ашты, содан кейін оны екіге бөліп өлім жазасына кесті. Сот шешімімен ол Саидтың ұлдарына 700 000 динарға тең қан ақысын төлеуге міндеттелді. Басқа әмірлер, соның ішінде Туладай, Тагачар және Тоган Аргунмен бірге күшті Буканы құлату үшін сөз байластыра бастады. Оның алғашқы қадамы – бұрынғы төленбеген Салғурид салықтарын тексеру болды. Нәтижесінде ол Фарс провинциясынан 1,5 миллион динардан астам ақша алды. Оның келесі қадамы 1287 жылы Бука ауырып қалған кезде болды. Ол Арукты да осылай тергеді және Бағдадтың кірісін де бақылауға кірісті, оны Ордо Қиямен алмастырды. Тағы бір ауысу Буканың одақтасы Әмір Әли Тамзади Тәбриз губернаторлығынан шығарылған кезде болды. Бука ханның ықыласын жоғалтқанын сезіп, ханзада Джушкабпен және Аргунның вассал патшасы Грузияның Деметр II-сімен (оның қызы Русудан Буканың ұлына үйленген) құтқа жасауға келісті. Бука Джушкабқа таққа отыруды, табысқа жеткен жағдайда империяның наибі болуды уәде берді. Бірақ Джушкаб Аргунға осы сатқындық туралы хабарлады. Аргун өз кезегінде Буканы тұтқындау үшін жаңа әмірі Қончуқбалді жіберді. Русудан Аргунның тазалауынан қалай құтылғаны белгісіз, бірақ Деметр II астанаға шақырылып, түрмеге қамалды. Бука 1289 жылдың 16 қаңтарында өлім жазасына кесілді. Оның орнына еврей дәрігері Әбхардың Са’ад әд-Дауласы визир болды. Са’ад Илханат үкіметінде тәртіпті қалпына келтіруде тиімді болды, оның ішінде моңғол әскери басшыларының зәбірлерін қатаң сынады.

Tekuder's election brought Juvayni brothers to power, who were accused of charges of embezzlement before. However Arghun believed Juvayni brothers were responsible for his father's death by poisoning. He came to Baghdad to spend winter of 1282 1283 and restarted the investigation on embezzlement accusation which may have caused Ata Malik's stroke on 5 March 1283. His hatred grew upon hearing rumors that Shams al Din Juvayni sent someone to poison him. Another cause of friction was Tekuder's order of arrest of Malik Fakhr ud Din, governor of Ray, whom Arghun appointed. Tekuder on the other hand began to be suspicious of his half brother Qonqurtai and Arghun's potential alliance. He sent military contingents commanded by Prince Jushkab, Uruq and Qurumushi (son of Hinduqur) to station in Diyar Bakr, so Qonqurtai and Arghun wouldn't be connected. Qonqurtai was accused of conspiracy and was arrested by Tegüder's son in law, Alinaq the viceroy of Georgia on 17 January 1284 and was executed next day. Another contingent of army was sent to Jazira, from where Gaykhatu and Baydu fled to Khorasan, to Arghun's encampment while several emirs such as Taghachar and Doladai were arrested. Arghun started an open rebellion upon his return from Baghdad to Khorasan in 1283 to gain allegiance of minor nobles and amirs. Arghun tried to make truce on halfway, which Ahmad against advices of his councillors, refused it. Another embassy sent by Arghun, this time led by his son Ghazan arrived at Tekuder's camp near Semnan on 31 May. Embassy was a success, as Ahmad accepted truce on condition if Arghun sends his brother Gaykhatu as a hostage. Arghun agreed to terms and sent his brother accompanied by two amirs, including Nawruz to custody of Buqa, then most senior of Tekuder's commanders on 13 or 28 June. Seeing developments, Arghun sook refuge in Kalat e Naderi, a strong fortress on 7 July with 100 men. But he was forced to surrender to Alinaq four days later. Victorious Tekuder left Arghun at Alinaq's captivity while himself left for Kalpush, where his main army was stationed. This was an opportunity Buqa was seeking he broke into Alinaq's camp and set Arghun free, while killing Alinaq. Tekuder fled west and looted Buqa's encampment near Sultaniya in revenge. He continued on to his own pasturelands near Takht i Suleyman on 17 July planning to escape to Golden Horde via Derbent. However, Qaraunas sent by Buqa soon caught up with him and arrested Tekuder. He was turned over to Arghun on 26 July on Ab i Shur pasturelands, near Maragha. A series of appointments came after coronation, as was custom His cousins Jushkab (son of Jumghur) and Baydu were assigned to viceroyalty of Baghdad, Buqa's brother Aruq as his emir; while his brother Gaykhatu and uncle Hulachu were assigned to viceroyalty of Anatolia, Khorasan being assigned to his son Ghazan and his cousin Kingshu with Nawruz being their emir. Buqa, to whom he owed his throne was also awarded with dual office of sahib i divan and amir al umara, combining both military and civil administration on his hands. Shams al Din Juvayni was among the executed people as Arghun tried to avenge his father's supposed murder. The official approval by Kublai came only 23 February 1286, who not only confirmed Arghun's position as ilkhan, but also Buqa's new title chingsang Following this, Arghun had a second, this time official coronation ceremony on 7 April 1286. and didn't approve of Buqa and Aruq's arrogance and excesses, which soon raised them many enemies. Aruq practically ruled Baghdad as his own appanage, not paying taxes to central government, murdering his critics. Sayyid Imad ud Din Alavi's murder on 30 December 1284 angered Buqa to the point summoning Abish Khatun herself to his court. It was Jalal ad Din Arqan, one of her attendants first to reveal the details of murder, after which he was sawed in half. She was ordered to pay blood money worth 700.000 dinars to Sayyed's sons as the result of court. Other emirs, including Tuladai, Taghachar and Toghan started to conspire with Arghun to depose overpowered Buqa. His first step was to investigate former non paid Salghurid taxes. As a result, he gained over 1.5 million dinars from Fars province. His next step came in 1287, when Buqa fell ill. He investigated Aruq in same fashion and started to control Baghdad's income as well, replacing him with Ordo Qiya. Another replacement came when Buqa's ally Amir Ali Tamghachi was removed from governorate of Tabriz. Perceiving that he had lost the khan's favour, Buqa organized a conspiracy in Prince Jushkab and Arghun's vassal king Demetre II of Georgia (whose daughter Rusudan was married to Buqa's son) were implicated. Buqa promised Jushkab the throne on condition of appointment as naib of the empire upon success. However Jushkab sent news to Arghun about the treachery. Arghun in his turn sent his new emir Qoncuqbal to arrest Buqa. It's unknown how Rusudan escaped the purge by Arghun but Demetre II was summoned to capital and imprisoned as well. Buqa was put to death on January 16, 1289. He was succeeded as vizier by a Jewish physician, Sa’ad al Daula of Abhar. Sa'ad was effective in restoring order to the Ilkhanate's government, in part by aggressively denouncing the abuses of the Mongol military leaders.

Реформалар мен тазалаулар

Букамен аяқтасқаннан кейін Аргун Хулагу әулетінің ханзадаларына бұрылды, олардың адалдығы күмәнді еді. Юшкаб 1289 жылдың 10 маусымында әскер жинауға тырысқанда тұтқындалып, жазаланды. Хулачу мен Йошмуттың ұлы Қара Ноқай 1289 жылдың 30 мамырында Хорасандағы Наурыз көтерілісіне қатысқандығы үшін тұтқындалды. Соттан кейін олар 1290 жылдың 7 қазанында Дамғанда өлім жазасына кесілді. Аргун өз туыстарынан кейін Сад әл-Даулаға Шамс әл-Дин Жувайнидің балаларын және оның қалған қолдаушыларын жазалауға рұқсат берді.

Билік етудің соңы

Рашид әл-Диннің айтуынша, Аргун 1289 жылы 21 қыркүйекте Мараға обсерваториясына сапар жасағаннан кейін опиум қолдана бастады. 1290 жылы 18 мамырда екінші ұлы Есу Темір қайтыс болғаннан кейін ол мемлекеттік істерден мүлдем қол үзді. Кейін 1290 жылы ол Тәбриздің шетінде Аргуния қаласын құрды және өзінің бейнесіндегі мүсіндерді қойған буддалық храм салды. Оның құрған тағы бір қаласы – Шаруяз, ол оның ұлы Өлжейтү билік еткен кезеңде аяқталды.

Алтын Ордамен қарым-қатынас

Аргун өзінің ізашары сияқты, Алтын Ордамен жиі қақтығысқан. 1288 жылдың 5 мамырында Шамахының жанында шабуыл жасаған топты тойтарды. 1289 жылдың 26 наурызында Дербентке тағы бір шабуыл болды. Тағачар және басқа да қолбасшылар бастаған бұл шабуыл да сәтсіз аяқталды. Аргун 1290 жылдың 2 мамырында Биласуварға қайтқанда соғыс ресми түрде аяқталды.

Мамлюктермен қарым-қатынас

Аргунның тұсында Мысыр мамлюктері Сириядағы өздерінің билігін үнемі күшейтіп келді. Мамлюк сұлтаны Калавун крестоносшылардың басып алған жерлерін қайтадан жаулап алды, олардың кейбіреулері, мысалы Триполи, Ілхандықтың қарастырылған мемлекеттері болған. Мамлюктер 1285 жылы Маргаттың солтүстік бекінісін, 1287 жылы Латтакияны басып алды және 1289 жылы Триполинің түсуін аяқтады.

Христиан мемлекеттерімен қарым-қатынас

Аргун – Шыңғыс хандығының Еуропалықтармен франко-монғол одағын құруға тырысқан ұзақ билеушілер қатарынан шыққан еді, олардың ортақ жауы – Мысырдың мамлюктері. Аргун болашақ одақтастарына Иерусалимді жаулап алған жағдайда, өзі христиан дініне шомылдырылатынын уәде берген. Бірақ 13 ғасырдың соңына қарай Батыс Еуропа крест жорықтарына бұрынғыдай қызығушылық танытпады, және Аргунның елшіліктері нәтижесіз аяқталды.

Папаға бірінші сапар

1285 жылы Арғун Папа Хонорий IV-ге елшілік және хат жіберді, оның латын тіліне аудармасы Ватикан мұражайында сақталған. Арғунның хатында оның отбасының христиандықпен байланыстары айтылған, сондай-ақ мұсылман елдерін бірлесіп әскери жорықпен басып алу ұсынылған.

Екінші тапсырмасы Филипп пен Эдуард патшаларға

Көрінетіндей, жауап алмаған Аргун 1287 жылы еуропалық билеушілерге Қытайдан келген онғут түркісі, несториандық монах Раббан Бар Саума басқарып келген тағы бір елшілік жіберді. Мақсаты – Таяу Шығыстағы мұсылмандармен күресу үшін әскери одақ жасап, Иерусалим қаласын басып алу еді. Жауаптар жағымды, бірақ нақты емес болды. Саума 1288 жылы Рим папасы Николай IV, Англия королі Эдуард I және Франция королі Филипп IV-тен жағымды жауаптар келген хаттармен қайтып келді.

Үшінші тапсырма

1289 жылы Арғун үшінші миссиясын Еуропаға жіберді, оны Персияға қоныс аударған генуэздік Бускарел Гиссольфе жүзеге асырды. Миссияның мақсаты – христиан және моңғол күштерінің бірігіп әрекет етуін қандай күні бастау керектігін анықтау еді. Арғун крестшілер Сен-Жан-д'Акреге қонғаннан кейін әскерін жорыққа шығаруға уәде берді. Бускарел 1289 жылдың 15 шілдесі мен 30 қыркүйегі аралығында Римде, ал 1289 жылдың қараша-желтоқсан айларында Парижде болды. Ол Филипп IV-ге Арғуннан хат жеткізіп, Филипптің өзінің хатына және уәделеріне жауап берді, Иерусалим қаласын мүмкін сыйлық ретінде ұсынды және 1290 жылдың қысынан 1291 жылдың көктеміне дейін шабуыл күнін белгілеуге тырысты.

Бускарелло сонымен қатар моңғол билеушісі крестшілерге қажетті барлық жабдықтарды, сондай-ақ 30 000 жылқыны дайындайтынын түсіндіретін ескертуді алып жүрді. Содан кейін Бускарел Англияға барып, Арғунның хабарын король Эдуард I-ге жеткізді. Ол 1290 жылдың 5 қаңтарында Лондонға келді. Эдуардтың жауабы сақталған, ол жобаға ынтамен жауап берді, бірақ оны іске асыру мәселесін Папаға жүктеді.

Теракттық әскери-теңіз күштерін жинақтау

1290 жылы Арғун Бағдадта кемелер салу бағдарламасын іске қосты, мақсаты – Қызыл теңіздегі мамлюктердің саудасын жорықтап, кедергі келтіретін соғыс галереяларын жасау болатын. Генуялықтар кеме жасауға көмектесу үшін 800 ағаш шебері мен теңізшіден тұратын топ жіберді. Сондай-ақ арбалетшілер де жіберілді, бірақ Генуя үкіметі жобадан ресми бас тартқан соң, іскерлік сәтсіз аяқталып, Парсы шығанағындағы Басра портында генуялықтар арасында (гуэлфтер мен гибеллиндер фракциялары арасында) ішкі қақтығыс басталды.

Төртінші тапсырма

Аргун 1290 жылы Еуропалық сарайларға төртінші миссияны жіберді, оны Эндрю Заган (немесе Шаған) басқарды, оның ілесінде Гиссольфтен Бускарел және Сахадин есімді христиан болды. Бірақ бұл күш-жігер жеткіліксіз және кешіккен болып шықты. 1291 жылдың 18 мамырында Акре қамалында Сен-Жан-д'Акре қаласын мамлюктер басып алды. 1291 жылдың тамызында Папа Николай Аргунға хат жолдап, Эдуард I-нің қасиетті жерді қайтарып алу үшін крест жорығына шығу ниетінде екенін, ал крест жорығы тек монғолдардың "күшті қолының" көмегімен ғана сәтті аяқталуы мүмкін екенін хабарлады. Николай монғолдарға крестшілердің жиі қайталаған хабарламасының тақырыбын қайталады, Аргуннан христиан дінін қабылдап, мамлюктерге қарсы жорыққа шығуын сұрады. Алайда Аргунның өзі 1291 жылдың 10 наурызында қайтыс болды, ал Папа Николай IV 1292 жылдың наурыз айында дүниеден өтті, осылайша олардың бірлескен әрекетке жасаған тырашалары аяқталды. Эдуард I 1292 жылы Аргунның мұрагері Гайхатуға Джеффри де Лэнглиді елші ретінде жіберді, бірақ кең ауқымды байланыстар тек Аргунның ұлы Газан тұсында ғана қайта жанданды. ХХ ғасыр тарихшысы Рунсиманның сөзіне сүйенсек, "Егер монғол одағы құрылып, Батыс тарапынан адал түрде орындалған болса, Аутремердің өмір сүруі, әрине, ұзартылар еді. Мамлюктер жойылмаса, әлсіретілген болар еді, ал Парсы Илханаты христиандар мен Батыс үшін достық держава ретінде сақталған болар еді."

Өлім

Аргун билік құрған жылдарының соңына қарай алхимияға зор қызығушылық танытты. Ол буддалық ламаларды қонаққа шақырып, діни мәселелер бойынша кеңес алды. Сонымен қатар, ол Аргунға ұзақ өмір сыйлауға қабілетті, баршадан бұрын өмір сүрген жоғимен дос болды. Рашид әд-Диннің Аргунға күкірт пен сынап қоспасын берген алхимиктің сипаттамасы, Марко Полоның үнді йогтарының тәжірибесі деп атаған нәрсемен бірдей болды. Осы затты 8 ай бойы қолданғаннан кейін Аргун ауырып қалды. Тенгриші шамандар Текудердің жесірі Тоғачақ Хатунды және басқа әйелдерді де сиқыршылықпен айыптап, 19 қаңтарда 1291 жылы өзенге лақтырып жазалады. 27 қаңтарда Аргунның денсаулығы нашарлап, оның денесі сал болды. Бұл мүмкіндікті пайдаланған Тағачар мен оның одақтастары Сад әд-Даула мен оның қолдаушыларын 2 сәуірде тағы бір қырғын жасап өлтірді. Аргун 7 немесе 10 наурыз күні таңертең қайтыс болды. Доминикан миссионері Рикольдо Монтекросе Аргунды "ең жаман жамандыққа берілген адам, бірақ оған қарамастан христиандардың досы" деп сипаттады. Аргун буддист болған, бірақ көптеген түркі-монғолдар сияқты, ол барлық діндерге үлкен төзімділік көрсетті, тіпті мұсылмандардың ислам заңы бойынша сотталуына рұқсат берді. Аргун әулеті кейіннен оның ұрпағы екенін мәлімдеді. Хасан Фасай оның қазынасы Қажар әулеті тұсында табылғанын айтып, Қажарларды оның әмірі Сартақ Ноянның ұлы Қажар Ноянмен байланыстыруға тырысты.